Ύφος και εκφραστικά μέσα
Εικόνες, παρομοιώσεις, προσωποποιήσεις: τι κάνουν σε ένα λογοτεχνικό κείμενο.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις επίσημο, λόγιο, οικείο και λαϊκό ύφος και να εξηγείς πότε ταιριάζει το καθένα.
- Να ξεχωρίζεις την ειρωνεία από τον σαρκασμό και να εξηγείς τι πετυχαίνουν σε ένα κείμενο.
- Να εντοπίζεις μεταφορά, παρομοίωση, προσωποποίηση, επανάληψη, ασύνδετο και αντίθεση σε ένα ποίημα.
- Να εξηγείς σε ενιαίο κείμενο τι πετυχαίνει ένα εκφραστικό μέσο για το νόημα και το συναίσθημα του ποιήματος.
Τι λες, και πώς το λες
«Παρακαλούνται οι μαθητές να προσέλθουν στο αμφιθέατρο» και «Παιδιά, όλοι κάτω στο αμφιθέατρο!» λένε το ίδιο πράγμα. Η διαφορά είναι στο ύφος: στις λέξεις, στη σύνταξη, στον τόνο. Ο λογοτέχνης διαλέγει το ύφος του όπως ο τεχνίτης διαλέγει εργαλείο, και προσθέτει εκφραστικά μέσα (μεταφορές, παρομοιώσεις, επαναλήψεις) για να δείξει κάτι που τα απλά λόγια δεν δείχνουν.
Τα είδη του ύφους
| Ύφος | Πώς το καταλαβαίνεις | Πού το βρίσκεις |
|---|---|---|
| Επίσημο | απρόσωπη σύνταξη, παθητική φωνή, ακριβείς όροι: «παρακαλούνται», «υποβάλλεται» | ανακοινώσεις, αιτήσεις, νόμοι |
| Λόγιο | λέξεις και φράσεις από την καθαρεύουσα: «εν τω μεταξύ», «ως εκ τούτου», «βάσις» | επιστημονικά κείμενα, παλιά έγγραφα |
| Οικείο | β΄ πρόσωπο, απλές προτάσεις, φιλικός τόνος: «έλα», «ξέρεις» | μηνύματα, επιστολές σε φίλους |
| Λαϊκό | εκφράσεις της καθημερινής ομιλίας, ιδιωματισμοί: «τα 'κανε θάλασσα», «έφαγε πόρτα» | διάλογοι, τραγούδια, λαϊκή αφήγηση |
Δεν υπάρχει «καλό» και «κακό» ύφος. Υπάρχει ύφος που ταιριάζει ή δεν ταιριάζει στην περίσταση. Μια αίτηση για δουλειά με «Γεια σου, φίλε» είναι λάθος· ένα μήνυμα στον φίλο σου με «Αξιότιμε κύριε» είναι αστείο.
Ειρωνεία και σαρκασμός
Ειρωνεία είναι να λες κάτι και να εννοείς το αντίθετο. Ο φίλος σου αργεί μισή ώρα και του λες «Μπράβο, πολύ νωρίς ήρθες!». Ο ακροατής καταλαβαίνει από την περίσταση και τον τόνο.
Σαρκασμός είναι ειρωνεία πικρή και επιθετική, που χλευάζει ή πληγώνει. Η ειρωνεία χαμογελά· ο σαρκασμός δαγκώνει.
Τα βασικά εκφραστικά μέσα
| Μέσο | Τι κάνει | Παράδειγμα (δικό μας) |
|---|---|---|
| Μεταφορά | λέει κάτι με λέξη που ανήκει αλλού, χωρίς «σαν» | «Ο προπονητής είναι βράχος» |
| Παρομοίωση | συγκρίνει με «σαν», «όπως», «καθώς» | «Έτρεχε σαν τρελός» |
| Προσωποποίηση | δίνει ανθρώπινες ιδιότητες σε άψυχο ή αφηρημένο | «Η μηχανή βογκάει» |
| Επανάληψη, αναφορά | ξαναλέει λέξη, συχνά στην αρχή κάθε στίχου | «Περιμένω. Περιμένω ακόμα.» |
| Ασύνδετο | σειρά όρων χωρίς «και» | «Δουλειά, σπίτι, ύπνος.» |
| Αντίθεση | βάζει δίπλα δίπλα αντίθετα | «Μικρό σπίτι, μεγάλη καρδιά» |
Η «Πρέβεζα» του Καρυωτάκη
Ο Κώστας Καρυωτάκης (1896–1928) ήταν δημόσιος υπάλληλος. Τον μετέθεταν από πόλη σε πόλη, και το 1928 βρέθηκε στην Πρέβεζα. Εκεί έγραψε το ποίημα, ένα από τα τελευταία του, λίγο πριν από τον θάνατό του. Τρεις από τις έξι στροφές (Βικιθήκη):
Πρέβεζα
Θάνατος είναι οι κάργες που χτυπιούνται
στους μαύρους τοίχους και τα κεραμύδια,
θάνατος οι γυναίκες, που αγαπιούνται
καθώς να καθαρίζουνε κρεμμύδια.[…]
Βάσις, Φρουρά, Εξηκονταρχία Πρεβέζης.
Την Κυριακή θ' ακούσουμε την μπάντα.
Επήρα ένα βιβλιάριο Τραπέζης
πρώτη κατάθεσις δραχμαί τριάντα.[…]
Αν τουλάχιστον, μέσα στους ανθρώπους
αυτούς, ένας επέθαινε από αηδία...
Σιωπηλοί, θλιμμένοι, με σεμνούς τρόπους,
θα διασκεδάζαμε όλοι στην κηδεία.
κάργες: μαύρα πουλιά, σαν κουρούνες· Εξηκονταρχία: ένοπλη μονάδα, κατά λέξη «εξήντα ανδρών»· βιβλιάριο Τραπέζης: βιβλιάριο καταθέσεων.
Πώς δουλεύουν το ύφος και τα μέσα:
- Επανάληψη (αναφορά). Το «Θάνατος» ανοίγει στίχους ξανά και ξανά. Η λέξη πέφτει σαν καμπάνα: ό,τι κι αν κοιτάξει ο ποιητής, το ίδιο βλέπει.
- Παρομοίωση με ειρωνεία. Οι γυναίκες αγαπιούνται «καθώς να καθαρίζουνε κρεμμύδια». Ο έρωτας, που περιμένουμε να είναι πάθος, γίνεται μια βαρετή δουλειά της κουζίνας. Η σύγκριση είναι τόσο ταπεινή που ξαφνιάζει.
- Λόγιο ύφος και ασύνδετο. Η 4η στροφή αλλάζει απότομα γλώσσα: «Βάσις», «κατάθεσις», «δραχμαί», λέξεις της καθαρεύουσας, σαν να διαβάζεις πινακίδες και έντυπα της υπηρεσίας. Οι υπηρεσίες μπαίνουν η μία πίσω από την άλλη χωρίς «και», σαν κατάλογος. Το επίσημο ύφος ειρωνεύεται τη μικρή, γραφειοκρατική ζωή της πόλης: η μεγαλύτερη «είδηση» είναι η μπάντα της Κυριακής και μια κατάθεση τριάντα δραχμών.
- Αντίθεση και σαρκασμός. Στην τελευταία στροφή: «Σιωπηλοί, θλιμμένοι, με σεμνούς τρόπους, / θα διασκεδάζαμε». Η λύπη και η διασκέδαση στον ίδιο στίχο. Ένας θάνατος «από αηδία» θα ήταν η μόνη συγκίνηση στην πόλη. Η ειρωνεία εδώ γίνεται πικρή, επιθετική: σαρκασμός.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Στην 1η στροφή της «Πρέβεζας» να εντοπίσεις μία επανάληψη και μία παρομοίωση και να εξηγήσεις τι πετυχαίνει η καθεμία.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Επανάληψη: «Θάνατος είναι οι κάργες… / θάνατος οι γυναίκες». Η λέξη «θάνατος» ανοίγει τον 1ο και τον 3ο στίχο. Πετυχαίνει έμφαση και μονοτονία: ό,τι βλέπει ο ποιητής, από τα πουλιά ως τους ανθρώπους, το ονομάζει θάνατο, σαν να μην υπάρχει τίποτα άλλο στην πόλη.
Παρομοίωση: οι γυναίκες αγαπιούνται «καθώς να καθαρίζουνε κρεμμύδια». Ο έρωτας συγκρίνεται με μια ταπεινή δουλειά του σπιτιού. Πετυχαίνει ειρωνεία: ακόμα και η αγάπη, που θα έπρεπε να είναι πάθος, γίνεται εδώ συνήθεια χωρίς ζωή.
Παράδειγμα 2
«Σιωπηλοί, θλιμμένοι, με σεμνούς τρόπους, / θα διασκεδάζαμε όλοι στην κηδεία.» Να εξηγήσεις σε ενιαίο κείμενο 50–60 λέξεων γιατί οι στίχοι είναι σαρκαστικοί.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Βρίσκω την αντίθεση: «θλιμμένοι» και «θα διασκεδάζαμε» στην ίδια πρόταση, και μάλιστα σε κηδεία. Εξηγώ: οι άνθρωποι θα έκαναν τους λυπημένους, αλλά μέσα τους θα χαίρονταν που κάτι επιτέλους συνέβη.
Κείμενο (53 λέξεις): Οι στίχοι είναι σαρκαστικοί, γιατί ενώνουν τη θλίψη με τη διασκέδαση σε μια κηδεία. Οι κάτοικοι θα έδειχναν σεμνοί και λυπημένοι, αλλά στην πραγματικότητα θα χαίρονταν για το μοναδικό γεγονός που θα ταράξει την πλήξη τους. Η ειρωνεία είναι πικρή και επιθετική: ο ποιητής χλευάζει την υποκρισία και το κενό της επαρχιακής ζωής.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιο εκφραστικό μέσο έχουμε όταν δύο πράγματα συγκρίνονται με τη λέξη «σαν» ή «όπως»;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις επίσημο, λόγιο, οικείο και λαϊκό ύφος και να εξηγείς πότε ταιριάζει το καθένα.
- Να ξεχωρίζεις την ειρωνεία από τον σαρκασμό και να εξηγείς τι πετυχαίνουν σε ένα κείμενο.
- Να εντοπίζεις μεταφορά, παρομοίωση, προσωποποίηση, επανάληψη, ασύνδετο και αντίθεση σε ένα ποίημα.
- Να εξηγείς σε ενιαίο κείμενο τι πετυχαίνει ένα εκφραστικό μέσο για το νόημα και το συναίσθημα του ποιήματος.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.