Δημιουργική γραφή
Από το διάβασμα στο γράψιμο: συνεχίζεις, αλλάζεις οπτική, γράφεις το δικό σου.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να κρατάς από ένα λογοτεχνικό κείμενο τα πρόσωπα, τον τόπο και τη σύγκρουση που θα χρησιμοποιήσεις στο δικό σου.
- Να μετασχηματίζεις μια ιστορία: να αλλάζεις αφηγητή, να τη συνεχίζεις ή να τη γράφεις ως επιστολή, ημερολόγιο ή διάλογο.
- Να τηρείς τις συμβάσεις του κειμενικού είδους που σου ζητούν και να διαλέγεις ύφος που ταιριάζει στο πρόσωπο που μιλά.
- Να δείχνεις συναισθήματα με πράξεις, εικόνες και λόγια των ηρώων, αντί να τα ονομάζεις μόνο.
Από το διάβασμα στο γράψιμο
Όταν τελειώνει μια σειρά και λες «εγώ θα το έκανα αλλιώς το τέλος», ήδη σκέφτεσαι σαν συγγραφέας. Η δημιουργική γραφή στο μάθημα ξεκινά ακριβώς από εκεί: παίρνεις ένα λογοτεχνικό κείμενο και το μετασχηματίζεις. Το συνεχίζεις, το λες από άλλη ματιά, δίνεις φωνή σε έναν ήρωα που σωπαίνει, το κάνεις γράμμα, ημερολόγιο ή διάλογο.
Δεν σου ζητούν να γράψεις «ωραία». Σου ζητούν τρία πράγματα, και αυτά κρίνονται:
| Τι κρίνεται | Τι σημαίνει |
|---|---|
| Περιεχόμενο | αξιοποιείς με ευρηματικό τρόπο τα δεδομένα του κειμένου: πρόσωπα, τόπο, σύγκρουση |
| Δομή | το κείμενό σου μοιάζει με το είδος που ζητήθηκε: η επιστολή έχει προσφώνηση, το ημερολόγιο ημερομηνία |
| Έκφραση | το ύφος ταιριάζει στο πρόσωπο που μιλά· ορθογραφία, σύνταξη, στίξη |
Το κείμενο: η αρχή της «Θάλασσας»
Το διήγημα του Ανδρέα Καρκαβίτσα «Η θάλασσα» ανοίγει τη συλλογή «Λόγια της πλώρης». Τη συνάντησες και στην ενότητα για την περιγραφή και την αφήγηση. Εδώ είναι η αρχή του, από την έκδοση του 1924 (Βικιθήκη), με την ορθογραφία της:
Ὁ πατέρας μου – μύρο τὸ κῦμα ποῦ τὸν τύλιξε – δὲν εἶχε σκοπὸ νὰ μὲ κάμῃ ναυτικό.
— Μακριά, ἔλεγε, μακριά, παιδί μου, ἀπὸ τ’ ἄτιμο στοιχειό! Δὲν ἔχει πίστη, δὲν ἔχει ἔλεος. Λάτρεψέ την ὅσο θές· δόξασέ την· ἐκείνη τὸ σκοπό της. Μὴν κυτᾷς ποῦ χαμογελᾷ, ποῦ σοῦ τάζει θησαυρούς. Ἀργὰ-γρήγορα θὰ σοῦ σκάψῃ τὸ λάκκο ἢ θὰ σὲ ρίξῃ πετσὶ καὶ κόκκαλο, ἄχρηστο στὸν κόσμο. Εἶπες θάλασσα, εἶπες γυναίκα τὸ ἴδιο κάνει.
[…]
Ἀλλὰ τὸ ἴδιο κάτι μ’ ἔσπρωχνε καὶ μένα ἐκεῖ. Ἀπὸ μικρὸς τὴν ἀγαποῦσα τὴ θάλασσα. Τὰ πρῶτα βήματά μου νὰ εἰπῇς, στὸ νερὸ τὰ ἔκαμα. Τὸ πρῶτο μου παιγνίδι ἦταν ἕνα κουτὶ ἀπὸ λουμίνια μ’ ἕνα ξυλάκι ὀρθὸ στὴ μέση γιὰ κατάρτι, μὲ δυὸ κλωστὲς γιὰ παλαμάρια, ἕνα φύλλο χαρτὶ γιὰ πανάκι καὶ μὲ τὴν πύρινη φαντασία μου ποῦ τὸ ἔκανε μπάρκο τρικούβερτο. Πῆγα καὶ τὸ ἔριξα στὴ θάλασσα μὲ καρδιοχτύπι. Ἄν θέλης ἤμουν καὶ γὼ κεῖ μέσα. Μόλις ὅμως τὸ ἀπίθωσα καὶ βούλιαξε στὸν πάτο.
μύρο τὸ κῦμα ποῦ τὸν τύλιξε: ευλογημένο το κύμα που τον σκέπασε (ο πατέρας πνίγηκε)· στοιχειό: δύναμη της φύσης, σχεδόν δαιμονική· κυτᾷς: κοιτάς· πετσὶ καὶ κόκκαλο: σκελετωμένο· λουμίνια: σπίρτα· παλαμάρια: τα σχοινιά του πλοίου· μπάρκο τρικούβερτο: μεγάλο ιστιοφόρο.
Τι κρατάς από αυτό το κείμενο, όποια άσκηση κι αν σου δώσουν:
- Πρόσωπα: ο γιος, που αφηγείται μεγάλος πια· ο πατέρας, ναυτικός που πνίγηκε. Και η μάνα, που στο διήγημα δεν παίρνει τον λόγο.
- Τόπος: ένα νησί, το λιμάνι, ο κόσμος των ναυτικών.
- Σύγκρουση: ο πατέρας φοβάται τη θάλασσα και θέλει τον γιο στη στεριά· ο γιος τη λατρεύει από μωρό.
- Ύφος: λαϊκή, προφορική γλώσσα, με εκφράσεις των ναυτικών («ἄτιμο στοιχειό», «σκάψῃ τὸ λάκκο»).
Και κάτι που αξίζει κριτική ματιά: το «Εἶπες θάλασσα, εἶπες γυναίκα τὸ ἴδιο κάνει» αναπαράγει ένα στερεότυπο της εποχής για τις γυναίκες, ότι είναι άπιστες σαν τη θάλασσα. Το διαβάζεις ως φωνή ενός ήρωα του 19ου αιώνα, όχι ως αλήθεια.
Οι τρόποι μετασχηματισμού
| Τρόπος | Τι κάνεις | Τι προσέχεις |
|---|---|---|
| Συνέχεια | γράφεις τι έγινε μετά | να ταιριάζει με όσα ξέρουμε για τους ήρωες |
| Αλλαγή αφηγητή | λες την ιστορία από τη ματιά άλλου προσώπου | τι ξέρει και τι δεν ξέρει αυτός ο αφηγητής |
| Επιστολή | ένας ήρωας γράφει σε άλλον | προσφώνηση, τόπος και χρόνος, αποχαιρετισμός |
| Ημερολόγιο | ένας ήρωας γράφει για τον εαυτό του | ημερομηνία, α΄ πρόσωπο, ειλικρινές συναίσθημα |
| Διάλογος | η αφήγηση γίνεται κουβέντα | κάθε πρόσωπο μιλά με τον δικό του τρόπο |
| Ελεύθερος στίχος | γράφεις ποίημα με αφορμή το κείμενο | εικόνες αντί για εξηγήσεις |
Δείξε, μην το πεις μόνο
Η πιο συχνή αδυναμία στη δημιουργική γραφή είναι να ονομάζεις τα συναισθήματα αντί να τα δείχνεις:
- Λέω: «Ο πατέρας ήταν πολύ θυμωμένος.»
- Δείχνω: «Ο πατέρας χτύπησε το ποτήρι στο τραπέζι και δεν μου ξαναμίλησε ως το βράδυ.»
Ο αναγνώστης καταλαβαίνει τον θυμό χωρίς να του τον πεις. Το ίδιο κάνει ο Καρκαβίτσας: δεν γράφει «αγαπούσα πολύ τη θάλασσα και ήμουν ονειροπόλος»· δείχνει ένα κουτί από σπίρτα που η φαντασία του παιδιού κάνει «μπάρκο τρικούβερτο».
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ο πατέρας του αφηγητή είναι σε ταξίδι, όταν μαθαίνει με γράμμα της γυναίκας του ότι ο γιος μπάρκαρε με τον θείο χωρίς την άδειά του. Γράψε την απάντησή του προς τον γιο, σε μορφή επιστολής 80–100 λέξεων.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ποιος μιλά: ο πατέρας, σε α΄ πρόσωπο, ναυτικός που φοβάται τη θάλασσα. Είδος: επιστολή (τόπος, προσφώνηση, κύριο μέρος, αποχαιρετισμός). Τι κρατάω: τη φράση του «μακριά από τ' άτιμο στοιχειό», τη λαϊκή γλώσσα, τον σκληρό θείο. Το συναίσθημα: θυμός, αλλά από κάτω φόβος και αγάπη.
Κείμενο (81 λέξεις): Από το λιμάνι της Μασσαλίας. Γιε μου, έμαθα πως έφυγες με τον Καλιγέρη. Τρεις νύχτες δεν έκλεισα μάτι. Χίλιες φορές σου είπα: μακριά από τ' άτιμο στοιχειό. Εσύ όμως δεν άκουσες, γιατί έχεις στο αίμα σου ό,τι είχα κι εγώ στα χρόνια σου. Δεν θα σε μαλώσω άλλο. Μόνο άκουσέ με: δούλευε και μην παραπονιέσαι, κράτα γερά το σκοινί, και όταν φυσάει, μην παριστάνεις τον ήρωα. Η θάλασσα δεν αγαπά τους παλικαράδες· αγαπά τους προσεκτικούς. Να γυρίσεις γερός. Ο πατέρας σου.
Παράδειγμα 2
Ξαναγράψε τη σκηνή με τη βαρκούλα από το κουτί των σπίρτων σε γ΄ πρόσωπο, όπως τη βλέπει ένας γέρος ψαράς από την προκυμαία, σε 60–70 λέξεις.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Αλλάζει ο αφηγητής: ο ψαράς δεν ξέρει τι σκέφτεται το παιδί· βλέπει μόνο τι κάνει. Άρα δείχνω τα συναισθήματα του παιδιού με τις πράξεις του, και προσθέτω τη ματιά του ψαρά, που ξέρει πού οδηγούν τέτοια παιχνίδια.
Κείμενο (61 λέξεις): Ο γερο-Μανώλης μπάλωνε τα δίχτυα του όταν είδε το παιδί να κατεβαίνει τρέχοντας στο νερό. Κρατούσε ένα κουτί από σπίρτα, με ένα ξυλάκι για κατάρτι κι ένα χαρτάκι για πανί. Γονάτισε και το άφησε στο κύμα σαν να ήταν θησαυρός. Το κουτί βούλιαξε αμέσως. Το παιδί δεν έκλαψε· έμεινε να κοιτάζει το νερό επίμονα. «Αυτό θα γίνει ναυτικός», μουρμούρισε ο γέρος.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Από τι ήταν φτιαγμένο το πρώτο «καράβι» του αφηγητή στο απόσπασμα του Καρκαβίτσα;
Τα κατάφερες;
- Να κρατάς από ένα λογοτεχνικό κείμενο τα πρόσωπα, τον τόπο και τη σύγκρουση που θα χρησιμοποιήσεις στο δικό σου.
- Να μετασχηματίζεις μια ιστορία: να αλλάζεις αφηγητή, να τη συνεχίζεις ή να τη γράφεις ως επιστολή, ημερολόγιο ή διάλογο.
- Να τηρείς τις συμβάσεις του κειμενικού είδους που σου ζητούν και να διαλέγεις ύφος που ταιριάζει στο πρόσωπο που μιλά.
- Να δείχνεις συναισθήματα με πράξεις, εικόνες και λόγια των ηρώων, αντί να τα ονομάζεις μόνο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.