Μετάβαση στο περιεχόμενο

Σύνθεση και παραγωγή λέξεων

Πώς φτιάχνονται οι λέξεις, και πώς βρίσκεις τι σημαίνει μια άγνωστη.

35 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να ξεχωρίζεις μια παράγωγη από μια σύνθετη λέξη και να τη χωρίζεις στα μέρη της.
  2. Να αναγνωρίζεις τι δηλώνουν οι συνηθισμένες παραγωγικές καταλήξεις: πρόσωπο, εργαλείο, τόπο, ενέργεια, ιδιότητα.
  3. Να βρίσκεις τη σημασία μιας άγνωστης λέξης από τα συνθετικά της και από τα συμφραζόμενα.
  4. Να σχηματίζεις παράγωγες και σύνθετες λέξεις που ταιριάζουν στο νόημα και στο ύφος ενός κειμένου.

Μια λέξη που δεν ξέρεις

Στο κατάστημα με τα οικοδομικά υλικά βλέπεις ένα σακί: «Αντιολισθητική κόλλα πλακιδίων». Δεν έχεις ακούσει ποτέ τη λέξη. Κι όμως, μπορείς να τη βγάλεις: αντι- (εναντίον) + ολισθ- (ολισθαίνω, γλιστρώ) + -ικός. Κόλλα που εμποδίζει να γλιστρήσουν τα πλακάκια.

Οι περισσότερες λέξεις των Ελληνικών δεν φτιάχτηκαν από το μηδέν. Φτιάχτηκαν από άλλες λέξεις, με δύο τρόπους.

ΠαραγωγήΣύνθεση
Πώςθέμα μιας λέξης + παραγωγική κατάληξηδύο λέξεις που ενώνονται σε μία
Το δεύτερο μέροςδεν στέκεται μόνο του (-της, -ικός, -ση)υπάρχει και ως ξεχωριστή λέξη
Παραδείγματατέχνη → τεχνίτης, συντηρώ → συντήρησηθερμ(ός) + σίφωνας → θερμοσίφωνας, ξανά + βάφω → ξαναβάφω

Η παραγωγή: τι λέει η κατάληξη

Η κατάληξη σου δίνει ήδη μισή σημασία. Αν τη γνωρίζεις, μαντεύεις την άγνωστη λέξη:

ΚατάληξηΤι δηλώνειΠαραδείγματα
-της, -τής, -έαςπρόσωπο που κάνει κάτιεργάτης, ελεγκτής, μεταφορέας
-τήρας, -τήςεργαλείο, συσκευήαισθητήρας, αναπτήρας, φορτιστής
-τήριο, -είοτόποςεργαστήριο, πρατήριο, συνεργείο, φαρμακείο
-ση, -μός, -μαενέργεια ή αποτέλεσμά τηςεγκατάσταση, καθαρισμός, κλείδωμα
-ικός, -ινος, -ιμοςιδιότητα (επίθετα)τεχνικός, ξύλινος, χρήσιμος
-ότητα, -οσύνη, -ειααφηρημένη ιδιότητα (ουσιαστικά)ικανότητα, ευγένεια, ασφάλεια
-ίζω, -ώνω, -εύωενέργεια (ρήματα)βιδώνω, κλειδώνω, μαστορεύω
-άκι, -ούλα, -ίτσακάτι μικρό ή αγαπημένο (υποκοριστικά)κλειδάκι, βιδίτσα

Πρόσεξε όμως: ο μηχανουργός μοιάζει παράγωγος, αλλά το -ουργός είναι η λέξη έργο. Ο μηχανουργός δουλεύει (κάνει έργο) με μηχανές. Το ίδιο ο ξυλουργός και ο γεωργός (γη + έργο): είναι σύνθετα.

Η σύνθεση: τι μπορεί να μπει πρώτο

Τα δύο μέρη λέγονται α΄ και β΄ συνθετικό. Το α΄ συνθετικό μπορεί να είναι:

α΄ συνθετικόΠαράδειγμα
ουσιαστικόνερό → νεροσωλήνας
επίθετομακρύς → μακροπρόθεσμος
ρήμαανεβαίνω → ανεβοκατεβαίνω
επίρρημαξανά → ξαναβάφω, πολύ → πολυεργαλείο
πρόθεσηπρο → προθέρμανση, υπέρ → υπερθέρμανση
αχώριστο μόριοα- → ασύρματος, δυσ- → δυσλειτουργία

Το α- (το λεγόμενο στερητικό) και το δυσ- δεν είναι λέξεις μόνα τους, αλλά η γραμματική μετρά τις λέξεις αυτές στα σύνθετα. Το α- σημαίνει «χωρίς» (ασύρματος = χωρίς σύρμα), το δυσ- «δύσκολα, άσχημα» (δυσλειτουργία = κακή λειτουργία).

Και η σχέση των δύο μερών μετρά, γιατί από αυτήν βγαίνει η σημασία:

  • μαχαιροπίρουνα = μαχαίρια και πιρούνια (τα δύο μαζί)
  • ηλεκτροσυγκόλληση = συγκόλληση με ηλεκτρισμό (το ένα προσδιορίζει το άλλο)
  • πυροσβέστης = αυτός που σβήνει τη φωτιά (το ένα είναι αντικείμενο του άλλου)

Σύνθετη ή παράγωγη;

Χώρισε τη λέξη. Βρίσκεις δύο λέξεις ή μία λέξη και μια κατάληξη;

Σύνθετη ή παράγωγη;

τεχνικός

0 από 8

Το κείμενο

Ο ηλεκτρολόγος του μέλλοντος

Ως πριν από λίγα χρόνια, ένας ηλεκτρολόγος περνούσε καλώδια, τοποθετούσε πρίζες και επισκεύαζε βλάβες. Σήμερα η δουλειά του αλλάζει γρήγορα. Τα φωτοβολταϊκά πάνελ στις ταράτσες, οι φορτιστές για ηλεκτροκίνητα αυτοκίνητα και τα «έξυπνα» σπίτια ζητούν τεχνίτες με νέες γνώσεις. Ο σύγχρονος τεχνικός πρέπει να διαβάζει ψηφιακά διαγράμματα, να ρυθμίζει αισθητήρες και να ελέγχει την κατανάλωση ενέργειας από μια εφαρμογή στο κινητό. Η επανεκπαίδευση γίνεται λοιπόν μέρος της δουλειάς. Όποιος την αγνοεί κινδυνεύει να μείνει ανεπίκαιρος. Όποιος την επιλέγει βρίσκει ένα επάγγελμα με ζήτηση και προοπτική.

Κείμενο γραμμένο για το μάθημα.

Το κείμενο μιλά για νέα πράγματα, και γι' αυτό είναι γεμάτο νέες λέξεις. Η τεχνολογία δεν τις βρίσκει έτοιμες· τις φτιάχνει με παραγωγή και σύνθεση:

ΛέξηΠώς φτιάχτηκεΕίδος
ηλεκτρολόγοςηλεκτρο- + -λόγος (από το λέγω, «αυτός που ξέρει»)σύνθετη
φωτοβολταϊκάφως + βολταϊκός (από τον φυσικό Βόλτα)σύνθετη
ηλεκτροκίνηταηλεκτρο- + κινώ: που κινούνται με ηλεκτρισμόσύνθετη
ψηφιακάψηφίο + -ακόςπαράγωγη
αισθητήρεςαισθάνομαι + -τήρας: συσκευή που «αισθάνεται»παράγωγη
τεχνίτεςτέχνη + -ίτηςπαράγωγη
επανεκπαίδευσηεπαν(α)- + εκπαίδευση: ξανά εκπαίδευσησύνθετη
ανεπίκαιροςαν- (α- στερητικό) + επίκαιροςσύνθετη

Πώς βγάζεις μια άγνωστη λέξη

  1. Χώρισε τη λέξη στα κομμάτια της.
  2. Ρώτα τι σημαίνει κάθε κομμάτι.
  3. Ένωσέ τα σε μια φράση: υδατο-στεγής → που δεν αφήνει να περάσει νερό.
  4. Έλεγξε αν η σημασία ταιριάζει στην πρόταση. Αν όχι, άνοιξε λεξικό.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Να χωρίσεις στα συνθετικά τους τις λέξεις «ηλεκτροκίνητα» και «ανεπίκαιρος» του κειμένου και να εξηγήσεις τη σημασία που έχουν σε αυτό.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Να σχηματίσεις μία παράγωγη λέξη από καθεμία από τις λέξεις «συντηρώ», «ψηφίο», «ασφαλής» και να τη χρησιμοποιήσεις σε μια πρόταση για τη δουλειά ενός τεχνικού.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποια από τις παρακάτω λέξεις είναι παράγωγη;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Πώς λέγονται τα δύο μέρη μιας σύνθετης λέξης;

Τα κατάφερες;

  • Να ξεχωρίζεις μια παράγωγη από μια σύνθετη λέξη και να τη χωρίζεις στα μέρη της.
  • Να αναγνωρίζεις τι δηλώνουν οι συνηθισμένες παραγωγικές καταλήξεις: πρόσωπο, εργαλείο, τόπο, ενέργεια, ιδιότητα.
  • Να βρίσκεις τη σημασία μιας άγνωστης λέξης από τα συνθετικά της και από τα συμφραζόμενα.
  • Να σχηματίζεις παράγωγες και σύνθετες λέξεις που ταιριάζουν στο νόημα και στο ύφος ενός κειμένου.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;