Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο Α΄ Παγκόσμιος, ο Διχασμός και η Λωζάνη

Η Ελλάδα στον πόλεμο, ο Εθνικός Διχασμός, ο Μικρασιατικός πόλεμος και η Συνθήκη της Λωζάνης.

35 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς γιατί ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν ο πρώτος πραγματικά «παγκόσμιος».
  2. Να συγκρίνεις τις θέσεις του Βενιζέλου και του Κωνσταντίνου για τη στάση της Ελλάδας στον πόλεμο και να περιγράφεις πώς οδήγησαν στον Εθνικό Διχασμό.
  3. Να περιγράφεις τους όρους της Συνθήκης της Λωζάνης και την ανταλλαγή των πληθυσμών.
  4. Να κρίνεις τον απολογισμό του Μικρασιατικού Πολέμου για την Ελλάδα και για την Τουρκία.

Μία χώρα, δύο κυβερνήσεις

Το φθινόπωρο του 1916 η Ελλάδα είχε δύο κυβερνήσεις: μία στην Αθήνα, με τον βασιλιά, και μία στη Θεσσαλονίκη, με τον Βενιζέλο. Οι Έλληνες είχαν μοιραστεί σε δύο στρατόπεδα που μισούσαν το ένα το άλλο. Η διαφωνία ξεκίνησε από ένα ερώτημα που μοιάζει απλό: με ποιον πάμε στον πόλεμο; Οι συνέπειές της έφτασαν ως τη Μικρά Ασία και τη Λωζάνη.

Ο πρώτος «παγκόσμιος» πόλεμος (1914–1918)

Για πρώτη φορά ένας πόλεμος ονομάστηκε παγκόσμιος και το όνομα έμεινε. Και οι πόλεμοι του Μεγάλου Αλεξάνδρου, της Ρώμης ή του Ναπολέοντα ήταν μεγάλοι, αλλά περιορίζονταν στον γνωστό τότε κόσμο ή άφηναν έξω ολόκληρες ηπείρους. Τώρα όλος ο πλανήτης ή πολεμούσε ή ζούσε τις συνέπειες: ευρωπαϊκά πλοία ναυμαχούσαν στον Ατλαντικό, Αυστραλοί, Αμερικανοί και Ασιάτες πολεμούσαν στην Ευρώπη. Οι πολεμικοί ανταποκριτές έφερναν στο σπίτι ειδήσεις από παντού. Ο πόλεμος «μίκρυνε» τον κόσμο, όπως σήμερα τον μικραίνει το διαδίκτυο.

Ο Εθνικός Διχασμός

Δύο εκτιμήσεις για τον ίδιο πόλεμο

Το έναυσμα ήταν η διαφορά εκτιμήσεων ανάμεσα στον βασιλιά Κωνσταντίνο και τον πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο.

ΒενιζέλοςΚωνσταντίνος
Τι ήθελεείσοδο στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντουδετερότητα, που στην πράξη ευνοούσε τις Κεντρικές Δυνάμεις
Ποιος θα νικούσεη Αντάντ, κυρίως επειδή υπερείχε στη θάλασσαεξίσου πιθανή, αν όχι πιθανότερη, η νίκη των Κεντρικών Δυνάμεων
Επιχειρήματαη ήττα της Σερβίας, συμμάχου της Δύσης, δεν συνέφερε την Ελλάδα· οι διωκόμενοι Έλληνες της Αυτοκρατορίας και οι ελληνικές διεκδικήσεις μόνο με τους Δυτικούς κερδίζονταν· τα αγγλικά συμφέροντα συνέπιπταν με τα ελληνικάήθελε κι αυτός η Ελλάδα να βρεθεί με τους νικητές, αλλά δεν μπορούσε να ζητήσει ανοιχτά συμμαχία με τη Γερμανία, γιατί φοβόταν την Αγγλία

Πρόσεξε: και οι δύο ήθελαν την Ελλάδα με τους νικητές. Διαφωνούσαν στο ποιος θα νικήσει. Είναι το είδος της διαφωνίας που δεν λύνεται με επιχειρήματα, γιατί αφορά το μέλλον.

Από τη διαφωνία στη διαίρεση

  1. Ο Βενιζέλος παραιτήθηκε, αλλά κέρδισε τις εκλογές και ξαναέγινε πρωθυπουργός.
  2. Όταν η Βουλγαρία επιτέθηκε στη Σερβία, ζήτησε ξανά να βοηθήσει η Ελλάδα τη Σερβία. Ο βασιλιάς τον ανάγκασε σε νέα παραίτηση.
  3. Το 1916 γερμανοβουλγαρικές δυνάμεις μπήκαν στη Μακεδονία και ο βουλγαρικός στρατός κατέλαβε το μεγαλύτερο μέρος της χωρίς ελληνική αντίσταση.
  4. Ο Βενιζέλος μπήκε επικεφαλής του κινήματος βενιζελικών αξιωματικών στη Θεσσαλονίκη και σχημάτισε εκεί κυβέρνηση. Η Ελλάδα είχε δύο κυβερνήσεις· η διαίρεση είχε ολοκληρωθεί.
  5. Η Αντάντ ανάγκασε τον Κωνσταντίνο να φύγει από τη χώρα. Από το 1917 ως το τέλος περίπου του 1920 κυβέρνησε ο Βενιζέλος, και η Ελλάδα μπήκε επίσημα στον πόλεμο.

Ο Μικρασιατικός Πόλεμος (1918–1923)

Ο Μικρασιατικός Πόλεμος ήταν η «ουρά» του Α΄ Παγκόσμιου: η προσπάθεια της Αντάντ να επιβάλει τη θέλησή της στην ηττημένη Οθωμανική Αυτοκρατορία, και η αντίδραση της Τουρκίας. Ο στενός του πυρήνας ήταν η ελληνοτουρκική σύγκρουση (1919–1922). Για τον ελληνικό στρατό η εκστρατεία έγινε εποποιία που δεν στέφθηκε με επιτυχία· σε ελάχιστο χρόνο έγινε καταστροφή. Για τους Τούρκους έληξε με νίκη. Τα γεγονότα της εκστρατείας δεν είναι στην ύλη σου· εδώ μετρούν η ειρήνη και ο απολογισμός.

Η Συνθήκη της Λωζάνης (Ιούλιος 1923)

Η διάσκεψη κράτησε οκτώ μήνες και πέρασε από «σαράντα κύματα». Την Ελλάδα, που διαπραγματευόταν ηττημένη, την εκπροσώπησε πάλι ο Βενιζέλος, όχι όμως ως πρωθυπουργός. Η Τουρκία μιλούσε από θέση ισχύος.

  • Η Ελλάδα κράτησε τη Δυτική Θράκη.
  • Της κατακυρώθηκαν τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, εκτός από την Ίμβρο και την Τένεδο. Έκλεισε έτσι μια εκκρεμότητα από τους Βαλκανικούς Πολέμους.
  • Αποφασίστηκε υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών: πάνω από 1.000.000 Έλληνες και 400.000 μουσουλμάνοι πήραν αντίθετους δρόμους.
  • Εξαιρέθηκαν οι μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης και οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης, της Ίμβρου και της Τενέδου.

Η μοίρα των προσφύγων ήταν τραγική. Η Τουρκία όμως αρνιόταν να γυρίσουν οι Έλληνες στα σπίτια τους, άρα η αλλαγή εστίας ήταν αναπόφευκτη. Το βιβλίο το λέει σκληρά αλλά καθαρά: υπερίσχυσε το λιγότερο κακό.

Ένας απολογισμός

Η εκστρατεία ήταν δυσανάλογη με τις οικονομικές και στρατιωτικές δυνάμεις της χώρας και κράτησε πολύ. Τα αποτελέσματα ήταν διπλά:

ΑπώλειεςΚέρδη
το τέλος της Μεγάλης Ιδέας, ως ιδέας και ως πολιτικήςεδαφικά κέρδη (Δυτική Θράκη, νησιά)
ο ξεριζωμός ελληνικών πληθυσμών από τις πανάρχαιες εστίες τουςενίσχυση του ελλαδικού κορμού με τους πρόσφυγες
βαθύτερο ρήγμα βενιζελικών – κωνσταντινικώνμεγαλύτερη φρόνηση και στις δύο χώρες στη συνέχεια
πόνος προσφύγων και τραυματιών, που έμεινε στις συνειδήσειςισχυρή ιστορική μνήμη

Το τέλος της σύγκρουσης έφερε φρόνηση. Ο Βενιζέλος και ο Κεμάλ Ατατούρκ έδωσαν το παράδειγμα· οι ελληνοτουρκικές συμφωνίες του 1930 οριστικοποίησαν τη νέα σχέση. Η Τουρκία εκσυγχρονίστηκε με τον κεμαλισμό: κατάργηση του σουλτάνου και της θεοκρατίας, του φερετζέ, λατινικό αλφάβητο. Στην Ελλάδα ο εκσυγχρονισμός είχε ξεκινήσει νωρίτερα, με ωριμότερη μορφή τον βενιζελισμό. Το 1924, με δημοψήφισμα, ήρθε η αβασίλευτη δημοκρατία.

Από τον Διχασμό στη Λωζάνη

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε ότι ο Μικρασιατικός Πόλεμος συνεχίζει τον Α΄ Παγκόσμιο. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Αρχίζει ο Α΄ Παγκόσμιος · 1914Ο πρώτος πόλεμος που ονομάστηκε «παγκόσμιος».

Βενιζέλος ή Κωνσταντίνος;

Ποιος από τους δύο θα έλεγε κάθε φράση; Θυμήσου ότι και οι δύο ήθελαν την Ελλάδα με τους νικητές.

Ποιος το λέει;

Ας μείνουμε ουδέτεροι.

0 από 7

Παράδειγμα 1

Να παρουσιάσετε τους όρους της Συνθήκης της Λωζάνης (1923) που αφορούσαν την Ελλάδα.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Διάβασε την πηγή: το υπόμνημα του Βενιζέλου προς τον βασιλιά Κωνσταντίνο (17 Φεβρουαρίου 1915). Ποιο επιχείρημα για την είσοδο στον πόλεμο προβάλλει, και τι δεν λέει;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Γιατί ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν ο πρώτος που ονομάστηκε «παγκόσμιος»;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Σε ποια πόλη σχημάτισε ο Βενιζέλος δεύτερη κυβέρνηση το 1916;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς γιατί ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν ο πρώτος πραγματικά «παγκόσμιος».
  • Να συγκρίνεις τις θέσεις του Βενιζέλου και του Κωνσταντίνου για τη στάση της Ελλάδας στον πόλεμο και να περιγράφεις πώς οδήγησαν στον Εθνικό Διχασμό.
  • Να περιγράφεις τους όρους της Συνθήκης της Λωζάνης και την ανταλλαγή των πληθυσμών.
  • Να κρίνεις τον απολογισμό του Μικρασιατικού Πολέμου για την Ελλάδα και για την Τουρκία.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;