Επιρρηματικοί προσδιορισμοί, βουλητικές και τελικές
Πού, πότε, πώς, γιατί και για ποιο σκοπό: οι πληροφορίες γύρω από το ρήμα.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις τους επιρρηματικούς προσδιορισμούς τόπου, χρόνου, τρόπου, ποσού, αιτίας και σκοπού και τις μορφές τους.
- Να ξεχωρίζεις τη βουλητική από την τελική πρόταση και την ανεξάρτητη πρόταση με «να».
- Να εξηγείς τι προσθέτουν οι επιρρηματικοί προσδιορισμοί και οι τελικές προτάσεις σε ένα κείμενο οδηγιών.
- Να γράφεις σωστά την αρνητική βουλητική και τελική πρόταση, με «να μη(ν)» και «για να μη(ν)».
Γύρω από το ρήμα
«Ο ηλεκτρολόγος ήρθε.» Η πρόταση στέκει, αλλά λέει λίγα. Ο πελάτης θέλει να ξέρει:
Ο ηλεκτρολόγος ήρθε χθες το απόγευμα (πότε;) στο κατάστημα (πού;) με το φορτηγάκι του (πώς;) για να αλλάξει τον πίνακα (για ποιο σκοπό;).
Όλα αυτά τα κομμάτια προσδιορίζουν το ρήμα: λένε πού, πότε, πώς, γιατί και για ποιο σκοπό έγινε η πράξη. Λέγονται επιρρηματικοί προσδιορισμοί.
| Είδος | Απαντά στο | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| τόπου | πού; από πού; προς τα πού; | Η αποθήκη είναι πίσω από το κτίριο. |
| χρόνου | πότε; πόσο καιρό; | Η βάρδια αρχίζει στις έξι. Δούλεψε δύο χρόνια εκεί. |
| τρόπου (και μέσου) | πώς; με τι; | Δούλεψε προσεκτικά. Έκοψε το σίδερο με τον τροχό. |
| ποσού | πόσο; | Η παραγγελία καθυστέρησε πολύ. |
| αιτίας | γιατί; | Ο δρόμος έκλεισε λόγω έργων. |
| σκοπού | για ποιο σκοπό; | Ήρθε νωρίς για να ανοίξει το μαγαζί. |
Δύο προτάσεις με «να»: βουλητική και τελική
Το «να» είναι από τις πιο συχνές λέξεις των Ελληνικών, και δεν κάνει πάντα την ίδια δουλειά.
| Βουλητική πρόταση | Τελική πρόταση | |
|---|---|---|
| Τι δηλώνει | τι θέλει, τι πρέπει, τι προσπαθεί κάποιος | τον σκοπό μιας πράξης |
| Εισάγεται με | να | για να, να (μετά από ρήματα κίνησης: πάω, έρχομαι, τρέχω) |
| Από τι εξαρτάται | ρήματα βούλησης, δυνατότητας, ανάγκης: θέλω, εύχομαι, προσπαθώ, μπορώ, πρέπει | οποιοδήποτε ρήμα |
| Τι συντακτικό ρόλο έχει | συνήθως αντικείμενο ή υποκείμενο του ρήματος | επιρρηματικός προσδιορισμός σκοπού |
| Παράδειγμα | Ο πελάτης θέλει να παραλάβει το αυτοκίνητο σήμερα. | Ο μηχανικός έμεινε ως αργά για να το τελειώσει. |
| Άρνηση | να μη(ν): Προσπάθησε να μην αργήσεις. | για να μη(ν): Κλείδωσε για να μη χαθεί τίποτα. |
Το τεστ: βάλε «για να» στη θέση του «να». Αν η πρόταση στέκει και λέει σκοπό, είναι τελική: «Πήγε στο γραφείο να υπογράψει» → «Πήγε στο γραφείο για να υπογράψει». Αν όχι, είναι βουλητική: «Θέλει να υπογράψει» → «Θέλει για να υπογράψει» ✗.
Και ένα τρίτο «να», που δεν εξαρτάται από τίποτα: «Να προσέχεις!», «Να είσαι καλά.» Αυτό είναι κύρια (ανεξάρτητη) πρόταση σε υποτακτική. Δείχνει προτροπή ή ευχή.
Το κείμενο
Πρώτη μέρα στο εργαστήριο
Την πρώτη μέρα της πρακτικής άσκησης έλα στο εργαστήριο στις 8:00 ακριβώς. Φόρεσε παπούτσια ασφαλείας και ρούχα εργασίας, για να προστατεύεσαι από τραυματισμούς. Ο υπεύθυνος βάρδιας θα σε περιμένει στην είσοδο, για να σου δείξει τους χώρους και τους κανόνες. Πριν πιάσεις οποιοδήποτε μηχάνημα, πρέπει να διαβάσεις προσεκτικά τις οδηγίες ασφαλείας. Αν κάτι δεν το καταλαβαίνεις, μη διστάσεις να ρωτήσεις· κανείς δεν περιμένει να τα ξέρεις όλα από την αρχή. Λόγω θορύβου, στον χώρο των μηχανών φοράμε πάντα ωτοασπίδες. Στο τέλος της μέρας καθάρισε τον πάγκο σου, για να τον βρει έτοιμο η επόμενη βάρδια.
Κείμενο γραμμένο για το μάθημα.
Ένα κείμενο οδηγιών ζει από τους επιρρηματικούς προσδιορισμούς. Οι οδηγίες δεν λένε μόνο τι να κάνεις, αλλά πότε (στις 8:00 ακριβώς, στο τέλος της μέρας), πού (στο εργαστήριο, στην είσοδο), πώς (προσεκτικά) και γιατί (λόγω θορύβου).
Πρόσεξε ειδικά τις τρεις τελικές προτάσεις («για να προστατεύεσαι», «για να σου δείξει», «για να τον βρει έτοιμο»). Ένας κανόνας που εξηγεί τον σκοπό του πείθει περισσότερο από έναν κανόνα που απλώς διατάζει. Ο νέος καταλαβαίνει γιατί φοράει τα παπούτσια ασφαλείας και γιατί καθαρίζει τον πάγκο, άρα είναι πιο πιθανό να το κάνει.
Και οι βουλητικές: «πρέπει να διαβάσεις», «μη διστάσεις να ρωτήσεις», «κανείς δεν περιμένει να τα ξέρεις όλα». Λένε τι είναι υποχρεωτικό και τι επιτρέπεται.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
«Ο υπεύθυνος βάρδιας θα σε περιμένει στην είσοδο, για να σου δείξει τους χώρους και τους κανόνες.» Να εντοπίσεις τους επιρρηματικούς προσδιορισμούς της περιόδου και να εξηγήσεις τη λειτουργία της πρότασης «για να σου δείξει…» στο κείμενο.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Εντοπίζω. «στην είσοδο»: επιρρηματικός προσδιορισμός τόπου (εμπρόθετος). «για να σου δείξει τους χώρους και τους κανόνες»: επιρρηματικός προσδιορισμός σκοπού (δευτερεύουσα τελική πρόταση).
Εξηγώ. Η τελική πρόταση λέει γιατί ο υπεύθυνος θα περιμένει τον νέο. Έτσι το κείμενο δεν είναι μόνο λίστα εντολών. Ο νέος μαθαίνει ότι δεν θα μείνει μόνος του και ότι κάποιος θα τον καθοδηγήσει. Η πρόταση δίνει πληροφορία και ταυτόχρονα καθησυχάζει.
Παράδειγμα 2
Στην «Ιθάκη» του Καβάφη (1911) διαβάζεις: «Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη, / να εύχεσαι νάναι μακρύς ο δρόμος, / γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις.» Να εντοπίσεις μία βουλητική πρόταση και να εξηγήσεις τι είδους πρόταση είναι το «να εύχεσαι».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Βουλητική: «νάναι μακρύς ο δρόμος» (= να είναι μακρύς ο δρόμος). Εξαρτάται από το ρήμα «εύχεσαι» και είναι το αντικείμενό του: τι να εύχεσαι; να είναι μακρύς ο δρόμος.
Το «να εύχεσαι» δεν εξαρτάται από άλλο ρήμα. Είναι κύρια πρόταση σε υποτακτική με σημασία προτροπής. Ο ποιητής δεν διατάζει τον ταξιδιώτη με προστακτική· τον συμβουλεύει, πιο ήπια. Και η συμβουλή είναι απρόσμενη: να μη βιάζεται να φτάσει.
Σε σημείωση: το «Σα βγεις» είναι κι αυτό επιρρηματικός προσδιορισμός, μια χρονική πρόταση (= όταν βγεις), και το «για την Ιθάκη» δηλώνει κατεύθυνση (τόπο).
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Με ποιους συνδέσμους εισάγονται οι τελικές προτάσεις;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις τους επιρρηματικούς προσδιορισμούς τόπου, χρόνου, τρόπου, ποσού, αιτίας και σκοπού και τις μορφές τους.
- Να ξεχωρίζεις τη βουλητική από την τελική πρόταση και την ανεξάρτητη πρόταση με «να».
- Να εξηγείς τι προσθέτουν οι επιρρηματικοί προσδιορισμοί και οι τελικές προτάσεις σε ένα κείμενο οδηγιών.
- Να γράφεις σωστά την αρνητική βουλητική και τελική πρόταση, με «να μη(ν)» και «για να μη(ν)».
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.