Σύνθεση και παραγωγή λέξεων
Πώς φτιάχνονται οι λέξεις, και πώς βρίσκεις τι σημαίνει μια άγνωστη.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις μια παράγωγη από μια σύνθετη λέξη και να τη χωρίζεις στα μέρη της.
- Να αναγνωρίζεις τι δηλώνουν οι συνηθισμένες παραγωγικές καταλήξεις: πρόσωπο, εργαλείο, τόπο, ενέργεια, ιδιότητα.
- Να βρίσκεις τη σημασία μιας άγνωστης λέξης από τα συνθετικά της και από τα συμφραζόμενα.
- Να σχηματίζεις παράγωγες και σύνθετες λέξεις που ταιριάζουν στο νόημα και στο ύφος ενός κειμένου.
Μια λέξη που δεν ξέρεις
Στο κατάστημα με τα οικοδομικά υλικά βλέπεις ένα σακί: «Αντιολισθητική κόλλα πλακιδίων». Δεν έχεις ακούσει ποτέ τη λέξη. Κι όμως, μπορείς να τη βγάλεις: αντι- (εναντίον) + ολισθ- (ολισθαίνω, γλιστρώ) + -ικός. Κόλλα που εμποδίζει να γλιστρήσουν τα πλακάκια.
Οι περισσότερες λέξεις των Ελληνικών δεν φτιάχτηκαν από το μηδέν. Φτιάχτηκαν από άλλες λέξεις, με δύο τρόπους.
| Παραγωγή | Σύνθεση | |
|---|---|---|
| Πώς | θέμα μιας λέξης + παραγωγική κατάληξη | δύο λέξεις που ενώνονται σε μία |
| Το δεύτερο μέρος | δεν στέκεται μόνο του (-της, -ικός, -ση) | υπάρχει και ως ξεχωριστή λέξη |
| Παραδείγματα | τέχνη → τεχνίτης, συντηρώ → συντήρηση | θερμ(ός) + σίφωνας → θερμοσίφωνας, ξανά + βάφω → ξαναβάφω |
Η παραγωγή: τι λέει η κατάληξη
Η κατάληξη σου δίνει ήδη μισή σημασία. Αν τη γνωρίζεις, μαντεύεις την άγνωστη λέξη:
| Κατάληξη | Τι δηλώνει | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| -της, -τής, -έας | πρόσωπο που κάνει κάτι | εργάτης, ελεγκτής, μεταφορέας |
| -τήρας, -τής | εργαλείο, συσκευή | αισθητήρας, αναπτήρας, φορτιστής |
| -τήριο, -είο | τόπος | εργαστήριο, πρατήριο, συνεργείο, φαρμακείο |
| -ση, -μός, -μα | ενέργεια ή αποτέλεσμά της | εγκατάσταση, καθαρισμός, κλείδωμα |
| -ικός, -ινος, -ιμος | ιδιότητα (επίθετα) | τεχνικός, ξύλινος, χρήσιμος |
| -ότητα, -οσύνη, -εια | αφηρημένη ιδιότητα (ουσιαστικά) | ικανότητα, ευγένεια, ασφάλεια |
| -ίζω, -ώνω, -εύω | ενέργεια (ρήματα) | βιδώνω, κλειδώνω, μαστορεύω |
| -άκι, -ούλα, -ίτσα | κάτι μικρό ή αγαπημένο (υποκοριστικά) | κλειδάκι, βιδίτσα |
Πρόσεξε όμως: ο μηχανουργός μοιάζει παράγωγος, αλλά το -ουργός είναι η λέξη έργο. Ο μηχανουργός δουλεύει (κάνει έργο) με μηχανές. Το ίδιο ο ξυλουργός και ο γεωργός (γη + έργο): είναι σύνθετα.
Η σύνθεση: τι μπορεί να μπει πρώτο
Τα δύο μέρη λέγονται α΄ και β΄ συνθετικό. Το α΄ συνθετικό μπορεί να είναι:
| α΄ συνθετικό | Παράδειγμα |
|---|---|
| ουσιαστικό | νερό → νεροσωλήνας |
| επίθετο | μακρύς → μακροπρόθεσμος |
| ρήμα | ανεβαίνω → ανεβοκατεβαίνω |
| επίρρημα | ξανά → ξαναβάφω, πολύ → πολυεργαλείο |
| πρόθεση | προ → προθέρμανση, υπέρ → υπερθέρμανση |
| αχώριστο μόριο | α- → ασύρματος, δυσ- → δυσλειτουργία |
Το α- (το λεγόμενο στερητικό) και το δυσ- δεν είναι λέξεις μόνα τους, αλλά η γραμματική μετρά τις λέξεις αυτές στα σύνθετα. Το α- σημαίνει «χωρίς» (ασύρματος = χωρίς σύρμα), το δυσ- «δύσκολα, άσχημα» (δυσλειτουργία = κακή λειτουργία).
Και η σχέση των δύο μερών μετρά, γιατί από αυτήν βγαίνει η σημασία:
- μαχαιροπίρουνα = μαχαίρια και πιρούνια (τα δύο μαζί)
- ηλεκτροσυγκόλληση = συγκόλληση με ηλεκτρισμό (το ένα προσδιορίζει το άλλο)
- πυροσβέστης = αυτός που σβήνει τη φωτιά (το ένα είναι αντικείμενο του άλλου)
Το κείμενο
Ο ηλεκτρολόγος του μέλλοντος
Ως πριν από λίγα χρόνια, ένας ηλεκτρολόγος περνούσε καλώδια, τοποθετούσε πρίζες και επισκεύαζε βλάβες. Σήμερα η δουλειά του αλλάζει γρήγορα. Τα φωτοβολταϊκά πάνελ στις ταράτσες, οι φορτιστές για ηλεκτροκίνητα αυτοκίνητα και τα «έξυπνα» σπίτια ζητούν τεχνίτες με νέες γνώσεις. Ο σύγχρονος τεχνικός πρέπει να διαβάζει ψηφιακά διαγράμματα, να ρυθμίζει αισθητήρες και να ελέγχει την κατανάλωση ενέργειας από μια εφαρμογή στο κινητό. Η επανεκπαίδευση γίνεται λοιπόν μέρος της δουλειάς. Όποιος την αγνοεί κινδυνεύει να μείνει ανεπίκαιρος. Όποιος την επιλέγει βρίσκει ένα επάγγελμα με ζήτηση και προοπτική.
Κείμενο γραμμένο για το μάθημα.
Το κείμενο μιλά για νέα πράγματα, και γι' αυτό είναι γεμάτο νέες λέξεις. Η τεχνολογία δεν τις βρίσκει έτοιμες· τις φτιάχνει με παραγωγή και σύνθεση:
| Λέξη | Πώς φτιάχτηκε | Είδος |
|---|---|---|
| ηλεκτρολόγος | ηλεκτρο- + -λόγος (από το λέγω, «αυτός που ξέρει») | σύνθετη |
| φωτοβολταϊκά | φως + βολταϊκός (από τον φυσικό Βόλτα) | σύνθετη |
| ηλεκτροκίνητα | ηλεκτρο- + κινώ: που κινούνται με ηλεκτρισμό | σύνθετη |
| ψηφιακά | ψηφίο + -ακός | παράγωγη |
| αισθητήρες | αισθάνομαι + -τήρας: συσκευή που «αισθάνεται» | παράγωγη |
| τεχνίτες | τέχνη + -ίτης | παράγωγη |
| επανεκπαίδευση | επαν(α)- + εκπαίδευση: ξανά εκπαίδευση | σύνθετη |
| ανεπίκαιρος | αν- (α- στερητικό) + επίκαιρος | σύνθετη |
Πώς βγάζεις μια άγνωστη λέξη
- Χώρισε τη λέξη στα κομμάτια της.
- Ρώτα τι σημαίνει κάθε κομμάτι.
- Ένωσέ τα σε μια φράση: υδατο-στεγής → που δεν αφήνει να περάσει νερό.
- Έλεγξε αν η σημασία ταιριάζει στην πρόταση. Αν όχι, άνοιξε λεξικό.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Να χωρίσεις στα συνθετικά τους τις λέξεις «ηλεκτροκίνητα» και «ανεπίκαιρος» του κειμένου και να εξηγήσεις τη σημασία που έχουν σε αυτό.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
ηλεκτροκίνητα = ηλεκτρο- (ηλεκτρισμός) + -κίνητα (από το κινώ). Στο κείμενο: τα αυτοκίνητα που κινούνται με ηλεκτρικό ρεύμα αντί για καύσιμα, και γι' αυτό χρειάζονται φορτιστές.
ανεπίκαιρος = αν- (α- στερητικό, «χωρίς») + επίκαιρος (σύγχρονος, της εποχής του). Στο κείμενο: ο τεχνίτης που δεν συμβαδίζει πια με την εποχή, γιατί οι γνώσεις του δεν φτάνουν για τις νέες τεχνολογίες.
Παράδειγμα 2
Να σχηματίσεις μία παράγωγη λέξη από καθεμία από τις λέξεις «συντηρώ», «ψηφίο», «ασφαλής» και να τη χρησιμοποιήσεις σε μια πρόταση για τη δουλειά ενός τεχνικού.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
συντηρώ → συντήρηση (ενέργεια, -ση): «Η ετήσια συντήρηση του λέβητα γίνεται πριν από τον χειμώνα.»
ψηφίο → ψηφιακός (ιδιότητα, -ακός): «Ο τεχνικός διαβάζει τις μετρήσεις σε ψηφιακή οθόνη.»
ασφαλής → ασφάλεια (αφηρημένη ιδιότητα, -εια): «Πριν ανοίξεις τον πίνακα, κατέβασε την ασφάλεια.» Πρόσεξε: στη δουλειά η ίδια λέξη έχει και τεχνική σημασία, τον διακόπτη που κόβει το ρεύμα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγονται τα δύο μέρη μιας σύνθετης λέξης;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις μια παράγωγη από μια σύνθετη λέξη και να τη χωρίζεις στα μέρη της.
- Να αναγνωρίζεις τι δηλώνουν οι συνηθισμένες παραγωγικές καταλήξεις: πρόσωπο, εργαλείο, τόπο, ενέργεια, ιδιότητα.
- Να βρίσκεις τη σημασία μιας άγνωστης λέξης από τα συνθετικά της και από τα συμφραζόμενα.
- Να σχηματίζεις παράγωγες και σύνθετες λέξεις που ταιριάζουν στο νόημα και στο ύφος ενός κειμένου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.