Η Αναγέννηση και ο υπόδουλος ελληνισμός
Ανθρωπισμός και Αναγέννηση, και οι Έλληνες λόγιοι ανάμεσα στην Ευρώπη και την Ανατολή.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι σημαίνουν οι όροι «Αναγέννηση» και «Ανθρωπισμός» και γιατί το κίνημα ξεκίνησε από την Ιταλία.
- Να περιγράφεις τη συμβολή των Ελλήνων λογίων που πήγαν στην Ιταλία πριν και μετά την Άλωση.
- Να αναφέρεις τους τρεις δρόμους από τους οποίους η Δύση επηρέασε τον υπόδουλο ελληνισμό ως το 1815.
- Να κρίνεις τον ρόλο του Κοραή και του Ρήγα στην ιδεολογική προετοιμασία του 1821.
Ένα χειρόγραφο που άλλαξε χέρια
Πριν από την τυπογραφία, ένα βιβλίο υπήρχε μόνο αν κάποιος το είχε αντιγράψει με το χέρι. Αν καιγόταν η βιβλιοθήκη, χανόταν και το βιβλίο. Το 1453, όταν έπεσε η Κωνσταντινούπολη, πολλά αρχαία ελληνικά κείμενα σώθηκαν επειδή Έλληνες λόγιοι τα φόρτωσαν σε καράβια για την Ιταλία. Από εκεί, τρεισήμισι αιώνες αργότερα, οι ιδέες της Δύσης ξαναγύρισαν στους Έλληνες και τους ετοίμασαν για το 1821. Αυτή η διαδρομή πήγαινε–έλα είναι το θέμα της ενότητας.
Ανθρωπισμός και Αναγέννηση
Οι Ευρωπαίοι δεν είχαν ξεχάσει ποτέ εντελώς τα κλασικά γράμματα, ούτε στον Μεσαίωνα. Από τον 14ο αιώνα όμως το ενδιαφέρον δυνάμωσε, και τον 15ο και 16ο έγινε το βασικό γνώρισμα της σκέψης και της τέχνης. Δύο όροι περιγράφουν την εποχή:
- Αναγέννηση είναι το όνομα της περιόδου.
- Ανθρωπισμός είναι το όνομα των ιδεών των κυριότερων εκπροσώπων της. Οι ανθρωπιστές τόνιζαν την αξία του ανθρώπου, ως ξεχωριστού δημιουργήματος του Θεού, και ζητούσαν η αγωγή του σώματος, της ψυχής και του πνεύματος να στηρίζεται στη σπουδή της κλασικής αρχαιότητας.
Γιατί από την Ιταλία
| Λόγος | Τι σήμαινε |
|---|---|
| Μεγάλες, πλούσιες πόλεις | ισχυρές οικογένειες, όπως οι Μέδικοι και οι Σφόρτσα, πλήρωναν καλλιτέχνες και λογίους για να λαμπρύνουν την εξουσία τους |
| Οι Έλληνες λόγιοι | μετά την Άλωση (1453) πολλοί κατέφυγαν στις αυλές των Ιταλών ηγεμόνων με χειρόγραφα σπάνιων αρχαίων κειμένων |
| Οι πάπες | από το 1450 στήριζαν τα γράμματα και τις τέχνες, για να αυξήσουν τη φήμη και το κύρος τους |
Πρόδρομος του ιταλικού Ανθρωπισμού ήταν ο Δάντης (1265–1321). Μεγάλοι εκπρόσωποί του ήταν οι ποιητές Πετράρχης (1304–1374) και Αριόστο (1474–1533) και ο πολιτικός φιλόσοφος Μακιαβέλλι (1469–1527). Σκέψου το σαν σημερινή χορηγία: όποιος πλήρωνε τον καλλιτέχνη κέρδιζε κύρος, και ο καλλιτέχνης κέρδιζε χρόνο να δημιουργήσει.
Η Ευρώπη και ο υπόδουλος ελληνισμός (1453–1815)
Όσο οι Έλληνες ζούσαν υπό οθωμανική κυριαρχία, οι πολιτισμικές επαφές με τη Δύση ήταν αναγκαστικά περιορισμένες. Υπήρξαν όμως τρεις δρόμοι.
1. Οι λόγιοι στην Ιταλία
Οι Έλληνες λόγιοι που βρέθηκαν στην Ιταλία πριν και μετά την Άλωση συνέβαλαν αποφασιστικά στον Ανθρωπισμό και στην Αναγέννηση της Δύσης. Ξεχωρίζουν δύο:
- ο Γεώργιος Γεμιστός ή Πλήθων (1355–1450/56)·
- ο Βησσαρίωνας (1403–1472), από την Τραπεζούντα.
Εδώ η επιρροή πήγε από τους Έλληνες προς τη Δύση.
2. Η Βενετοκρατία
Η Βενετία κράτησε για αιώνες την Κρήτη, τα Ιόνια νησιά και άλλες νησιωτικές και παράλιες περιοχές. Μέσα από αυτήν έφτασε στους Έλληνες η επίδραση της Δύσης. Καρπός της είναι η Κρητική λογοτεχνική Σχολή, με τον Ερωτόκριτο και την Ερωφίλη. Τα έργα της πήραν δυτικά λογοτεχνικά πρότυπα, αλλά κράτησαν ελληνικό χαρακτήρα: η γλώσσα, οι εικόνες και ο δεκαπεντασύλλαβος είναι του τόπου.
3. Η διασπορά και οι εμποροναυτικοί κύκλοι
Η ουσιαστικότερη σχέση αναπτύχθηκε μέσα από τον ελληνισμό της διασποράς, τους Έλληνες που ζούσαν και δούλευαν σε πόλεις της Ευρώπης. Μετά τη Συνθήκη του Κιουτσούκ-Καϊναρτζή (1774), Έλληνες έμποροι και ναυτικοί άνοιξαν δουλειές στη Δυτική Μεσόγειο και στην Ευρώπη. Μαζί με τα εμπορεύματα έφεραν πίσω βιβλία και ιδέες: έγιναν οι φορείς του Διαφωτισμού στον ελληνικό χώρο. Το πνεύμα αυτό αφύπνισε την εθνική συνείδηση και προετοίμασε ιδεολογικά την Επανάσταση του 1821.
Δύο μορφές το ενσαρκώνουν:
- ο Αδαμάντιος Κοραής (1748–1833), κορυφαίος εκπρόσωπος της σύνθεσης ανάμεσα στον δυτικοευρωπαϊκό Διαφωτισμό και την ελληνική παιδεία·
- ο εθνομάρτυρας Ρήγας (1757–1798), θερμός κήρυκας των φιλελεύθερων ιδεών και της παμβαλκανικής συνεργασίας.
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε γιατί ο Ανθρωπισμός και η Αναγέννηση ξεκίνησαν από την Ιταλία.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Το βιβλίο δίνει τρεις λόγους. Γράψε τους με τη σειρά, με ένα παράδειγμα για τον καθένα, και κλείσε με τα ονόματα που δείχνουν το αποτέλεσμα.
Ο πλούτος. Η Ιταλία είχε μεγάλες και πλούσιες πόλεις, με ισχυρές οικογένειες όπως οι Μέδικοι και οι Σφόρτσα. Ήθελαν να στολίσουν τα μέγαρά τους και να λαμπρύνουν την εξουσία τους, γι' αυτό προστάτευαν καλλιτέχνες και λογίους.
Οι Έλληνες λόγιοι. Μετά την Άλωση του 1453 πολλοί Έλληνες λόγιοι κατέφυγαν στις αυλές των Ιταλών ηγεμόνων. Έφεραν χειρόγραφα με σπάνια αρχαία κείμενα και δίδαξαν το πνεύμα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας.
Οι πάπες και το αποτέλεσμα. Από το 1450 και οι πάπες στήριζαν τα γράμματα και τις τέχνες, για το κύρος τους. Το έδαφος ήταν έτοιμο: πρόδρομος ο Δάντης, μεγάλοι εκπρόσωποι ο Πετράρχης, ο Αριόστο και ο Μακιαβέλλι.
Παράδειγμα 2
Διάβασε την πηγή: ο Βησσαρίωνας γράφει στη Βενετία για τη δωρεά της βιβλιοθήκης του (1468). Τι μας λέει για τον ρόλο των Ελλήνων λογίων μετά την Άλωση;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή (σε δική μας ελεύθερη απόδοση από τα λατινικά, με περικοπές): «Μετά την καταστροφή της Κωνσταντινούπολης […] έβαλα όλη μου τη φροντίδα να μαζέψω βιβλία των Ελλήνων, για να μη χαθούν. […] Διάλεξα την πόλη σας, γιατί σε αυτήν συρρέουν σχεδόν όλα τα έθνη, και πρώτοι απ' όλους οι Έλληνες· όταν φτάνουν σε εσάς, νιώθουν ότι μπαίνουν σε ένα δεύτερο Βυζάντιο.» — Βησσαρίωνας, επιστολή προς τον δόγη της Βενετίας Κριστόφορο Μόρο και τη Γερουσία, 31 Μαΐου 1468.
Ποιος, πότε, για ποιον. Ο Βησσαρίωνας, από την Τραπεζούντα, ζει στην Ιταλία και γράφει δεκαπέντε χρόνια μετά την Άλωση. Απευθύνεται στους άρχοντες της Βενετίας, που θα φυλάξουν τα βιβλία. Θέλει να τους πείσει ότι η δωρεά αξίζει.
Τι μας λέει. Οι Έλληνες λόγιοι δεν έφεραν στη Δύση μόνο τον εαυτό τους· έφεραν και χειρόγραφα, που αλλιώς θα χάνονταν. Αυτό είναι ακριβώς που λέει το βιβλίο: πρωτοστάτησαν στη μετάδοση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας.
Η σύνδεση. Η φράση «δεύτερο Βυζάντιο» δείχνει και κάτι άλλο: η Βενετία ήταν γεμάτη Έλληνες. Είναι η ίδια Βενετία που κρατούσε την Κρήτη και τα Ιόνια, ο δεύτερος δρόμος της δυτικής επίδρασης στους Έλληνες.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιος αναδείχτηκε κορυφαίος εκπρόσωπος της σύνθεσης ανάμεσα στον δυτικοευρωπαϊκό Διαφωτισμό και την ελληνική παιδεία;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι σημαίνουν οι όροι «Αναγέννηση» και «Ανθρωπισμός» και γιατί το κίνημα ξεκίνησε από την Ιταλία.
- Να περιγράφεις τη συμβολή των Ελλήνων λογίων που πήγαν στην Ιταλία πριν και μετά την Άλωση.
- Να αναφέρεις τους τρεις δρόμους από τους οποίους η Δύση επηρέασε τον υπόδουλο ελληνισμό ως το 1815.
- Να κρίνεις τον ρόλο του Κοραή και του Ρήγα στην ιδεολογική προετοιμασία του 1821.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.