Τριβή στις μηχανές
Πότε τη θέλεις και πότε την πολεμάς.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τη στατική τριβή από την τριβή ολίσθησης και να υπολογίζεις την καθεμιά.
- Να αναγνωρίζεις πού σε μια μηχανή η τριβή είναι χρήσιμη και πού είναι απώλεια.
- Να εξηγείς τι κάνουν η λίπανση, τα ρουλεμάν και το ABS.
- Να υπολογίζεις απόσταση φρεναρίσματος και ασφάλιση φορτίου από τον συντελεστή τριβής.
Φίλος και εχθρός
Κοίτα τα μηχανικά μέρη ενός αυτοκινήτου και θα βρεις δύο ειδών εξαρτήματα. Τα τακάκια, ο συμπλέκτης και ο ιμάντας του δυναμό είναι φτιαγμένα για να πιάνουν: δουλεύουν μόνο αν υπάρχει πολλή τριβή. Τα έμβολα, τα ρουλεμάν και τα γρανάζια είναι φτιαγμένα για να γλιστράνε: κάθε τριβή εκεί είναι καύσιμο που γίνεται ζέστη και μέταλλο που φθείρεται.
Η δουλειά ενός μηχανικού είναι σε μεγάλο βαθμό αυτή: να αυξάνει την τριβή όπου τη θέλει και να τη μειώνει όπου δεν τη θέλει. Για να το κάνει, πρέπει να ξέρει από τι εξαρτάται.
Από τι εξαρτάται η τριβή
Όταν δύο επιφάνειες πιέζονται η μία πάνω στην άλλη, οι μικροσκοπικές ανωμαλίες τους «πιάνονται» μεταξύ τους. Η τριβή εξαρτάται από δύο πράγματα:
- Πόσο σφιχτά πιέζονται οι επιφάνειες: η κάθετη δύναμη . Σε οριζόντιο δάπεδο, είναι ίση με το βάρος .
- Από τι είναι φτιαγμένες και σε τι κατάσταση είναι (στεγνές, βρεγμένες, λαδωμένες): ο συντελεστής τριβής , ένας καθαρός αριθμός χωρίς μονάδα.
Με καλή προσέγγιση, δεν εξαρτάται από το εμβαδόν επαφής. Ένα τούβλο σέρνεται το ίδιο δύσκολα είτε πατά στη φαρδιά είτε στη στενή του πλευρά.
Στατική τριβή και τριβή ολίσθησης
Σπρώξε ένα βαρύ ερμάριο. Στην αρχή δεν κουνιέται — η στατική τριβή μεγαλώνει όσο σπρώχνεις, ίση και αντίθετη με τη δύναμή σου. Έχει όμως όριο:
Μόλις το ξεπεράσεις, το ερμάριο ξεκινά, και από εκεί και πέρα αντιστέκεται η τριβή ολίσθησης, σχεδόν σταθερή:
Ο είναι σχεδόν πάντα μικρότερος από τον . Γι' αυτό το πιο δύσκολο κομμάτι είναι το ξεκίνημα: μόλις γλιστρήσει, σπρώχνεις πιο εύκολα.
Μερικές τυπικές τιμές. Είναι ενδεικτικές: εξαρτώνται από τη θερμοκρασία, τη φθορά και την καθαριότητα των επιφανειών.
| Επιφάνειες | (περίπου) |
|---|---|
| ελαστικό σε στεγνή άσφαλτο | |
| ελαστικό σε βρεγμένη άσφαλτο | |
| ελαστικό σε πάγο | |
| τακάκι σε δίσκο φρένου | |
| χάλυβας σε χάλυβα, στεγνά | |
| χάλυβας σε χάλυβα, λαδωμένα | |
| ξύλο σε μέταλλο |
Όταν την πολεμάς
Όπου η τριβή είναι απώλεια, υπάρχουν τρία εργαλεία:
- Λίπανση. Ένα λεπτό φιλμ λαδιού ή γράσου κρατάει τα μέταλλα χώρια. Κοίτα τον πίνακα: ο πέφτει από σε .
- Κύλιση αντί για ολίσθηση. Ένας τροχός ή ένα ρουλεμάν δεν σέρνεται: κυλάει. Η αντίσταση κύλισης είναι δεκάδες φορές μικρότερη από την τριβή ολίσθησης.
- Λείανση και σωστά υλικά. Γυαλισμένες επιφάνειες, ορειχάλκινοι τριβείς, πλαστικά χαμηλής τριβής.
Και όπου η τριβή δεν μπορεί να αποφευχθεί, το αποτέλεσμά της είναι πάντα το ίδιο: η ενέργεια γίνεται θερμότητα. Γι' αυτό τα δισκόφρενα σε μεγάλη κατηφόρα ζεσταίνονται τόσο που χάνουν απόδοση, και γι' αυτό τα φορτηγά κατεβαίνουν με μικρή σχέση και «μηχανόφρενο».

Όταν τη θέλεις
Ένα αυτοκίνητο στρίβει, επιταχύνει και φρενάρει μόνο μέσω της τριβής των ελαστικών με τον δρόμο. Ένας τροχός που κυλάει χωρίς να γλιστράει χρησιμοποιεί στατική τριβή — το σημείο του ελαστικού που ακουμπά τον δρόμο είναι στιγμιαία ακίνητο. Αν ο τροχός μπλοκάρει και σέρνεται, περνάμε σε τριβή ολίσθησης, που είναι μικρότερη, και επιπλέον το τιμόνι δεν στρίβει πια το αυτοκίνητο.
Αυτό κάνει το ABS: ανοιγοκλείνει την πίεση των φρένων πολλές φορές το δευτερόλεπτο ώστε οι τροχοί να φρενάρουν δυνατά χωρίς να μπλοκάρουν.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Μια εργαλειομηχανή 300 kg πρέπει να μετακινηθεί σε τσιμεντένιο δάπεδο συνεργείου, με μs = 0,5 και μk = 0,4. Πόση δύναμη χρειάζεται για να ξεκινήσει, και πόση για να συνεχίσει να σέρνεται με σταθερή ταχύτητα; (g = 10 m/s²)
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κάθετη δύναμη σε οριζόντιο δάπεδο:
Για να ξεκινήσει, πρέπει να ξεπεράσεις τη μέγιστη στατική τριβή:
Για σταθερή ταχύτητα η συνισταμένη είναι μηδέν, άρα σπρώχνεις όσο η τριβή ολίσθησης:
Στην πράξη: N δεν τα βγάζουν ούτε δύο άνθρωποι με ασφάλεια. Γι' αυτό τα βαριά μηχανήματα μετακινούνται πάνω σε καβαλέτα με ρόδες: η τριβή ολίσθησης γίνεται αντίσταση κύλισης, και η δύναμη πέφτει σε λίγες δεκάδες newton.
Παράδειγμα 2
Αυτοκίνητο κινείται με 72 km/h σε βρεγμένο δρόμο. Πόσα μέτρα χρειάζεται για να σταματήσει με μπλοκαρισμένους τροχούς (μk ≈ 0,4), και πόσα με ABS, που κρατά τους τροχούς στη στατική τριβή (μs ≈ 0,5); Αγνόησε τον χρόνο αντίδρασης.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ταχύτητα: m/s. Η μόνη οριζόντια δύναμη είναι η τριβή, , οπότε από τον δεύτερο νόμο η επιβράδυνση είναι — η μάζα απλοποιείται.
Μπλοκαρισμένοι τροχοί: m/s².
Με ABS: m/s².
Δέκα μέτρα λιγότερα — δυόμισι μήκη αυτοκινήτου — και το τιμόνι δουλεύει όλη την ώρα, οπότε μπορείς να αποφύγεις το εμπόδιο αντί να πέσεις πάνω του.
Παράδειγμα 3
Ένα ξύλινο κιβώτιο 200 kg είναι αδέσμευτο στη μεταλλική καρότσα ενός φορτηγού, με μs = 0,3. Ποια είναι η μεγαλύτερη επιβράδυνση που αντέχει χωρίς να γλιστρήσει; Αν ο οδηγός φρενάρει με 6 m/s², πόση δύναμη πρέπει να δώσει ένας ιμάντας πρόσδεσης; (g = 10 m/s²)
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Για να επιβραδυνθεί μαζί με το φορτηγό, το κιβώτιο χρειάζεται δύναμη προς τα πίσω. Χωρίς ιμάντα, τη δίνει μόνο η στατική τριβή, που φτάνει ως:
Μέγιστη επιβράδυνση χωρίς ολίσθηση:
δηλαδή . Ένα απότομο φρενάρισμα ξεπερνά εύκολα αυτή την τιμή.
Στα m/s² το κιβώτιο χρειάζεται N. Η τριβή δίνει το πολύ N, άρα ο ιμάντας πρέπει να δώσει τα υπόλοιπα:
Στην πράξη: μην υπολογίζεις ποτέ την τριβή ως ασφάλιση φορτίου. Ένα λάδι στην καρότσα, ένα κούνημα στον δρόμο, και ο πέφτει. Οι ιμάντες διαστασιολογούνται με περιθώριο.
Παράδειγμα 4
Γιατί ένας κινητήρας που έμεινε χωρίς λάδι καταστρέφεται σε λίγα λεπτά;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Στον κινητήρα τα έμβολα γλιστράνε στους κυλίνδρους και ο στροφαλοφόρος γυρίζει στους τριβείς του χιλιάδες φορές το λεπτό. Κανονικά ανάμεσά τους υπάρχει φιλμ λαδιού και ο είναι πολύ μικρός.
Χωρίς λάδι, τα μέταλλα ακουμπούν απευθείας. Ο ανεβαίνει πολλές φορές, και μαζί του η τριβή.
Η τριβή μετατρέπει ενέργεια σε θερμότητα. Τα εξαρτήματα ζεσταίνονται γρήγορα, διαστέλλονται, και τα διάκενα μεταξύ τους κλείνουν.
Οι επιφάνειες χαράζονται, τα μέταλλα φτάνουν να «κολλήσουν» μεταξύ τους και ο κινητήρας μαγκώνει. Γι' αυτό η λυχνία πίεσης λαδιού στο ταμπλό σημαίνει «σταμάτα τώρα», όχι «κοίτα το όταν βρεις χρόνο».
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ένα κιβώτιο ανταλλακτικών kg σέρνεται σε οριζόντιο δάπεδο με . Με πόση δύναμη πρέπει να το σπρώχνεις για να κινείται με σταθερή ταχύτητα; ( m/s²)
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τη στατική τριβή από την τριβή ολίσθησης και να υπολογίζεις την καθεμιά.
- Να αναγνωρίζεις πού σε μια μηχανή η τριβή είναι χρήσιμη και πού είναι απώλεια.
- Να εξηγείς τι κάνουν η λίπανση, τα ρουλεμάν και το ABS.
- Να υπολογίζεις απόσταση φρεναρίσματος και ασφάλιση φορτίου από τον συντελεστή τριβής.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.