Οι βαλκανικές σχέσεις και οι Βαλκανικοί πόλεμοι
Η αντιπαλότητα των βαλκανικών κρατών, τα πολιτικά κινήματα και οι πόλεμοι του 1912-13.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πώς η αντιπαλότητα Ελλήνων και Βουλγάρων ξεπέρασε για ένα διάστημα την ελληνοτουρκική.
- Να περιγράφεις το κίνημα των Νεοτούρκων και το κίνημα στο Γουδί, και τι άλλαξαν στα Βαλκάνια.
- Να εξηγείς γιατί οι βαλκανικοί λαοί συμμάχησαν το 1912 και γιατί συγκρούστηκαν μεταξύ τους το 1913.
- Να κρίνεις τα αποτελέσματα των Βαλκανικών Πολέμων και γιατί η φωτιά του Α΄ Παγκόσμιου άναψε στα Βαλκάνια.
Δύο φωτογραφίες στο ίδιο κάστρο
Στην ακρόπολη της Καβάλας υπάρχουν δύο φωτογραφίες με οκτώ μήνες διαφορά. Στην πρώτη ποζάρει ο βασιλιάς της Βουλγαρίας, στη δεύτερη ο βασιλιάς της Ελλάδας. Οι δύο χώρες είχαν πολεμήσει μαζί εναντίον των Τούρκων και μετά η μία εναντίον της άλλης. Πώς οι σύμμαχοι γίνονται εχθροί μέσα σε λίγους μήνες; Αυτό εξηγεί η ενότητα.
Από την ντροπή του 1897 σε μια «διαρκή επανάσταση»
Η ήττα του 1897 από την Τουρκία ήταν σταθμός. Από τον πόνο και, πάνω απ' όλα, τη ντροπή γεννήθηκε μια πορεία ανόρθωσης. Για είκοσι χρόνια η πίστη στο μέλλον του έθνους πέρασε σε όλα: στην πολιτική, τον στρατό, την οικονομία, την εκπαίδευση, την τέχνη. Η εικοσαετία μοιάζει με διαρκή επανάσταση. Τη βλέπεις στον Μακεδονικό Αγώνα, στο κίνημα στο Γουδί, στους Βαλκανικούς Πολέμους, στον Α΄ Παγκόσμιο και στη Μικρασιατική Εκστρατεία.
Η βαλκανική αντιπαλότητα
Οι Τούρκοι: ο «αιώνιος αντίπαλος» με τον οποίο ζούσες
Για τους Έλληνες οι Τούρκοι ήταν ο αιώνιος αντίπαλος: το έλεγαν οι μνήμες, η παράδοση, το σχολείο, και οι εθνικές διεκδικήσεις. Ως τους Βαλκανικούς Πολέμους τα βόρεια σύνορα έφταναν μόνο ως τη Θεσσαλία. Ανάμεσα όμως στην Αυτοκρατορία και το ελληνικό κράτος υπήρχαν πολλοί δρόμοι:
- η Αυτοκρατορία ήταν ο τεράστιος χώρος όπου δούλευαν και ζούσαν πολλοί Έλληνες·
- εκεί ήταν η έδρα του Πατριαρχείου·
- πολλοί πίστευαν ότι ο ελληνισμός μπορούσε να επικρατήσει σιγά σιγά μέσα στην Αυτοκρατορία, χωρίς πόλεμο.
Οι Βούλγαροι: ο νέος, μεγάλος κίνδυνος
Ως το 1870 περίπου οι Έλληνες ένιωθαν ανώτεροι από τους άλλους λαούς της Βαλκανικής: είχαν φτιάξει πρώτοι ανεξάρτητο κράτος, και οι άλλοι τούς έβλεπαν ως το πιο ανεπτυγμένο έθνος. Ξαφνικά οι Βούλγαροι, που είχαν δεχτεί πολλή ελληνική επίδραση, αμφισβήτησαν τον ηγετικό ρόλο των Ελλήνων και διεκδίκησαν εδάφη που οι Έλληνες θεωρούσαν δικά τους. Χρησιμοποίησαν την εθνική συνείδηση, την πολιτιστική ταυτότητα, την προπαγάνδα και τη σύγκρουση.
Για ένα διάστημα η ελληνοβουλγαρική αντιπαλότητα ξεπέρασε την ελληνοτουρκική. Ο Μακεδονικός Αγώνας δείχνει πόσο σκληρή ήταν.
Οι άλλοι εθνικισμοί
| Λαός | Τι διεκδικούσε | Πόσο έντονη η αντιπαλότητα |
|---|---|---|
| Ρουμάνοι | θεωρούσαν Ρουμάνους τους Βλάχους της Πίνδου, αλλά δεν ζητούσαν ελληνικά εδάφη | δεν έφτασε ποτέ σε σύγκρουση |
| Σέρβοι | είχαν βλέψεις στη Μακεδονία | μικρότερη: η παλιά ελληνοσερβική φιλία, διεκδικήσεις λιγότερο συστηματικές, χωρίς ξένη στήριξη |
| Αλβανοί | νέος εθνικισμός | ο λιγότερο αναμενόμενος· οι Έλληνες θεωρούσαν το αλβανικό στοιχείο δεμένο με το ελληνικό |
Δύο κινήματα που άλλαξαν το σκηνικό
Οι Νεότουρκοι (1908)
Οι Νεότουρκοι ήταν νέοι διανοούμενοι και αξιωματικοί που ήθελαν να κάνουν την Αυτοκρατορία σύγχρονο κράτος κατά τα δυτικά πρότυπα. Στους υπόδουλους λαούς (Έλληνες, Αρμένιους κ.ά.) υπόσχονταν τέλος στις διακρίσεις. Στην πράξη, από φόβο μήπως διαλυθεί το κράτος, επιδίωξαν τον εκτουρκισμό όλων των εθνοτήτων.
Οι συνέπειες:
- η αρχική αστάθεια έφερε εδαφικές αλλαγές (Βουλγαρία, Βοσνία, Ερζεγοβίνη, Κρήτη)·
- οι μειονότητες έψαξαν τρόπους να αντισταθούν και στράφηκαν προς το κράτος των ομοεθνών τους.
Το Γουδί (1909)
Στην Ελλάδα η χρεοκοπία, ο πόλεμος του 1897 και η πολιτική των Ανακτόρων έφεραν δυσαρέσκεια. Ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος έκανε το κίνημα στο Γουδί με σύνθημα την εξυγίανση της πολιτικής ζωής και την ανασυγκρότηση του στρατού. Κάλεσε τον Ελευθέριο Βενιζέλο να αναλάβει. Το κίνημα και ο Βενιζέλος έφεραν συσπείρωση και ευέλικτη εξωτερική πολιτική.
Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι (1912–1913)
Γιατί ενώθηκαν
Όλοι οι βαλκανικοί λαοί ήθελαν ισχυρά εθνικά κράτη στα εδάφη της Αυτοκρατορίας: όποιος είχε αυτονομία ήθελε ανεξαρτησία, όποιος είχε κράτος ήθελε να το μεγαλώσει. Τρία πράγματα τούς έφεραν κοντά:
- η απειλή των Νεοτούρκων, κοινή για Ελλάδα, Βουλγαρία και Σερβία·
- η Αγγλία και η Γαλλία δεν ενδιαφέρονταν πια να μείνει ακέραιη η Αυτοκρατορία·
- η ήττα της Τουρκίας από την Ιταλία (1911–12) έδειξε ότι ήταν αδύναμη.
Α΄ Βαλκανικός (1912–13): όλοι μαζί κατά των Τούρκων
Βούλγαροι, Έλληνες, Σέρβοι και Μαυροβούνιοι νίκησαν διαδοχικά την Τουρκία. Με τη Συνθήκη του Λονδίνου (Μάιος 1913) η Τουρκία έχασε σχεδόν όλα τα ευρωπαϊκά εδάφη της δυτικά της γραμμής Αίνου – Μηδείας, εκτός από την Αλβανία. Για τη μοιρασιά όμως οι σύμμαχοι δεν συμφωνούσαν.
Β΄ Βαλκανικός (1913): οι σύμμαχοι γίνονται εχθροί
Οι Βούλγαροι ζήτησαν πολλά: η Ελλάδα να κρατήσει μόνο την Κρήτη και τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου και να αφήσει τη Θεσσαλονίκη. Το ίδιο έκαναν στους Σέρβους. Έλληνες και Σέρβοι συμμάχησαν. Οι Βούλγαροι, σίγουροι για τον στρατό τους, επιτέθηκαν, αλλά ηττήθηκαν. Την ήττα τους την εκμεταλλεύτηκαν οι Ρουμάνοι και οι Τούρκοι, που μπήκαν στα εδάφη τους.
Τα αποτελέσματα
Η Συνθήκη του Βουκουρεστίου και άλλες συνθήκες (1913–14) όρισαν τα σύνορα. Η Ελλάδα διπλασιάστηκε. Κέρδισαν επίσης το Μαυροβούνιο, η Ρουμανία και η Σερβία. Έχασαν η Βουλγαρία και η Τουρκία. Γεννήθηκε ένα νέο κράτος, η Αλβανία.
Η ειρήνη όμως δεν έφερε ηρεμία. Οι ηττημένοι ήθελαν ρεβάνς, οι άλλοι να κρατήσουν ή να μεγαλώσουν τα κέρδη τους. Έτσι Τουρκία και Βουλγαρία συντάχθηκαν με τις Κεντρικές Δυνάμεις (Γερμανία, Αυστροουγγαρία), ενώ Ελλάδα, Ρουμανία και Σερβία με την Αντάντ (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία, Ιταλία). Οι Μεγάλες Δυνάμεις έβρισκαν πεδίο να ανακατεύονται. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος άναψε στα Βαλκάνια.
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε γιατί οι βαλκανικοί λαοί συνεργάστηκαν το 1912 και γιατί ο συνασπισμός τους διαλύθηκε το 1913.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Η ερώτηση έχει δύο σκέλη: σύγκλιση και απόκλιση. Βάλε πρώτα τον κοινό στόχο, μετά τους τρεις λόγους της συμμαχίας, και στο τέλος τι τη διέλυσε.
Ο κοινός στόχος. Από τον 19ο αιώνα όλοι οι βαλκανικοί λαοί ήθελαν ισχυρά εθνικά κράτη στα εδάφη της Αυτοκρατορίας: ανεξαρτησία όσοι είχαν αυτονομία, επέκταση όσοι είχαν ήδη κράτος.
Η σύγκλιση. Τρεις λόγοι: η κοινή απειλή των Νεοτούρκων· η Αγγλία και η Γαλλία δεν στήριζαν πια την ακεραιότητα της Αυτοκρατορίας· η ήττα της Τουρκίας από την Ιταλία (1911–12) έδειξε την αδυναμία της. Οι διαφορές υποχώρησαν «προς στιγμή».
Η απόκλιση. Μετά τη Συνθήκη του Λονδίνου (Μάιος 1913) οι σύμμαχοι δεν συμφωνούσαν στη μοιρασιά. Οι Βούλγαροι ζήτησαν υπερβολικά πολλά, ακόμα και να αφήσει η Ελλάδα τη Θεσσαλονίκη. Έλληνες και Σέρβοι ενώθηκαν, οι Βούλγαροι επιτέθηκαν και ηττήθηκαν. Ο ίδιος στόχος, το μεγάλο εθνικό κράτος, που τους ένωσε, τους χώρισε.
Παράδειγμα 2
Διάβασε την πηγή: ο Ίων Δραγούμης συγκρίνει τους Τούρκους με τους άλλους γείτονες (1908). Τι δείχνει για τη βαλκανική αντιπαλότητα της εποχής;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή (σε δική μας απόδοση): «Οι Τούρκοι τουλάχιστον δεν θέλησαν ή δεν κατάφεραν ποτέ να μας πάρουν τη θρησκεία, τη γλώσσα, την εθνική μας ταυτότητα. Οι άλλοι λαοί που μας περιτριγυρίζουν και το θέλουν και το καταφέρνουν.» — Ίων Δραγούμης, προκήρυξη προς τους υπόδουλους και τους ελεύθερους Έλληνες, Κωνσταντινούπολη, 1908.
Ποιος, πότε, για ποιον. Ένας Έλληνας διπλωμάτης, που είχε ζήσει τον Μακεδονικό Αγώνα, γράφει στην Κωνσταντινούπολη τη χρονιά των Νεοτούρκων. Μιλά και στους υπόδουλους και στους ελεύθερους Έλληνες: θέλει να τους πει ποιος είναι ο πραγματικός κίνδυνος.
Τι δείχνει. Είναι ακριβώς αυτό που λέει το βιβλίο: για ένα διάστημα η ελληνοβουλγαρική αντιπαλότητα ξεπέρασε την ελληνοτουρκική. Οι Τούρκοι ήταν αντίπαλος, αλλά δεν απειλούσαν την ταυτότητα· οι «άλλοι λαοί», δηλαδή κυρίως οι Βούλγαροι, διεκδικούσαν τους ίδιους ανθρώπους και τα ίδια εδάφη.
Με προσοχή. Η πηγή είναι γραμμένη για να πείσει, όχι για να ζυγίσει. Λίγο αργότερα οι Νεότουρκοι προσπάθησαν να εκτουρκίσουν όλες τις εθνότητες, και η εικόνα του Δραγούμη για τους Τούρκους διαψεύστηκε.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια συνθήκη τερμάτισε τον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο, και πότε υπογράφηκε;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πώς η αντιπαλότητα Ελλήνων και Βουλγάρων ξεπέρασε για ένα διάστημα την ελληνοτουρκική.
- Να περιγράφεις το κίνημα των Νεοτούρκων και το κίνημα στο Γουδί, και τι άλλαξαν στα Βαλκάνια.
- Να εξηγείς γιατί οι βαλκανικοί λαοί συμμάχησαν το 1912 και γιατί συγκρούστηκαν μεταξύ τους το 1913.
- Να κρίνεις τα αποτελέσματα των Βαλκανικών Πολέμων και γιατί η φωτιά του Α΄ Παγκόσμιου άναψε στα Βαλκάνια.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.