Αναφορική και ποιητική λειτουργία της γλώσσας
Η ίδια λέξη σε ένα άρθρο για την επιστήμη και σε ένα ποίημα για τη φύση.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις την αναφορική από την ποιητική λειτουργία της γλώσσας σε ένα κείμενο.
- Να συνδέεις κάθε λειτουργία με το είδος και τον σκοπό του κειμένου: ενημέρωση ή συγκίνηση.
- Να δείχνεις πώς η ίδια λέξη λειτουργεί δηλωτικά σε ένα άρθρο και συνυποδηλωτικά σε ένα ποίημα.
- Να εξηγείς με στοιχεία από το κείμενο τι προσθέτει η ποιητική λειτουργία σε ένα λογοτεχνικό κείμενο.
Δύο κείμενα για το ίδιο δέντρο
Ένας γεωπόνος και ένας ποιητής γράφουν για την αμυγδαλιά. Ο γεωπόνος θέλει να μάθεις πότε ανθίζει και τι τη βλάπτει. Ο ποιητής θέλει να νιώσεις κάτι. Χρησιμοποιούν πολλές ίδιες λέξεις: άνθος, φύλλα, πότισμα. Αλλά οι λέξεις δεν κάνουν την ίδια δουλειά.
Αυτή η διαφορά έχει όνομα:
| Αναφορική λειτουργία | Ποιητική λειτουργία | |
|---|---|---|
| Άλλο όνομα | δηλωτική χρήση της γλώσσας | συνυποδηλωτική χρήση της γλώσσας |
| Τι κάνει η γλώσσα | δείχνει τον κόσμο: πράγματα, γεγονότα, αριθμούς | τραβά την προσοχή στον εαυτό της: εικόνες, ήχο, ρυθμό, συναίσθημα |
| Οι λέξεις | μία σημασία, η σημασία του λεξικού | πολλές σημασίες, συνειρμοί |
| Σκοπός | να ενημερώσει με ακρίβεια | να συγκινήσει, να ξαφνιάσει, να κάνει τον αναγνώστη να σκεφτεί |
| Πού τη βρίσκεις | άρθρο επιστήμης, είδηση, οδηγίες, μικρή αγγελία, δελτίο καιρού | ποίημα, διήγημα, στίχοι τραγουδιών, συχνά και διαφήμιση |
Κείμενο 1: ένα άρθρο
Γιατί η αμυγδαλιά ανθίζει πρώτη
Η αμυγδαλιά είναι από τα πρώτα οπωροφόρα δέντρα που ανθίζουν στην Ελλάδα. Στις περισσότερες περιοχές τα άνθη της εμφανίζονται από τα τέλη Ιανουαρίου ως τον Μάρτιο, πριν βγάλει φύλλα. Η πρώιμη ανθοφορία έχει όμως κόστος. Ένας παγετός μετά το άνθισμα μπορεί να καταστρέψει τα άνθη και να μειώσει πολύ την παραγωγή. Γι' αυτό οι παραγωγοί σε ψυχρές περιοχές προτιμούν ποικιλίες που ανθίζουν αργότερα. Το δέντρο αντέχει την ξηρασία, χρειάζεται όμως πότισμα τα πρώτα χρόνια μετά τη φύτευση.
Κείμενο γραμμένο για το μάθημα.
Τι βλέπεις: γ΄ πρόσωπο, ενεστώτας, ημερομηνίες, ειδικές λέξεις («οπωροφόρα», «ανθοφορία», «ποικιλίες»), προτάσεις που εξηγούν αιτία και αποτέλεσμα («Γι' αυτό…»). Κανένα θαυμαστικό, καμία προσωπική στάση. Ό,τι γράφει μπορείς να το ελέγξεις σε ένα χωράφι.
Κείμενο 2: ένα ποίημα
Ο Κώστας Καρυωτάκης (1896–1928) δημοσίευσε τη «Μυγδαλιά» στην πρώτη του συλλογή, Ο πόνος του ανθρώπου και των πραμάτων (1919). Το κείμενο από τη Βικιθήκη:
Μυγδαλιά
Κι ακόμα δεν μπόρεσα να καταλάβω
πώς μπορεί να πεθάνει μια γυναίκα
που αγαπιέται.Έχει στον κήπο μου μια μυγδαλιά φυτρώσει
κι είν' έτσι τρυφερή που μόλις ανασαίνει·
μα η κάθε μέρα, η κάθε αυγή τηνε μαραίνει
και τη χαρά του ανθού της δε θα μου δώσει.
Κι αλοίμονό μου! εγώ της έχω αγάπη τόση...
Κάθε πρωί κοντά της πάω και γονατίζω
και με νεράκι και με δάκρυα την ποτίζω
τη μυγδαλιά που 'χει στον κήπο μου φυτρώσει.
Αχ, της ζωούλας της το ψέμα θα τελειώσει·
όσα δεν έχουν πέσει, θα της πέσουν φύλλα
και τα κλαράκια της θε ν' απομείνουν ξύλα.
Την άνοιξη του ανθού της δε θα μου δώσει
Κι όμως εγώ ο φτωχός της είχ' αγάπη τόση...
Οι τρεις πρώτοι στίχοι είναι το μότο του ποιήματος: μιλούν για μια γυναίκα που πεθαίνει. Έτσι, από την αρχή, η μυγδαλιά δεν είναι μόνο δέντρο.
Οι ίδιες λέξεις, άλλη δουλειά
| Λέξη | Στο άρθρο | Στο ποίημα |
|---|---|---|
| άνθος | φάση της ζωής του δέντρου, με ημερομηνίες | «η χαρά του ανθού της»: η ελπίδα που δεν θα έρθει |
| πότισμα / ποτίζω | φροντίδα για να πιάσει το δέντρο | «με νεράκι και με δάκρυα την ποτίζω»: φροντίδα που είναι και πένθος |
| φύλλα | βγαίνουν μετά τα άνθη | «θα της πέσουν φύλλα»: το τέλος που πλησιάζει |
| ξύλα | δεν υπάρχει· θα έλεγε «ξερά κλαδιά» | «τα κλαράκια της θε ν' απομείνουν ξύλα»: ό,τι μένει από κάτι ζωντανό |
Και άλλα σημάδια της ποιητικής λειτουργίας:
- Προσωποποίηση: το δέντρο «μόλις ανασαίνει», σαν άρρωστος άνθρωπος.
- Υποκοριστικά: «νεράκι», «ζωούλα», «κλαράκια». Δείχνουν τρυφερότητα και λύπη για κάτι μικρό και αδύναμο.
- Επιφωνήματα και στίξη: «αλοίμονό μου!», «Αχ», τα αποσιωπητικά. Το ποιητικό υποκείμενο δεν περιγράφει· θρηνεί.
- Ρυθμός και ομοιοκαταληξία: φυτρώσει / δώσει / τόση, γονατίζω / ποτίζω, φύλλα / ξύλα. Ο ήχος είναι μέρος του νοήματος.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σε ποιο από τα δύο κείμενα, το άρθρο «Γιατί η αμυγδαλιά ανθίζει πρώτη» και τη «Μυγδαλιά» του Καρυωτάκη, κυριαρχεί η αναφορική και σε ποιο η ποιητική λειτουργία της γλώσσας; Να τεκμηριώσεις την απάντησή σου με δύο στοιχεία από το καθένα.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στο άρθρο κυριαρχεί η αναφορική λειτουργία. Δίνει πληροφορίες που ελέγχονται, με ακρίβεια: «από τα τέλη Ιανουαρίου ως τον Μάρτιο». Χρησιμοποιεί ειδικούς όρους με μία σημασία, όπως «ανθοφορία» και «ποικιλίες». Σκοπός του είναι να ενημερώσει.
Στο ποίημα κυριαρχεί η ποιητική λειτουργία. Η μυγδαλιά «μόλις ανασαίνει»: προσωποποίηση που την κάνει άρρωστο πλάσμα. Το «με νεράκι και με δάκρυα την ποτίζω» δένει τη φροντίδα με τη θλίψη. Σκοπός του είναι να μεταδώσει τον πόνο για κάτι αγαπημένο που χάνεται.
Παράδειγμα 2
«και με νεράκι και με δάκρυα την ποτίζω»: Το ρήμα «ποτίζω» χρησιμοποιείται εδώ μόνο κυριολεκτικά; Να απαντήσεις σε 40–50 λέξεις.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Βρες πρώτα την κυριολεκτική σημασία: ρίχνω νερό σε φυτό. Αυτή υπάρχει («νεράκι»). Μετά δες τι προστίθεται: τα «δάκρυα».
Η απάντηση: Όχι μόνο. Το «ποτίζω» δηλώνει την κυριολεκτική φροντίδα του δέντρου, αλλά δίπλα στα «δάκρυα» αποκτά και συνυποδηλωτική σημασία. Το ποιητικό υποκείμενο δίνει στη μυγδαλιά τη θλίψη και την αγάπη του. Έτσι η φροντίδα γίνεται θρήνος για κάτι που ξέρει ότι θα χάσει. (47 λέξεις)
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Με ποιον άλλο όρο λέγεται η αναφορική λειτουργία της γλώσσας, και με ποιον η ποιητική;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις την αναφορική από την ποιητική λειτουργία της γλώσσας σε ένα κείμενο.
- Να συνδέεις κάθε λειτουργία με το είδος και τον σκοπό του κειμένου: ενημέρωση ή συγκίνηση.
- Να δείχνεις πώς η ίδια λέξη λειτουργεί δηλωτικά σε ένα άρθρο και συνυποδηλωτικά σε ένα ποίημα.
- Να εξηγείς με στοιχεία από το κείμενο τι προσθέτει η ποιητική λειτουργία σε ένα λογοτεχνικό κείμενο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.