Η Επανάσταση του 1821 και ο Καποδίστριας
Η πορεία του Αγώνα σε ένα διάγραμμα, και πώς κυβέρνησε ο πρώτος κυβερνήτης.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς γιατί οι Έλληνες επαναστάτες είχαν απέναντί τους και την Οθωμανική Αυτοκρατορία και μια εχθρική Ευρώπη.
- Να βάζεις σε σειρά τους σταθμούς του Αγώνα, από τις Ηγεμονίες και την Τριπολιτσά ως τον Ιμπραήμ και το Ναβαρίνο.
- Να περιγράφεις τα μέτρα του Καποδίστρια στην οικονομία, την παιδεία, τη δικαιοσύνη και τον στρατό.
- Να κρίνεις γιατί η διακυβέρνηση του Καποδίστρια προκάλεσε αντίδραση και πώς κατέληξε στη δολοφονία του.
«Μας πέρασαν για τρελούς»
Φαντάσου να ξεκινάς έναν πόλεμο χωρίς στρατό, χωρίς χρήματα και χωρίς κανένα κράτος να σε υποστηρίζει. Έτσι ξεκίνησαν οι Έλληνες το 1821. Στο πεδίο της μάχης είχαν απέναντι τις ισχυρές δυνάμεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Στη διπλωματία είχαν απέναντι μια εχθρική Ευρώπη. Η ενότητα έχει δύο μέρη: πώς επέζησε η Επανάσταση ως το 1827, και πώς ο πρώτος κυβερνήτης προσπάθησε να φτιάξει κράτος από τα ερείπια.
Μια Επανάσταση που δεν ήθελε κανείς
Μετά την ήττα του Ναπολέοντα στο Βατερλό (1815), οι μεγάλες μοναρχίες είχαν επιβάλει ειρήνη στην Ευρώπη. Οι χώρες της Ιερής Συμμαχίας ήταν αντίθετες σε κάθε επανάσταση, γιατί έβαζε σε κίνδυνο αυτή την ειρήνη και τους θρόνους τους. Γι' αυτό η Ελληνική Επανάσταση προκάλεσε μεγάλη δυσαρέσκεια στα ανακτοβούλια (τις αυλές των βασιλιάδων) της Ευρώπης. Ο Κολοκοτρώνης το είπε απλά: όταν ξεκίνησαν, ο κόσμος τούς πέρασε για τρελούς.
Το διάγραμμα της Επανάστασης
1821: Ηγεμονίες και Τριπολιτσά
Η Φιλική Εταιρεία οργάνωσε τους Έλληνες για τον κοινό αγώνα. Η πρώτη κίνηση έγινε στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες: ο Αλέξανδρος Υψηλάντης σχεδίαζε να προελάσει γρήγορα και να ενωθεί με τους επαναστάτες του Νότου. Το σχέδιο απέτυχε στρατιωτικά, αλλά λειτούργησε ως αντιπερισπασμός: οι Τούρκοι κράτησαν ισχυρές δυνάμεις στον Βορρά.
Η Επανάσταση άπλωσε στην Πελοπόννησο, στη Στερεά και σε μεγάλο μέρος των νησιών και της ηπειρωτικής χώρας. Δεν ξέσπασε μόνο όπου υπήρχαν κοντά μεγάλα στρατιωτικά κέντρα των Τούρκων.
Στην Πελοπόννησο το κλειδί ήταν η Τριπολιτσά. Την πολιορκία τη διηύθυνε με στιβαρό χέρι ο Θ. Κολοκοτρώνης. Οι Τούρκοι έστειλαν δύο στρατιές από τα Γιάννενα: η πρώτη έφτασε, η δεύτερη σταμάτησε στη Στερεά (Αλαμάνα, Γραβιά). Η Τριπολιτσά έπεσε τον Σεπτέμβριο του 1821. Ο Μοριάς ήταν πια ελεύθερος: υπήρχε κυρίαρχη ελληνική επικράτεια, κάτι που αναγνώρισε αργότερα και ο πρόεδρος των ΗΠΑ Μονρόε.
1822–1823: οι Τούρκοι δεν παίρνουν πίσω τον Μοριά
Τον δεύτερο χρόνο οι Τούρκοι γύρισαν με περισσότερες δυνάμεις. Η Χίος πλήρωσε βαρύ τίμημα. Η στρατιά του Δράμαλη καταστράφηκε στα Δερβενάκια. Η προσπάθεια συνεχίστηκε και το 1823, χωρίς αποτέλεσμα.
1824–1827: ο Ιμπραήμ και ο θανάσιμος κίνδυνος
Ο σουλτάνος ζήτησε το 1824 βοήθεια από τον Μωχάμετ Άλη, αντιβασιλιά της Αιγύπτου. Οι Αιγύπτιοι θα χτυπούσαν την Πελοπόννησο, οι Τούρκοι τα νησιά και τη Στερεά. Η ελληνική κυβέρνηση δεν κατάλαβε το μέγεθος της απειλής.
| Πού | Τι έγινε |
|---|---|
| Κρήτη, Κάσος | απόβαση των Αιγυπτίων, καταστροφή της Κάσου |
| Γέροντας | επιτυχία του στόλου του Μιαούλη |
| Ψαρά | αφανισμός από τους Τούρκους |
| Πελοπόννησος (1825) | απόβαση του Ιμπραήμ, που προχωρά χωρίς αντίσταση |
| Μεσολόγγι (1826) | πέφτει μετά την ηρωική Έξοδο των υπερασπιστών του |
| Ανάλατος Αττικής (1827) | νέα ελληνική ήττα |
Η Επανάσταση κινδύνευε να σβήσει. Τότε οι στόλοι της Αγγλίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας κατέστρεψαν τον αιγυπτιακό στόλο στο Ναβαρίνο (1827). Το χτύπημα έκρινε τον Αγώνα. Η ελευθερία κερδήθηκε στο πεδίο της μάχης, αλλά η ανεξαρτησία υπογράφηκε στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.
Ο Καποδίστριας κυβερνήτης (1828–1831)
Ένα κράτος σε ερείπια
Τον Ιωάννη Καποδίστρια (1776–1831) τον όρισε κυβερνήτη η Γ΄ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας. Έφτασε στο Ναύπλιο στις αρχές του 1828 και τον υποδέχτηκαν θριαμβευτικά. Σπάνια κάποιος ανέλαβε κράτος σε χειρότερη κατάσταση: ο λαός είχε εξαντληθεί, ο Κιουταχής κρατούσε τη Στερεά και ο Ιμπραήμ την Πελοπόννησο.
Γι' αυτό ο Καποδίστριας πήρε έκτακτες εξουσίες. Εκτός από την εκτελεστική, ασκούσε και τη νομοθετική, με τη βοήθεια του «Πανελληνίου», ενός 27μελούς γνωμοδοτικού οργάνου. Γνωμοδοτικό σημαίνει ότι έδινε γνώμη· την απόφαση την έπαιρνε εκείνος.
Τα μέτρα του
| Τομέας | Το εμπόδιο | Τι έκανε |
|---|---|---|
| Οικονομία | δεν υπήρχε μηχανισμός για να μαζευτούν φόροι· τα εθνικά κτήματα ήταν ήδη υποθηκευμένα για τα δάνεια | ίδρυσε Τράπεζα και έκοψε νόμισμα, τον φοίνικα, στη θέση του τουρκικού γροσιού |
| Παιδεία | ελάχιστα σχολεία | ίδρυσε πολλά σχολεία· ονομαστό το Ορφανοτροφείο της Αίγινας, για τα ορφανά του Αγώνα |
| Δικαιοσύνη | δύο μόνο δικαστήρια | Ειρηνοδικεία στις κωμοπόλεις, Πρωτοδικεία στις έδρες των νομών |
| Στρατός | καπετάνιοι που κρατούσαν τα κάστρα σαν τιμάρια | τακτικός στρατός και η Σχολή Ευελπίδων για τα στελέχη του |
| Διπλωματία | η ανεξαρτησία και τα σύνορα ήταν ανοιχτά | με εύστοχες κινήσεις πέτυχε ευνοϊκή ρύθμιση |
Η αντίδραση και η δολοφονία
Η διοίκησή του ήταν συγκεντρωτική και αυταρχική. Αντέδρασαν δύο ομάδες: οι φιλελεύθεροι, που ήθελαν σύνταγμα και ελευθερίες, και όσοι έχασαν τα προνόμια της εξουσίας. Η αντιπολίτευση, που την υποκινούσε και η διπλωματία των Μεγάλων Δυνάμεων, οδήγησε σε στάσεις. Στις 27 Σεπτεμβρίου 1831 ο κυβερνήτης δολοφονήθηκε, με βαριές συνέπειες για το νεοσύστατο κράτος.
Παράδειγμα 1
Να παρουσιάσετε το έργο του Ιωάννη Καποδίστρια στην οικονομία και στην παιδεία, και να εξηγήσετε ποιες δυσκολίες συνάντησε.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Ξεκίνα από τις συνθήκες, γιατί εξηγούν τις δυσκολίες. Μετά δύο παράγραφοι, μία για την οικονομία και μία για την παιδεία.
Οι συνθήκες. Ο Καποδίστριας έφτασε στο Ναύπλιο στις αρχές του 1828. Ο λαός είχε εξαντληθεί, ο Κιουταχής κρατούσε τη Στερεά και ο Ιμπραήμ την Πελοπόννησο. Ανέλαβε έκτακτες εξουσίες, με το Πανελλήνιον ως γνωμοδοτικό όργανο.
Η οικονομία. Οι δυσκολίες ήταν ανυπέρβλητες: καμία φορολογική πολιτική δεν απέδιδε, γιατί έλειπε η υποδομή· η χώρα δεν μπορούσε να δανειστεί, γιατί τα εθνικά κτήματα είχαν ήδη υποθηκευτεί για τα δάνεια. Παρ' όλα αυτά ίδρυσε Τράπεζα και έκοψε τον φοίνικα, που αντικατέστησε το τουρκικό γρόσι.
Η παιδεία. Ίδρυσε πολλά σχολεία. Το πιο γνωστό ήταν το Ορφανοτροφείο της Αίγινας, για τα ορφανά του Αγώνα. Κλείσε με μία πρόταση: έστησε θεσμούς από το μηδέν, σε κράτος χωρίς χρήματα.
Παράδειγμα 2
Διάβασε την πηγή: ο Κολοκοτρώνης μιλά στους μαθητές στην Πνύκα (1838) για το πώς ξεκίνησε η Επανάσταση. Πώς ταιριάζει με όσα λέει το βιβλίο για τις δυνάμεις των δύο πλευρών;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή (σε δική μας απόδοση από τη γλώσσα της εποχής): «Όταν αποφασίσαμε να κάνουμε την Επανάσταση, δεν σκεφτήκαμε ούτε πόσοι είμαστε, ούτε ότι δεν είχαμε όπλα, ούτε ότι οι Τούρκοι κρατούσαν τα κάστρα και τις πόλεις. Ούτε κανένας φρόνιμος μάς είπε "πού πάτε να πολεμήσετε με τα σιταροκάραβα;". Σαν βροχή έπεσε σε όλους μας η επιθυμία της ελευθερίας μας.» — Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, λόγος στην Πνύκα, 8 Οκτωβρίου 1838.
Ποιος, πότε, για ποιον. Ένας πρωταγωνιστής του Αγώνα, δεκαεπτά χρόνια μετά, μιλά σε μαθητές. Θυμάται, αλλά και διδάσκει: θέλει οι νέοι να ξέρουν τι κόστισε η ελευθερία. Είναι μαρτυρία, όχι ουδέτερη καταγραφή.
Η σύνδεση με το βιβλίο. Οι Έλληνες είχαν απέναντι «ισχυρές δυνάμεις» της Αυτοκρατορίας, που κρατούσαν τα κάστρα, όπως λέει και ο Κολοκοτρώνης. Τα πλοία τους ήταν εμπορικά, «σιταροκάραβα». Και η Ευρώπη ήταν εχθρική: κανένας «φρόνιμος» δεν θα τους ενθάρρυνε.
Το συμπέρασμα. Η πηγή εξηγεί γιατί ο κόσμος τούς πέρασε «για τρελούς»: με κάθε λογικό υπολογισμό δεν μπορούσαν να νικήσουν. Το διάγραμμα του Αγώνα δείχνει ότι χρειάστηκε και η αντοχή τους και, στο τέλος, το Ναβαρίνο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λεγόταν το νόμισμα που έκοψε ο Καποδίστριας στη θέση του τουρκικού γροσιού;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς γιατί οι Έλληνες επαναστάτες είχαν απέναντί τους και την Οθωμανική Αυτοκρατορία και μια εχθρική Ευρώπη.
- Να βάζεις σε σειρά τους σταθμούς του Αγώνα, από τις Ηγεμονίες και την Τριπολιτσά ως τον Ιμπραήμ και το Ναβαρίνο.
- Να περιγράφεις τα μέτρα του Καποδίστρια στην οικονομία, την παιδεία, τη δικαιοσύνη και τον στρατό.
- Να κρίνεις γιατί η διακυβέρνηση του Καποδίστρια προκάλεσε αντίδραση και πώς κατέληξε στη δολοφονία του.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.