Κυριολεξία και μεταφορά
Πότε μια λέξη λέει αυτό που λέει, και πότε κάτι άλλο.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις αν μια λέξη ή φράση χρησιμοποιείται κυριολεκτικά ή μεταφορικά μέσα στο κείμενο.
- Να αποδίδεις μια μεταφορική έκφραση με κυριολεκτικές λέξεις, κρατώντας το νόημά της.
- Να εξηγείς τι πετυχαίνει η μεταφορά σε ένα κείμενο: παραστατικότητα, συναίσθημα, πειθώ.
- Να αναγνωρίζεις τις «νεκρές» μεταφορές της καθημερινής γλώσσας και της δουλειάς.
«Έπεσε το σύστημα»
Στο ταμείο του σούπερ μάρκετ η υπάλληλος λέει: «Περιμένετε λίγο, έπεσε το σύστημα.» Κανείς δεν κοιτάζει στο πάτωμα. Όλοι καταλαβαίνουν ότι οι υπολογιστές σταμάτησαν να δουλεύουν. Το ρήμα «πέφτω» σημαίνει κανονικά «πηγαίνω απότομα από ψηλά προς τα κάτω». Εδώ το χρησιμοποιήσαμε για κάτι άλλο.
| Κυριολεξία | Μεταφορά | |
|---|---|---|
| Τι κάνει | η λέξη λέει αυτό που λέει, με τη σημασία του λεξικού | η λέξη πάει από το πεδίο της σε άλλο, επειδή κάτι μοιάζει |
| Παράδειγμα | «Το κλειδί έπεσε στο φρεάτιο.» | «Οι πωλήσεις έπεσαν τον Ιανουάριο.» |
| Πού χρειάζεται | οδηγίες, συμβόλαια, τεχνικά φυλλάδια, ειδήσεις | λογοτεχνία, διαφήμιση, άρθρα γνώμης, καθημερινή κουβέντα |
Οι μεταφορές που δεν τις βλέπουμε πια
Μερικές μεταφορές τις λέμε τόσο συχνά που δεν τις καταλαβαίνουμε. Λέγονται νεκρές ή παγιωμένες μεταφορές:
- το πόδι του τραπεζιού, ο λαιμός του μπουκαλιού, το στόμιο της σωλήνας
- έπεσε το ρεύμα, κόλλησε ο υπολογιστής, πήξαμε στην κίνηση
- ανεβαίνει η θερμοκρασία, τρέχει το ρολόι του χρόνου
Στη δουλειά πολλές ονομασίες είναι τέτοιες: γλώσσα του παπουτσιού, δόντια του γραναζιού, μάτι της κουζίνας. Ήταν κάποτε εικόνες· τώρα είναι οι κανονικές λέξεις για τα πράγματα. Όταν σου ζητούν να βρεις μεταφορά σε ένα κείμενο, διάλεξε μια ζωντανή: μια εικόνα που ο συγγραφέας διάλεξε για να πει κάτι.
Το κείμενο
Οι αφανείς ήρωες της βάρδιας
Στις έξι το πρωί η πόλη ακόμα κοιμάται, αλλά τα συνεργεία έχουν ήδη ανοίξει τα μάτια τους. Ένας ηλεκτρολόγος τρέχει σε μια πολυκατοικία όπου έπεσε το ρεύμα. Μια μηχανικός αυτοκινήτων σκύβει πάνω από μια μηχανή που βήχει. Στο σούπερ μάρκετ δύο ψυκτικοί παλεύουν με έναν θάλαμο που ανέβασε πυρετό. Κανείς δεν τους βλέπει· τους θυμόμαστε μόνο όταν κάτι χαλάσει. Κι όμως, αυτοί κρατούν την καθημερινότητά μας όρθια. Η αγορά διψάει για τεχνίτες, και οι νέοι που διαλέγουν ένα τεχνικό επάγγελμα δεν μπαίνουν σε αδιέξοδο. Ανοίγουν έναν δρόμο με δουλειά και με μέλλον.
Κείμενο γραμμένο για το μάθημα.
| Μεταφορική φράση | Κυριολεκτικά σημαίνει | Τι πετυχαίνει |
|---|---|---|
| η πόλη ακόμα κοιμάται | οι περισσότεροι κάτοικοι δεν έχουν ξυπνήσει, οι δρόμοι είναι άδειοι | δείχνει την ησυχία της ώρας με μια εικόνα |
| τα συνεργεία έχουν ανοίξει τα μάτια τους | τα συνεργεία έχουν ήδη ανοίξει και δουλεύουν | αντίθεση με την πόλη που κοιμάται: οι τεχνίτες ξυπνούν πρώτοι |
| μια μηχανή που βήχει | μια μηχανή που δουλεύει με διακοπές και θορύβους | η μηχανή γίνεται άρρωστος, η μηχανικός γιατρός |
| ένας θάλαμος που ανέβασε πυρετό | ένας ψυκτικός θάλαμος που η θερμοκρασία του ανέβηκε πάνω από το κανονικό | ίδια εικόνα: η επισκευή μοιάζει με φροντίδα |
| κρατούν την καθημερινότητα όρθια | χάρη σε αυτούς λειτουργούν όσα χρειαζόμαστε κάθε μέρα | δείχνει πόσο σημαντική είναι μια δουλειά που δεν φαίνεται |
| η αγορά διψάει για τεχνίτες | υπάρχει μεγάλη ζήτηση για τεχνίτες | η ανάγκη γίνεται έντονη σαν τη δίψα |
| αδιέξοδο, ανοίγουν δρόμο | δεν μένουν χωρίς επαγγελματική λύση· βρίσκουν δουλειά με προοπτική | η ζωή σαν δρόμος: πείθει τον αναγνώστη |
Κυριολεκτικά είναι οι πληροφορίες: «στις έξι το πρωί», «σκύβει πάνω από», «τους θυμόμαστε μόνο όταν κάτι χαλάσει». Το «έπεσε το ρεύμα» είναι νεκρή μεταφορά.
Πρόσεξε και τον τίτλο. Οι τεχνίτες δεν είναι κυριολεκτικά «ήρωες». Ο τίτλος, μαζί με τις εικόνες της αρρώστιας και της θεραπείας, κάνει μια καθημερινή δουλειά να φανεί σαν αποστολή. Αυτός είναι ο σκοπός του κειμένου: να πείσει ότι τα τεχνικά επαγγέλματα αξίζουν.
Πώς αποδίδεις μια μεταφορά κυριολεκτικά
Στις εξετάσεις θα σου ζητηθεί συχνά να «αποδώσεις με κυριολεκτική χρήση της γλώσσας» μια φράση. Τρία βήματα:
- Βρες την κανονική σημασία της λέξης (διψάω = θέλω νερό).
- Βρες την ομοιότητα που κάνει τη μεταφορά να δουλεύει (η δίψα είναι έντονη, επείγουσα ανάγκη).
- Γράψε το νόημα με απλές λέξεις, έτσι που να χωράει στη θέση της φράσης: «η αγορά έχει μεγάλη ανάγκη από τεχνίτες».
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Να αποδώσεις με κυριολεκτική χρήση της γλώσσας τις φράσεις του κειμένου: α) «η αγορά διψάει για τεχνίτες», β) «δεν μπαίνουν σε αδιέξοδο».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α) Η «δίψα» είναι έντονη ανάγκη. Άρα: στην αγορά υπάρχει μεγάλη ζήτηση για τεχνίτες (ή: οι επιχειρήσεις χρειάζονται πολλούς τεχνίτες και δεν τους βρίσκουν).
β) Αδιέξοδο είναι ο δρόμος που δεν βγάζει πουθενά. Άρα: δεν βρίσκονται σε δύσκολη θέση χωρίς λύση, δηλαδή δεν μένουν χωρίς δουλειά και προοπτική.
Παράδειγμα 2
«μια μηχανή που βήχει», «ένας θάλαμος που ανέβασε πυρετό»: Ποιο είναι το επικοινωνιακό αποτέλεσμα της μεταφορικής χρήσης της γλώσσας σε αυτές τις φράσεις;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Εντοπίζω: και οι δύο φράσεις δίνουν σε μηχανήματα συμπτώματα αρρώστιας, τον βήχα και τον πυρετό.
Ερμηνεύω: έτσι η μηχανή και ο θάλαμος γίνονται «ασθενείς» και οι τεχνίτες «γιατροί» τους. Το κείμενο γίνεται παραστατικό και οικείο, γιατί ο αναγνώστης αναγνωρίζει αμέσως τις εικόνες. Και, πιο σημαντικό, η τεχνική δουλειά φαίνεται σαν φροντίδα που σώζει. Αυτό στηρίζει τον τίτλο («ήρωες») και τον σκοπό του κειμένου: να πείσει ότι τα τεχνικά επαγγέλματα αξίζουν σεβασμό.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγεται η χρήση μιας λέξης με την πρώτη σημασία της, αυτήν που δίνει το λεξικό;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις αν μια λέξη ή φράση χρησιμοποιείται κυριολεκτικά ή μεταφορικά μέσα στο κείμενο.
- Να αποδίδεις μια μεταφορική έκφραση με κυριολεκτικές λέξεις, κρατώντας το νόημά της.
- Να εξηγείς τι πετυχαίνει η μεταφορά σε ένα κείμενο: παραστατικότητα, συναίσθημα, πειθώ.
- Να αναγνωρίζεις τις «νεκρές» μεταφορές της καθημερινής γλώσσας και της δουλειάς.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.