Βασικές γεωμετρικές έννοιες
Γωνίες, παραλληλία, καθετότητα — η γλώσσα του σχεδίου.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ευκλείδεια Γεωμετρία Α΄ Λυκείου, 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να ονομάζεις και να μετράς γωνίες: οξεία, ορθή, αμβλεία, ευθεία.
- Να βρίσκεις συμπληρωματικές, παραπληρωματικές και κατακορυφήν γωνίες σε ένα σχέδιο.
- Να χρησιμοποιείς τις γωνίες παράλληλων ευθειών που κόβει μια τέμνουσα.
- Να ελέγχεις στην πράξη αν δύο γραμμές είναι κάθετες ή παράλληλες.
Η γλώσσα του σχεδίου
Ένα τεχνικό σχέδιο — κάτοψη σπιτιού, σχέδιο ηλεκτρολογικής εγκατάστασης, πλάνο επίπλου — είναι φτιαγμένο από λίγα πράγματα: σημεία, ευθύγραμμα τμήματα και γωνίες ανάμεσά τους. Όποιος τα διαβάζει σωστά, διαβάζει το σχέδιο.
- Ευθεία είναι μια γραμμή που δεν τελειώνει προς καμία πλευρά. Στο χαρτί σχεδιάζεις πάντα ένα κομμάτι της.
- Ευθύγραμμο τμήμα είναι το κομμάτι ανάμεσα σε δύο σημεία. Έχει μήκος: ένας τοίχος m, ένα κανάλι καλωδίων m.
- Ημιευθεία ξεκινάει από ένα σημείο και συνεχίζει προς μία μόνο κατεύθυνση — όπως η δέσμη ενός λέιζερ χάραξης.
Γωνίες: τι μετράμε και σε τι
Γωνία είναι το άνοιγμα ανάμεσα σε δύο ημιευθείες που ξεκινούν από το ίδιο σημείο, την κορυφή. Τη μετράμε σε μοίρες: ένας πλήρης κύκλος είναι .
| Γωνία | Μέτρο | Πού τη βλέπεις |
|---|---|---|
| Οξεία | κάτω από | η κλίση μιας ράμπας, η μύτη ενός κεραμιδιού |
| Ορθή | ακριβώς | τοίχος με δάπεδο, γωνία πόρτας, σταυρός πλακιδίων |
| Αμβλεία | ανάμεσα σε και | ανοιχτό φύλλο παραθύρου, γωνία σε εξάγωνο παγκάκι |
| Ευθεία | ακριβώς | οι δύο πλευρές μιας ίσιας σανίδας από ένα σημείο της |
| Πλήρης | μια ολόκληρη στροφή του τρυπανιού |
Γωνίες που συμπληρώνουν η μία την άλλη
Στη δουλειά σπάνια μετράς μια γωνία μόνη της. Συνήθως ξέρεις ότι κάτι είναι ορθό ή ίσιο, και ψάχνεις το κομμάτι που λείπει.
- Δύο γωνίες είναι συμπληρωματικές όταν μαζί κάνουν . Αν ένα λοξό δοκάρι μπαίνει σε ορθή γωνία και πιάνει τις από τη μία μεριά, από την άλλη μένουν .
- Δύο γωνίες είναι παραπληρωματικές όταν μαζί κάνουν . Όταν κόβεις μια ίσια σανίδα λοξά, οι δύο γωνίες στην τομή είναι παραπληρωματικές.
- Όταν δύο ευθείες τέμνονται, οι απέναντι γωνίες λέγονται κατακορυφήν και είναι πάντα ίσες. Στο σταυρό που κάνουν δύο ευθείες βλέπεις μόνο δύο διαφορετικές τιμές.
Κάθετες: η γωνία που ελέγχεις πιο συχνά
Δύο ευθείες είναι κάθετες όταν τέμνονται σε ορθή γωνία. Γράφουμε .
Η καθετότητα είναι παντού στο εργοτάξιο: ο ορθοστάτης με το δάπεδο, το ντουβάρι με το ντουβάρι, το κουτί της πρίζας με το σοβατεπί. Ο μάστορας την ελέγχει με γωνιά (το μεταλλικό «L»), με αλφάδι για την κατακόρυφη, και σε μεγάλες αποστάσεις με μετροταινία — αυτό θα το δεις στην επόμενη ενότητα, με το Πυθαγόρειο θεώρημα.
Η καθετότητα δίνει και τη μικρότερη απόσταση. Η απόσταση ενός σημείου από μια ευθεία μετριέται πάνω στην κάθετη. Αν ο ηλεκτρολόγος θέλει να κατεβάσει καλώδιο από ένα φωτιστικό ως το κανάλι στο δάπεδο με το λιγότερο καλώδιο, το κατεβάζει κάθετα· κάθε λοξή διαδρομή είναι μακρύτερη.
Παράλληλες: γραμμές που δεν συναντιούνται ποτέ
Δύο ευθείες του ίδιου επιπέδου είναι παράλληλες όταν δεν έχουν κανένα κοινό σημείο, όσο κι αν προεκταθούν. Γράφουμε .
Στην πράξη, παράλληλες σημαίνει ίδια απόσταση παντού: οι ράγες του τρένου, οι οδηγοί ενός συρταριού, οι αρμοί στο πλακόστρωτο, οι γραμμές ενός τετραδίου. Γι' αυτό ο έλεγχος είναι απλός: μετράς την απόσταση των δύο γραμμών σε δύο σημεία όσο πιο μακριά το ένα από το άλλο. Αν βγαίνει ίδια, είναι παράλληλες.
Η τέμνουσα και οι οκτώ γωνίες
Όταν μια τρίτη ευθεία — η τέμνουσα — κόβει δύο παράλληλες, σχηματίζονται οκτώ γωνίες, τέσσερις σε κάθε τομή. Σκέψου τα κάγκελα μιας σκάλας (παράλληλα μεταξύ τους) και την κουπαστή που τα κόβει λοξά.
Τα ζεύγη που αξίζει να ξέρεις με το όνομά τους:
| Ζεύγος | Θέση | Αν οι ευθείες είναι παράλληλες |
|---|---|---|
| Εντός εναλλάξ | ανάμεσα στις ευθείες, σε αντίθετες πλευρές της τέμνουσας | ίσες |
| Εντός εκτός και επί τα αυτά | στην ίδια θέση σε κάθε τομή | ίσες |
| Εντός και επί τα αυτά | ανάμεσα στις ευθείες, στην ίδια πλευρά | άθροισμα |
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σε ορθογώνια αυλόπορτα, ένα διαγώνιο δοκάρι αντιστήριξης σχηματίζει γωνία 40° με το κάτω οριζόντιο δοκάρι. Τι γωνία σχηματίζει με τον κατακόρυφο ορθοστάτη, στην ίδια γωνία της πόρτας;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η πόρτα είναι ορθογώνια, άρα το οριζόντιο δοκάρι και ο ορθοστάτης σχηματίζουν ορθή γωνία, .
Το διαγώνιο δοκάρι μπαίνει μέσα σε αυτή την ορθή γωνία και τη χωρίζει σε δύο κομμάτια. Τα δύο κομμάτια είναι συμπληρωματικά:
Έλεγχος: . Ο ξυλουργός κόβει την άκρη του δοκαριού στις από τη μεριά του ορθοστάτη.
Παράδειγμα 2
Σε κάτοψη οικισμού δύο ευθείς δρόμοι διασταυρώνονται λοξά, και μία από τις γωνίες της διασταύρωσης είναι 115°. Βρες τις άλλες τρεις.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η γωνία δίπλα στις βρίσκεται πάνω στην ίδια ευθεία, άρα είναι παραπληρωματική:
Οι άλλες δύο είναι κατακορυφήν με αυτές που ήδη βρήκαμε, άρα ίσες τους: και .
Οι τέσσερις γωνίες είναι , , , .
Έλεγχος: — μια πλήρης στροφή γύρω από το σημείο της διασταύρωσης.
Παράδειγμα 3
Τα κατακόρυφα κάγκελα μιας εσωτερικής σκάλας είναι παράλληλα και η κουπαστή τα κόβει λοξά. Στο πρώτο κάγκελο η οξεία γωνία κάγκελου–κουπαστής είναι 58°. Ποιες γωνίες πρέπει να κοπούν στο δέκατο κάγκελο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τα κάγκελα είναι παράλληλες ευθείες και η κουπαστή είναι η τέμνουσα. Άρα κάθε τομή είναι αντίγραφο της πρώτης.
Η οξεία γωνία στο δέκατο κάγκελο είναι η εντός εκτός και επί τα αυτά της γωνίας στο πρώτο, οπότε είναι επίσης .
Η άλλη γωνία στην ίδια τομή είναι παραπληρωματική:
Στο δέκατο κάγκελο — όπως και σε κάθε άλλο — οι γωνίες είναι και . Μία ρύθμιση στο πριόνι φτάνει για όλη τη σκάλα, με την προϋπόθεση ότι τα κάγκελα στήθηκαν πραγματικά παράλληλα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Μια γωνία είναι . Πόση είναι η συμπληρωματική της;
Τα κατάφερες;
- Να ονομάζεις και να μετράς γωνίες: οξεία, ορθή, αμβλεία, ευθεία.
- Να βρίσκεις συμπληρωματικές, παραπληρωματικές και κατακορυφήν γωνίες σε ένα σχέδιο.
- Να χρησιμοποιείς τις γωνίες παράλληλων ευθειών που κόβει μια τέμνουσα.
- Να ελέγχεις στην πράξη αν δύο γραμμές είναι κάθετες ή παράλληλες.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.