Ο Διαφωτισμός και η Γαλλική Επανάσταση
Οι ιδέες του Διαφωτισμού, και γιατί η Γαλλική Επανάσταση άλλαξε την Ευρώπη.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι ήταν ο Διαφωτισμός και γιατί έδινε την πρώτη θέση στη λογική αντί για την αυθεντία.
- Να αναφέρεις τις θρησκευτικές, κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές πλευρές του, με τους κύριους εκπροσώπους τους.
- Να απαριθμείς τι άλλαξε με τη Γαλλική Επανάσταση στον τρόπο που οργανώνεται ένα κράτος.
- Να κρίνεις γιατί η Γαλλική Επανάσταση επηρέασε την Ευρώπη και τους Έλληνες περισσότερο από τις επαναστάσεις που προηγήθηκαν.
Από πού έρχονται οι κανόνες που ζεις;
Ψηφίζεις στα 17. Αν σε συλλάβουν, σε δικάζει δικαστής και όχι ο αστυνομικός ή ο δήμαρχος. Μπορείς να γράψεις ό,τι θέλεις για την κυβέρνηση. Τίποτα από αυτά δεν ήταν αυτονόητο πριν από 250 χρόνια. Οι περισσότεροι από αυτούς τους κανόνες γεννήθηκαν μέσα σε έναν αιώνα και μία επανάσταση: τον Διαφωτισμό και τη Γαλλική Επανάσταση.
Ο Διαφωτισμός: η λογική πάνω από την αυθεντία
Τον 17ο αιώνα η επιστήμη έκανε άλματα. Όταν ο Ισαάκ Νεύτωνας διατύπωσε το 1687 τον νόμο της παγκόσμιας έλξης, οι διανοητές της Ευρώπης πείστηκαν ότι με τη λογική και το κριτικό πνεύμα ο άνθρωπος μπορεί να προοδεύει χωρίς όριο. Ο επόμενος, ο 18ος αιώνας, έμεινε στην ιστορία ως ο αιώνας του Διαφωτισμού, γιατί σε αυτόν θριάμβευσε η λογική (ορθολογισμός).
Ο Διαφωτισμός ήταν φιλοσοφικό κίνημα. Έδινε την πρώτη θέση στην ανθρώπινη λογική, ενώ τον Μεσαίωνα κυριαρχούσε το κύρος της αυθεντίας: ό,τι έλεγε η Εκκλησία ή ο βασιλιάς ήταν σωστό επειδή το έλεγαν εκείνοι. Το κίνημα είχε πολλές πλευρές.
| Πλευρά | Τι υποστήριζε | Ποιος ξεχωρίζει |
|---|---|---|
| Θρησκευτική | κριτική στον θρησκευτικό φανατισμό και στην εκκλησιαστική αυθεντία | ο Ντιντερό φυλακίστηκε για αθεΐα· ο Βολταίρος αυτοεξορίστηκε για τρία χρόνια |
| Κοινωνική | ισότητα χωρίς διακρίσεις γλώσσας, θρησκείας ή φυλής, ίσες ευκαιρίες στη μόρφωση, ανθρώπινη μεταχείριση των φυλακισμένων, κατάργηση της δουλείας | επηρέασε έντονα την κοινή γνώμη |
| Οικονομική | ελευθερία στην παραγωγή και στο εμπόριο, χωρίς κρατική παρέμβαση (οικονομικός φιλελευθερισμός) | ο Σκωτσέζος Άνταμ Σμιθ |
| Πολιτική | διάκριση των εξουσιών, συμβόλαιο ανάμεσα σε άρχοντες και αρχόμενους | ο Μοντεσκιέ, ο Ρουσσώ, οι συγγραφείς της Εγκυκλοπαίδειας |
Η οικονομία με τους νόμους της φύσης
Οι διαφωτιστές πίστευαν ότι και η κοινωνία κυβερνιέται από φυσικούς νόμους, όπως ο Νεύτωνας είχε δείξει για το σύμπαν. Άρα, έλεγαν, οι άνθρωποι θα ευημερήσουν αν τους αφήσεις ελεύθερους να δουλέψουν, να παράγουν και να πουλάνε. Το σύνθημα ήταν «laissez faire, laissez passer»: άσε να γίνεται, άσε να περνά. Είναι η ίδια λογική που ακούς σήμερα σε κάθε συζήτηση για το πόσο πρέπει να ανακατεύεται το κράτος στην αγορά.
Η πολιτική: μία εξουσία δεν πρέπει να τα κάνει όλα
Η μεγαλύτερη επίδραση του Διαφωτισμού φάνηκε στην πολιτική, ιδίως στη Γαλλία. Εκεί κυβερνούσε η απόλυτη μοναρχία: ο βασιλιάς είχε όλη την εξουσία και οι ευγενείς είχαν προνόμια. Η αστική τάξη (έμποροι, τραπεζίτες, δικηγόροι, επαγγελματίες) ήθελε να συμμετέχει στην εξουσία και να καταργηθούν τα προνόμια.
- Ο Μοντεσκιέ υποστήριξε ότι η εξουσία πρέπει να χωρίζεται σε νομοθετική, εκτελεστική και δικαστική, για να μην υπάρχει αυθαιρεσία.
- Ο Ρουσσώ έγραψε για το Κοινωνικό Συμβόλαιο ανάμεσα σε αυτούς που κυβερνούν και σε αυτούς που κυβερνιούνται.
- Οι εγκυκλοπαιδιστές μάζεψαν σε ένα έργο τη γνώση της εποχής, με το πνεύμα της κριτικής.
Οι διαφωτιστές ήθελαν ανεκτικότητα, ελευθερία, ειρήνη και ανεξιθρησκία. Είχαν και πνεύμα κοσμοπολιτισμού: έβλεπαν τους εαυτούς τους πρώτα ως Ευρωπαίους. Γι' αυτό λέγεται ότι τον 18ο αιώνα γεννήθηκε η ευρωπαϊκή ιδέα, ένας στόχος που άργησε πολύ να γίνει πράξη. Η πιο άμεση συνέπεια του Διαφωτισμού ήταν η Γαλλική Επανάσταση του 1789.
Η Γαλλική Επανάσταση
Στα τέλη του 18ου αιώνα η Γαλλία συγκλονίστηκε από μια επανάσταση με σύνθημα «Ελευθερία – Ισότητα – Αδελφοσύνη». Το σύνθημα έγινε μια νέα φιλελεύθερη και δημοκρατική πολιτική ιδεολογία. Ανέτρεψε τις παραδοσιακές αντιλήψεις για την εξουσία και την κοινωνία και άλλαξε τον πολιτικό χάρτη της Ευρώπης. Τα γεγονότα της Επανάστασης ως τον Ναπολέοντα δεν είναι στην ύλη σου· εδώ μετράει τι άφησε πίσω της.
Τι άλλαξε: έξι κληρονομιές
- Οι υπήκοοι έγιναν ισότιμοι πολίτες, με πολιτικά δικαιώματα που τα κατοχυρώνουν το Σύνταγμα και οι νόμοι.
- Η εξουσία χωρίστηκε σε νομοθετική, εκτελεστική και δικαστική, για να μην την ασκεί αυθαίρετα ένα πρόσωπο ή ένα όργανο.
- Πηγή της εξουσίας έγινε ο κυρίαρχος λαός, και όχι ο μονάρχης «ελέω Θεού».
- Γεννήθηκε το εθνικό κράτος ως πατρίδα, που το υπερασπίζεται εθνικός στρατός από πολίτες και όχι μισθοφόροι.
- Κατοχυρώθηκαν ατομικά δικαιώματα: ελευθεροτυπία, ανεξιθρησκία, προσωπική ελευθερία, δωρεάν δημόσια εκπαίδευση.
- Ο Τύπος αναγνωρίστηκε ως φωνή της κοινής γνώμης, που μετρά πια στην πολιτική.
Γιατί επηρέασε τόσο πολύ
Πριν από τη Γαλλική είχαν γίνει η Αγγλική και η Αμερικανική Επανάσταση. Εκείνες ήταν καθαρά πολιτικές: άλλαξαν το ποιος κυβερνά. Η Γαλλική ήταν και κοινωνική: χτύπησε τα προνόμια των ευγενών και άλλαξε τη θέση κάθε ομάδας στην κοινωνία. Γι' αυτό οι ιδέες της έπιασαν σχεδόν σε όλη την Ευρώπη και άνοιξαν μια σειρά από φιλελεύθερα και δημοκρατικά κινήματα τις επόμενες δεκαετίες.
Για τους Έλληνες, υπηκόους ακόμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η είδηση ότι ένας λαός ξεσηκώθηκε κατά της απολυταρχίας ήταν αποκάλυψη. Ακούστηκε «σαν σάλπιγγα της ελευθερίας» και τους έσπρωξε προς τον δικό τους αγώνα, το 1821.
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε γιατί ο Διαφωτισμός είχε άμεση επίδραση στην πολιτική ζωή της Γαλλίας.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Δύο μέρη: πρώτα η κατάσταση στη Γαλλία (ποιο ήταν το πρόβλημα), μετά οι ιδέες των διαφωτιστών (τι λύση πρότειναν). Κλείσε με τη συνέπεια.
Η κατάσταση. Η Γαλλία είχε απόλυτη μοναρχία: όλη η εξουσία στον βασιλιά, προνόμια για τους ευγενείς. Η αστική τάξη ήθελε μερίδιο στην εξουσία και κατάργηση των προνομίων. Υπήρχε δηλαδή μια ομάδα έτοιμη να ακούσει νέες ιδέες.
Οι ιδέες. Ο Μοντεσκιέ ζήτησε διάκριση των εξουσιών, για να μη χωράει αυθαιρεσία. Ο Ρουσσώ έγραψε για το Κοινωνικό Συμβόλαιο ανάμεσα σε άρχοντες και αρχόμενους. Η Εγκυκλοπαίδεια διέδωσε το κριτικό πνεύμα.
Το κλείσιμο. Οι ιδέες αυτές έδωσαν στην αστική τάξη επιχειρήματα κατά της απολυταρχίας. Η πιο άμεση συνέπεια ήταν η Γαλλική Επανάσταση του 1789.
Παράδειγμα 2
Διάβασε την πηγή: τρία άρθρα από τη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη (Παρίσι, 26 Αυγούστου 1789). Ποιες κληρονομιές της Γαλλικής Επανάστασης αναγνωρίζεις;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή (σε δική μας απόδοση από τα γαλλικά): «Άρθρο 1. Οι άνθρωποι γεννιούνται και μένουν ελεύθεροι και ίσοι στα δικαιώματα. […] Άρθρο 3. Η αρχή κάθε κυριαρχίας βρίσκεται ουσιαστικά στο Έθνος. Κανένα σώμα και κανένα άτομο δεν μπορεί να ασκεί εξουσία που δεν πηγάζει ρητά από αυτό. […] Άρθρο 16. Μια κοινωνία όπου η εγγύηση των δικαιωμάτων δεν είναι εξασφαλισμένη, ούτε η διάκριση των εξουσιών καθορισμένη, δεν έχει σύνταγμα.» — Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη, Εθνοσυνέλευση της Γαλλίας, 26 Αυγούστου 1789, άρθρα 1, 3 και 16.
Ποιος, πότε, για ποιον. Η Εθνοσυνέλευση, λίγες εβδομάδες μετά την αρχή της Επανάστασης. Δεν περιγράφει πώς ήταν η Γαλλία· λέει πώς πρέπει να είναι. Είναι πρόγραμμα, όχι απολογισμός.
Οι κληρονομιές. Το άρθρο 1 κάνει τους υπηκόους ίσους πολίτες. Το άρθρο 3 βάζει ως πηγή της εξουσίας το Έθνος, δηλαδή τον λαό, και όχι τον βασιλιά «ελέω Θεού». Το άρθρο 16 δένει το σύνταγμα με τη διάκριση των εξουσιών: είναι η ιδέα του Μοντεσκιέ γραμμένη σε νόμο.
Το συμπέρασμα. Στα τρία άρθρα βλέπεις πώς οι ιδέες του Διαφωτισμού έγιναν κείμενο που δεσμεύει ένα κράτος. Το ελληνικό Σύνταγμα σήμερα λέει ότι «όλες οι εξουσίες πηγάζουν από τον λαό»: η ίδια αρχή, 230 χρόνια μετά.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιο ήταν το σύνθημα της Γαλλικής Επανάστασης;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι ήταν ο Διαφωτισμός και γιατί έδινε την πρώτη θέση στη λογική αντί για την αυθεντία.
- Να αναφέρεις τις θρησκευτικές, κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές πλευρές του, με τους κύριους εκπροσώπους τους.
- Να απαριθμείς τι άλλαξε με τη Γαλλική Επανάσταση στον τρόπο που οργανώνεται ένα κράτος.
- Να κρίνεις γιατί η Γαλλική Επανάσταση επηρέασε την Ευρώπη και τους Έλληνες περισσότερο από τις επαναστάσεις που προηγήθηκαν.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.