Μετάβαση στο περιεχόμενο

Χρόνοι και εγκλίσεις

Τι δείχνει το ρήμα για τον χρόνο, τη διάρκεια και τη στάση του ομιλητή.

40 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να αναγνωρίζεις τους χρόνους του ρήματος και να εξηγείς τι δείχνουν για τον χρόνο και τη διάρκεια μιας πράξης.
  2. Να αναγνωρίζεις την οριστική, την υποτακτική και την προστακτική και τη στάση του ομιλητή που δείχνει η καθεμία.
  3. Να ερμηνεύεις τη λειτουργία ενός χρόνου ή μιας έγκλισης σε ένα λογοτεχνικό κείμενο.
  4. Να διαλέγεις χρόνο και έγκλιση που ταιριάζουν στον σκοπό ενός μηνύματος, μιας οδηγίας ή μιας διαφήμισης.

Τι λέει ένα ρήμα, εκτός από την πράξη

Τρία μηνύματα από τον ίδιο μάστορα στον βοηθό του:

  • «Τελείωσα τον πίνακα.»
  • «Τελείωνα τον πίνακα όταν κόπηκε το ρεύμα.»
  • «Τελείωσε τον πίνακα ως το μεσημέρι.»

Η πράξη είναι η ίδια. Αλλάζουν δύο πράγματα. Πρώτο, πότε και πώς γίνεται: μια φορά και ολοκληρώθηκε, ή κρατούσε και διακόπηκε; Αυτό το δείχνει ο χρόνος του ρήματος. Δεύτερο, τι στάση παίρνει αυτός που μιλάει: λέει ένα γεγονός ή δίνει εντολή; Αυτό το δείχνει η έγκλιση.

Οι χρόνοι: πότε και πώς

Κάθε χρόνος έχει δύο πληροφορίες: πότε (παρελθόν, παρόν, μέλλον) και πώς βλέπουμε την πράξη (ποιόν ενεργείας). Η πράξη μπορεί να είναι:

  • εξακολουθητική: κρατάει ή επαναλαμβάνεται (δούλευα, θα δουλεύω)
  • στιγμιαία: μία φορά, ολόκληρη (δούλεψα, θα δουλέψω)
  • συντελεσμένη: τελείωσε και το αποτέλεσμά της μένει (έχω δουλέψει)

Οι οκτώ χρόνοι σε μια βάρδια

Διάλεξε έναν χρόνο. Η κουκκίδα είναι πράξη ολόκληρη, η μπάρα πράξη που κρατάει, η κουκκίδα με ουρά πράξη τελειωμένη που το αποτέλεσμά της μένει.

Διάλεξε χρόνο

παρελθόντώραμέλλον

Χθες έβαφα το σαλόνι όταν ήρθε ο πελάτης.

Παρατατικός · εξακολουθητικό

Δύο χρήσεις που θα συναντήσεις συχνά:

  • Ο ενεστώτας για το μέλλον: «Αύριο ξεκινάμε στις επτά.» Το πρόγραμμα είναι τόσο σίγουρο που μιλάμε σαν να γίνεται ήδη.
  • Το θα + παρατατικός: «Θα ερχόμουν, αλλά είχα βάρδια.» Δεν είναι μέλλον· είναι κάτι που θα γινόταν, αλλά δεν έγινε.

Οι εγκλίσεις: πώς στέκεται αυτός που μιλάει

ΈγκλισηΤι δείχνειΠαράδειγμα
Οριστικήκάτι που ο ομιλητής το θεωρεί πραγματικό, βέβαιο«Ο φούρνος θερμαίνεται σε δέκα λεπτά.»
Υποτακτική (με να, ας, για να, μη(ν))κάτι επιθυμητό, πιθανό, αναμενόμενο, όχι ακόμη πραγματικό«Να ελέγχεις τη θερμοκρασία.» «Ας ξεκινήσουμε.»
Προστακτικήεντολή, προτροπή, παράκληση«Κλείσε τη βάνα.» «Δοκίμασέ το.»

Μια παγίδα: στα Νέα Ελληνικά η απαγόρευση δεν γίνεται με προστακτική. Λέμε «Μην αγγίζεις τα καλώδια», δηλαδή μη(ν) + υποτακτική.

Το κείμενο: «Η πόλις» του Καβάφη

Ο Κωνσταντίνος Καβάφης (1863–1933) δημοσίευσε την «Πόλι» το 1910. Το κείμενο από τη Βικιθήκη, σε μονοτονικό, με τη γλώσσα του ποιητή:

Η πόλις

Είπες· «Θα πάγω σ' άλλη γη, θα πάγω σ' άλλη θάλασσα.
Μια πόλις άλλη θα βρεθεί καλλίτερη απ' αυτή.
Κάθε προσπάθειά μου μια καταδίκη είναι γραφτή·
κ' είν' η καρδιά μου — σαν νεκρός — θαμένη.
Ο νους μου ως πότε μες στον μαρασμόν αυτόν θα μένει.
Όπου το μάτι μου γυρίσω, όπου κι αν δω
ερείπια μαύρα της ζωής μου βλέπω εδώ,
που τόσα χρόνια πέρασα και ρήμαξα και χάλασα.»

Καινούργιους τόπους δεν θα βρεις, δεν θάβρεις άλλες θάλασσες.
Η πόλις θα σε ακολουθεί. Στους δρόμους θα γυρνάς
τους ίδιους. Και στες γειτονιές τες ίδιες θα γερνάς·
και μες στα ίδια σπίτια αυτά θ' ασπρίζεις.
Πάντα στην πόλι αυτή θα φθάνεις. Για τα αλλού — μη ελπίζεις —
δεν έχει πλοίο για σε, δεν έχει οδό.
Έτσι που τη ζωή σου ρήμαξες εδώ
στην κώχη τούτη την μικρή, σ' όλην την γην την χάλασες.

πάγω: πάω · καλλίτερη: καλύτερη · μαρασμός: φθορά, σιγανό σβήσιμο · θάβρεις: θα βρεις · θ' ασπρίζεις: θα ασπρίζουν τα μαλλιά σου · κώχη: γωνιά

Το ποίημα έχει δύο φωνές. Στην πρώτη στροφή μιλά, σε ευθύ λόγο, ένας άνθρωπος που θέλει να φύγει. Στη δεύτερη του απαντά ο ποιητής. Και οι δύο μιλούν για το μέλλον, αλλά όχι με τον ίδιο τρόπο:

ΣτροφήΡήματαΤι δείχνουν
1η«θα πάγω», «θα βρεθεί» (στιγμιαίος μέλλοντας)μια απόφαση, μια κίνηση που θα γίνει μία φορά και θα αλλάξει τα πάντα
1η«πέρασα και ρήμαξα και χάλασα» (αόριστος)το παρελθόν είναι κλεισμένο λογαριασμός· η ζωή εδώ χάθηκε
2η«θα ακολουθεί», «θα γυρνάς», «θα γερνάς», «θα φθάνεις» (εξακολουθητικός μέλλοντας)κάτι που θα επαναλαμβάνεται χωρίς τέλος: ο άνθρωπος δεν θα ξεφύγει ποτέ
2η«μη ελπίζεις» (μη + υποτακτική)απαγόρευση, σχεδόν σκληρή: ο ποιητής κόβει την ελπίδα

Η μεγάλη αντίθεση είναι ανάμεσα στον στιγμιαίο και στον εξακολουθητικό μέλλοντα. Ο πρώτος υπόσχεται μια αλλαγή. Ο δεύτερος την ακυρώνει: η ζωή θα συνεχίσει ίδια, όπου κι αν πας.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Στην «Πόλι» του Καβάφη κυριαρχεί ο μέλλοντας. Να εντοπίσεις ένα παράδειγμα στιγμιαίου και ένα παράδειγμα εξακολουθητικού μέλλοντα και να ερμηνεύσεις τη λειτουργία τους στο ποίημα.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Ο υπεύθυνος βάρδιας στέλνει στους νέους βοηθούς: «Αύριο ξεκινάμε στις 7:00. Να είστε στην ώρα σας. Φέρτε γάντια εργασίας. Ίσως αργήσουμε λίγο να σχολάσουμε.» Να εντοπίσεις τις εγκλίσεις και να εξηγήσεις τι δείχνει η καθεμία για τη στάση του αποστολέα.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
«Αύριο θα γράφω αναφορές όλο το πρωί.» Σε ποιον χρόνο είναι το ρήμα;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Ποιες είναι οι τρεις εγκλίσεις του ρήματος στα Νέα Ελληνικά;

Τα κατάφερες;

  • Να αναγνωρίζεις τους χρόνους του ρήματος και να εξηγείς τι δείχνουν για τον χρόνο και τη διάρκεια μιας πράξης.
  • Να αναγνωρίζεις την οριστική, την υποτακτική και την προστακτική και τη στάση του ομιλητή που δείχνει η καθεμία.
  • Να ερμηνεύεις τη λειτουργία ενός χρόνου ή μιας έγκλισης σε ένα λογοτεχνικό κείμενο.
  • Να διαλέγεις χρόνο και έγκλιση που ταιριάζουν στον σκοπό ενός μηνύματος, μιας οδηγίας ή μιας διαφήμισης.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;