Περιγραφή και αφήγηση
Βιώματα και ταξίδια: πώς δείχνεις έναν τόπο και πώς λες μια ιστορία.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις την περιγραφή (πώς είναι κάτι) από την αφήγηση (τι έγινε) μέσα σε ένα κείμενο.
- Να οργανώνεις μια περιγραφή τόπου με σειρά, εικόνες από τις αισθήσεις και ακριβή επίθετα.
- Να αφηγείσαι ένα βίωμα με χρονική σειρά, χρονικές λέξεις και σωστή χρήση αορίστου και παρατατικού.
- Να εξηγείς τι δείχνει μια υποκειμενική περιγραφή για τα συναισθήματα του αφηγητή σε ένα λογοτεχνικό κείμενο.
Πώς είναι, και τι έγινε
Γυρίζεις από μια εκδρομή και σε ρωτούν «πώς ήταν;». Η απάντηση έχει δύο κομμάτια. Λες πώς ήταν ο τόπος: το χωριό, ο δρόμος, το κρύο. Και λες τι έγινε: πότε φύγατε, τι στράβωσε, πώς τελείωσε η μέρα. Το πρώτο είναι περιγραφή, το δεύτερο αφήγηση. Στα ταξιδιωτικά κείμενα, στα ημερολόγια και στα διηγήματα τα δύο πλέκονται συνέχεια.
Τα εργαλεία
| Περιγραφή | Αφήγηση | |
|---|---|---|
| Τι κάνει | δείχνει πώς είναι κάτι | λέει τι έγινε |
| Σειρά | στον χώρο: από το γενικό στο ειδικό, από κοντά προς μακριά | στον χρόνο: αρχή, εξέλιξη, κορύφωση, τέλος |
| Λέξεις-κλειδιά | επίθετα, ουσιαστικά, «δεξιά», «πιο πέρα», «στο βάθος» | ρήματα δράσης, «πρώτα», «μετά», «ξαφνικά», «τελικά» |
| Χρόνοι | ενεστώτας ή παρατατικός (κάτι που διαρκεί) | κυρίως αόριστος (κάτι που έγινε μία φορά) |
Δύο διακρίσεις ακόμα:
- Αντικειμενική περιγραφή: δίνει στοιχεία που θα έβλεπε ο καθένας («Το χωριό έχει πέτρινα σπίτια και μια πλατεία»). Τη βρίσκεις σε τουριστικούς οδηγούς και σε τεχνικά κείμενα.
- Υποκειμενική περιγραφή: δείχνει τον τόπο μέσα από τα μάτια και τα συναισθήματα αυτού που γράφει («Τα σπίτια έμοιαζαν να κρυώνουν κι αυτά»). Τη βρίσκεις στη λογοτεχνία και στα ημερολόγια.
Ένα ταξιδιωτικό ημερολόγιο
Ανάρτηση μαθητή σε ιστολόγιο του σχολείου, μετά από εκδρομή.
Χιόνι που δεν το περιμέναμε
Το χωριό είναι χτισμένο στην πλαγιά, σαν σκάλα. Τα σπίτια είναι πέτρινα, με γκρίζες πλάκες στη στέγη και ξύλινα μπαλκόνια. Στη μέση, μια πλατεία με έναν τεράστιο πλάτανο. Πιο πάνω, το δάσος με τα έλατα· στο βάθος, οι κορυφές, ήδη άσπρες. Μύριζε καπνό από τζάκι και βρεγμένο ξύλο.
Φτάσαμε στις δέκα. Πρώτα πήγαμε στο λαογραφικό μουσείο, όπου ένας ηλικιωμένος μάς έδειξε πώς δούλευε ο αργαλειός. Μετά το μεσημεριανό βγήκαμε για βόλτα στο δάσος. Ξαφνικά ο ουρανός σκοτείνιασε και άρχισε να χιονίζει, πυκνά, με χοντρές νιφάδες. Ο οδηγός του λεωφορείου τηλεφώνησε στον καθηγητή: «Φεύγουμε τώρα, πριν κλείσει ο δρόμος». Τρέξαμε στην πλατεία μουσκεμένοι και γελώντας. Τελικά ήταν η καλύτερη μέρα της χρονιάς.
Κείμενο γραμμένο για το μάθημα.
Η πρώτη παράγραφος είναι περιγραφή: ο χρόνος δεν προχωρά, το μάτι κινείται με σειρά, από το χωριό στην πλατεία, μετά πιο πάνω στο δάσος και στο βάθος στις κορυφές. Μπαίνει και μια οσφρητική εικόνα (καπνός, ξύλο). Η δεύτερη είναι αφήγηση: ώρα, «πρώτα», «μετά», «ξαφνικά», «τελικά», ρήματα σε αόριστο. Η κορύφωση είναι το χιόνι, και ο ευθύς λόγος του οδηγού κάνει τη στιγμή πιο ζωντανή.
Η θάλασσα του Καρκαβίτσα
Ο Ανδρέας Καρκαβίτσας (1865–1922) έγραψε διηγήματα για τους ναυτικούς του Αιγαίου. Στο διήγημα «Η θάλασσα», από τη συλλογή «Λόγια της πλώρης», ο αφηγητής θυμάται πώς, παιδί ακόμα, ήθελε να γίνει ναυτικός, ενώ ο πατέρας του προσπαθούσε να τον κρατήσει στη στεριά. Το απόσπασμα είναι από την έκδοση του 1924 (Βικιθήκη), με την ορθογραφία της:
Ναί· τὴν ἀγαποῦσα τὴ θάλασσα! Τὴν ἔβλεπα νὰ ἁπλώνεται ἀπὸ τ’ ἀκρωτῆρι ὣς πέρα, πέρα μακριά, νὰ χάνεται στὰ οὐρανοθέμελα σὰν ζαφειρένια πλάκα στρωτή, βουβὴ καὶ πάσχιζα νὰ μάθω τὸ μυστικό της. Τὴν ἔβλεπα ὠργισμένη ἄλλοτε, νὰ δέρνῃ μὲ ἀφροὺς τ’ ἀκρογιάλι, νὰ καβαλικεύῃ τὰ χάλαρα, νὰ σκαλώνῃ στὶς σπηλιές, νὰ βροντᾷ καὶ νὰ ἠχάῃ, λὲς καὶ ζητοῦσε νὰ φτάσῃ στὴν καρδιὰ τῆς Γῆς γιὰ νὰ σβύσῃ τὶς φωτιές της. Κ’ ἔτρεχα μεθυσμένος νὰ παίξω μαζί της, νὰ τὴ θυμώσω, νὰ τὴν ἀναγκάσω νὰ μὲ κυνηγήσῃ, νὰ νιώσω τὸν ἀφρό της ἀπάνω μου, ὅπως πειράζουμε ἀλυσοδεμένα τ’ ἀγρίμια.
οὐρανοθέμελα: ο ορίζοντας, εκεί που μοιάζει να πατά ο ουρανός· ζαφειρένια: γαλάζια σαν το ζαφείρι· χάλαρα: οι πέτρες της ακτής· ἠχάῃ: αντηχεί.
Πώς δουλεύει η περιγραφή:
- Δύο όψεις, με αντίθεση. Πρώτα η ήρεμη θάλασσα: «στρωτή, βουβή», σαν γαλάζια πλάκα. Μετά η άγρια, «ὠργισμένη ἄλλοτε». Ο αφηγητής την ξέρει σε όλες τις διαθέσεις της.
- Υποκειμενική περιγραφή. Η θάλασσα δεν περιγράφεται σαν σε χάρτη. Είναι ζωντανή: θυμώνει, δέρνει, βροντά, θέλει να φτάσει στην καρδιά της Γης. Αυτό λέγεται προσωποποίηση, και δείχνει πώς τη βλέπει το παιδί: σαν πλάσμα με δική του θέληση.
- Σειρά στον χώρο: «ἀπὸ τ’ ἀκρωτῆρι ὣς πέρα, πέρα μακριά»· το μάτι ταξιδεύει ως τον ορίζοντα.
- Ακουστικές και κινητικές εικόνες: δέρνει, καβαλικεύει, βροντά, ηχεί. Τα ρήματα συσσωρεύονται χωρίς «και» ανάμεσα (ασύνδετο), και ο ρυθμός γίνεται γρήγορος σαν τα κύματα.
- Ο παρατατικός («Τὴν ἔβλεπα», «ἔτρεχα») δείχνει κάτι που γινόταν ξανά και ξανά. Δεν αφηγείται ένα γεγονός· περιγράφει μια ολόκληρη παιδική ηλικία δίπλα στη θάλασσα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Στο απόσπασμα του Καρκαβίτσα η θάλασσα περιγράφεται σαν ζωντανό πλάσμα. Να εντοπίσεις δύο φράσεις που το δείχνουν και να εξηγήσεις τι φανερώνουν για τα συναισθήματα του αφηγητή, σε ένα ενιαίο κείμενο 50–60 λέξεων.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Εντοπίζω: «ὠργισμένη… νὰ δέρνῃ μὲ ἀφροὺς τ’ ἀκρογιάλι» και «λὲς καὶ ζητοῦσε νὰ φτάσῃ στὴν καρδιὰ τῆς Γῆς». Και οι δύο είναι προσωποποιήσεις: η θάλασσα θυμώνει και θέλει. Ερμηνεύω: ο αφηγητής τη βλέπει σαν πρόσωπο, την αγαπά και θέλει να «παίξει» μαζί της.
Κείμενο (55 λέξεις): Ο αφηγητής δίνει στη θάλασσα ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Τη βλέπει «ὠργισμένη» να «δέρνει» την ακτή, σαν να ζητά «νὰ φτάσῃ στὴν καρδιὰ τῆς Γῆς». Η θάλασσα γίνεται έτσι ένα πλάσμα με θέληση, άγριο αλλά γοητευτικό. Οι προσωποποιήσεις φανερώνουν τον θαυμασμό και τη λαχτάρα του παιδιού, που δεν φοβάται τη θάλασσα αλλά τρέχει να παίξει μαζί της.
Παράδειγμα 2
Από τις σημειώσεις «λιμάνι, 7:00 – ομίχλη, γλάροι, μυρωδιά από πετρέλαιο – το πλοίο αργεί – ανακοίνωση: απεργία – γυρίσαμε σπίτι», γράψε για το ημερολόγιό σου μια σύντομη αφήγηση με μία πρόταση περιγραφής, 50–60 λέξεων.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Οργανώνω: πρώτα μια πρόταση περιγραφής για το λιμάνι (όραση, ακοή, όσφρηση), μετά τα γεγονότα με τη σειρά (αναμονή, ανακοίνωση, επιστροφή), με χρονικές λέξεις και αόριστο. Κορύφωση: η ανακοίνωση.
Κείμενο (53 λέξεις): Στις επτά το λιμάνι ήταν τυλιγμένο στην ομίχλη· γλάροι φώναζαν πάνω από τα σκοινιά και μύριζε πετρέλαιο. Περιμέναμε με τις βαλίτσες, αλλά το πλοίο δεν φαινόταν. Μισή ώρα αργότερα ακούστηκε από τα μεγάφωνα η ανακοίνωση: απεργία, κανένα δρομολόγιο σήμερα. Μαζέψαμε τα πράγματά μας και γυρίσαμε σπίτι, με το ταξίδι στην τσέπη για αύριο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιος χρόνος του ρήματος χρησιμοποιείται κυρίως στην αφήγηση για γεγονότα που έγιναν μία φορά;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις την περιγραφή (πώς είναι κάτι) από την αφήγηση (τι έγινε) μέσα σε ένα κείμενο.
- Να οργανώνεις μια περιγραφή τόπου με σειρά, εικόνες από τις αισθήσεις και ακριβή επίθετα.
- Να αφηγείσαι ένα βίωμα με χρονική σειρά, χρονικές λέξεις και σωστή χρήση αορίστου και παρατατικού.
- Να εξηγείς τι δείχνει μια υποκειμενική περιγραφή για τα συναισθήματα του αφηγητή σε ένα λογοτεχνικό κείμενο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.