Ο Α΄ Παγκόσμιος, ο Διχασμός και η Λωζάνη
Η Ελλάδα στον πόλεμο, ο Εθνικός Διχασμός, ο Μικρασιατικός πόλεμος και η Συνθήκη της Λωζάνης.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς γιατί ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν ο πρώτος πραγματικά «παγκόσμιος».
- Να συγκρίνεις τις θέσεις του Βενιζέλου και του Κωνσταντίνου για τη στάση της Ελλάδας στον πόλεμο και να περιγράφεις πώς οδήγησαν στον Εθνικό Διχασμό.
- Να περιγράφεις τους όρους της Συνθήκης της Λωζάνης και την ανταλλαγή των πληθυσμών.
- Να κρίνεις τον απολογισμό του Μικρασιατικού Πολέμου για την Ελλάδα και για την Τουρκία.
Μία χώρα, δύο κυβερνήσεις
Το φθινόπωρο του 1916 η Ελλάδα είχε δύο κυβερνήσεις: μία στην Αθήνα, με τον βασιλιά, και μία στη Θεσσαλονίκη, με τον Βενιζέλο. Οι Έλληνες είχαν μοιραστεί σε δύο στρατόπεδα που μισούσαν το ένα το άλλο. Η διαφωνία ξεκίνησε από ένα ερώτημα που μοιάζει απλό: με ποιον πάμε στον πόλεμο; Οι συνέπειές της έφτασαν ως τη Μικρά Ασία και τη Λωζάνη.
Ο πρώτος «παγκόσμιος» πόλεμος (1914–1918)
Για πρώτη φορά ένας πόλεμος ονομάστηκε παγκόσμιος και το όνομα έμεινε. Και οι πόλεμοι του Μεγάλου Αλεξάνδρου, της Ρώμης ή του Ναπολέοντα ήταν μεγάλοι, αλλά περιορίζονταν στον γνωστό τότε κόσμο ή άφηναν έξω ολόκληρες ηπείρους. Τώρα όλος ο πλανήτης ή πολεμούσε ή ζούσε τις συνέπειες: ευρωπαϊκά πλοία ναυμαχούσαν στον Ατλαντικό, Αυστραλοί, Αμερικανοί και Ασιάτες πολεμούσαν στην Ευρώπη. Οι πολεμικοί ανταποκριτές έφερναν στο σπίτι ειδήσεις από παντού. Ο πόλεμος «μίκρυνε» τον κόσμο, όπως σήμερα τον μικραίνει το διαδίκτυο.
Ο Εθνικός Διχασμός
Δύο εκτιμήσεις για τον ίδιο πόλεμο
Το έναυσμα ήταν η διαφορά εκτιμήσεων ανάμεσα στον βασιλιά Κωνσταντίνο και τον πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο.
| Βενιζέλος | Κωνσταντίνος | |
|---|---|---|
| Τι ήθελε | είσοδο στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ | ουδετερότητα, που στην πράξη ευνοούσε τις Κεντρικές Δυνάμεις |
| Ποιος θα νικούσε | η Αντάντ, κυρίως επειδή υπερείχε στη θάλασσα | εξίσου πιθανή, αν όχι πιθανότερη, η νίκη των Κεντρικών Δυνάμεων |
| Επιχειρήματα | η ήττα της Σερβίας, συμμάχου της Δύσης, δεν συνέφερε την Ελλάδα· οι διωκόμενοι Έλληνες της Αυτοκρατορίας και οι ελληνικές διεκδικήσεις μόνο με τους Δυτικούς κερδίζονταν· τα αγγλικά συμφέροντα συνέπιπταν με τα ελληνικά | ήθελε κι αυτός η Ελλάδα να βρεθεί με τους νικητές, αλλά δεν μπορούσε να ζητήσει ανοιχτά συμμαχία με τη Γερμανία, γιατί φοβόταν την Αγγλία |
Πρόσεξε: και οι δύο ήθελαν την Ελλάδα με τους νικητές. Διαφωνούσαν στο ποιος θα νικήσει. Είναι το είδος της διαφωνίας που δεν λύνεται με επιχειρήματα, γιατί αφορά το μέλλον.
Από τη διαφωνία στη διαίρεση
- Ο Βενιζέλος παραιτήθηκε, αλλά κέρδισε τις εκλογές και ξαναέγινε πρωθυπουργός.
- Όταν η Βουλγαρία επιτέθηκε στη Σερβία, ζήτησε ξανά να βοηθήσει η Ελλάδα τη Σερβία. Ο βασιλιάς τον ανάγκασε σε νέα παραίτηση.
- Το 1916 γερμανοβουλγαρικές δυνάμεις μπήκαν στη Μακεδονία και ο βουλγαρικός στρατός κατέλαβε το μεγαλύτερο μέρος της χωρίς ελληνική αντίσταση.
- Ο Βενιζέλος μπήκε επικεφαλής του κινήματος βενιζελικών αξιωματικών στη Θεσσαλονίκη και σχημάτισε εκεί κυβέρνηση. Η Ελλάδα είχε δύο κυβερνήσεις· η διαίρεση είχε ολοκληρωθεί.
- Η Αντάντ ανάγκασε τον Κωνσταντίνο να φύγει από τη χώρα. Από το 1917 ως το τέλος περίπου του 1920 κυβέρνησε ο Βενιζέλος, και η Ελλάδα μπήκε επίσημα στον πόλεμο.
Ο Μικρασιατικός Πόλεμος (1918–1923)
Ο Μικρασιατικός Πόλεμος ήταν η «ουρά» του Α΄ Παγκόσμιου: η προσπάθεια της Αντάντ να επιβάλει τη θέλησή της στην ηττημένη Οθωμανική Αυτοκρατορία, και η αντίδραση της Τουρκίας. Ο στενός του πυρήνας ήταν η ελληνοτουρκική σύγκρουση (1919–1922). Για τον ελληνικό στρατό η εκστρατεία έγινε εποποιία που δεν στέφθηκε με επιτυχία· σε ελάχιστο χρόνο έγινε καταστροφή. Για τους Τούρκους έληξε με νίκη. Τα γεγονότα της εκστρατείας δεν είναι στην ύλη σου· εδώ μετρούν η ειρήνη και ο απολογισμός.
Η Συνθήκη της Λωζάνης (Ιούλιος 1923)
Η διάσκεψη κράτησε οκτώ μήνες και πέρασε από «σαράντα κύματα». Την Ελλάδα, που διαπραγματευόταν ηττημένη, την εκπροσώπησε πάλι ο Βενιζέλος, όχι όμως ως πρωθυπουργός. Η Τουρκία μιλούσε από θέση ισχύος.
- Η Ελλάδα κράτησε τη Δυτική Θράκη.
- Της κατακυρώθηκαν τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, εκτός από την Ίμβρο και την Τένεδο. Έκλεισε έτσι μια εκκρεμότητα από τους Βαλκανικούς Πολέμους.
- Αποφασίστηκε υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών: πάνω από 1.000.000 Έλληνες και 400.000 μουσουλμάνοι πήραν αντίθετους δρόμους.
- Εξαιρέθηκαν οι μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης και οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης, της Ίμβρου και της Τενέδου.
Η μοίρα των προσφύγων ήταν τραγική. Η Τουρκία όμως αρνιόταν να γυρίσουν οι Έλληνες στα σπίτια τους, άρα η αλλαγή εστίας ήταν αναπόφευκτη. Το βιβλίο το λέει σκληρά αλλά καθαρά: υπερίσχυσε το λιγότερο κακό.
Ένας απολογισμός
Η εκστρατεία ήταν δυσανάλογη με τις οικονομικές και στρατιωτικές δυνάμεις της χώρας και κράτησε πολύ. Τα αποτελέσματα ήταν διπλά:
| Απώλειες | Κέρδη |
|---|---|
| το τέλος της Μεγάλης Ιδέας, ως ιδέας και ως πολιτικής | εδαφικά κέρδη (Δυτική Θράκη, νησιά) |
| ο ξεριζωμός ελληνικών πληθυσμών από τις πανάρχαιες εστίες τους | ενίσχυση του ελλαδικού κορμού με τους πρόσφυγες |
| βαθύτερο ρήγμα βενιζελικών – κωνσταντινικών | μεγαλύτερη φρόνηση και στις δύο χώρες στη συνέχεια |
| πόνος προσφύγων και τραυματιών, που έμεινε στις συνειδήσεις | ισχυρή ιστορική μνήμη |
Το τέλος της σύγκρουσης έφερε φρόνηση. Ο Βενιζέλος και ο Κεμάλ Ατατούρκ έδωσαν το παράδειγμα· οι ελληνοτουρκικές συμφωνίες του 1930 οριστικοποίησαν τη νέα σχέση. Η Τουρκία εκσυγχρονίστηκε με τον κεμαλισμό: κατάργηση του σουλτάνου και της θεοκρατίας, του φερετζέ, λατινικό αλφάβητο. Στην Ελλάδα ο εκσυγχρονισμός είχε ξεκινήσει νωρίτερα, με ωριμότερη μορφή τον βενιζελισμό. Το 1924, με δημοψήφισμα, ήρθε η αβασίλευτη δημοκρατία.
Παράδειγμα 1
Να παρουσιάσετε τους όρους της Συνθήκης της Λωζάνης (1923) που αφορούσαν την Ελλάδα.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Μία πρόταση για τις συνθήκες της διαπραγμάτευσης, μετά τα εδάφη, μετά η ανταλλαγή με τις εξαιρέσεις της. Κλείσε με την εκτίμηση του βιβλίου.
Η διαπραγμάτευση. Κράτησε οκτώ μήνες. Η Ελλάδα, ηττημένη, εκπροσωπήθηκε από τον Βενιζέλο, που δεν ήταν πια πρωθυπουργός. Η Τουρκία μιλούσε από θέση ισχύος και είχε αυξημένες αξιώσεις.
Τα εδάφη. Η Ελλάδα κράτησε τη Δυτική Θράκη. Πήρε οριστικά τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, εκτός από την Ίμβρο και την Τένεδο· έκλεισε μια εκκρεμότητα από το 1913.
Οι πληθυσμοί. Υποχρεωτική ανταλλαγή: πάνω από 1.000.000 Έλληνες και 400.000 μουσουλμάνοι. Εξαιρέθηκαν οι μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης και οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης, της Ίμβρου και της Τενέδου. Αφού η Τουρκία δεν δεχόταν την επιστροφή των προσφύγων, η λύση ήταν σκληρή αλλά «το λιγότερο κακό».
Παράδειγμα 2
Διάβασε την πηγή: το υπόμνημα του Βενιζέλου προς τον βασιλιά Κωνσταντίνο (17 Φεβρουαρίου 1915). Ποιο επιχείρημα για την είσοδο στον πόλεμο προβάλλει, και τι δεν λέει;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή (σε δική μας απόδοση από την καθαρεύουσα): «Τα συμφέροντα της Αγγλίας μπορούν άριστα να ταιριάξουν με τα δικά μας στην ανατολική Μεσόγειο, […] και αυτή, περισσότερο από κάθε άλλη δύναμη, θα μπορούσε να βοηθήσει να πραγματοποιηθούν οι εθνικοί μας στόχοι. […] Η Αγγλία, ακόμα και αν μείνει μόνη, θα μπορέσει να επιβάλει τελικά τους όρους της ειρήνης.» — Ελευθέριος Βενιζέλος, υπόμνημα προς τον βασιλιά Κωνσταντίνο, 17 Φεβρουαρίου 1915.
Ποιος, πότε, για ποιον. Ο πρωθυπουργός γράφει στον βασιλιά, στην αρχή της σύγκρουσής τους. Δεν μιλά στον λαό· θέλει να πείσει έναν άνθρωπο που διαφωνεί. Γι' αυτό χτίζει το κείμενο σε υπολογισμό, όχι σε συναίσθημα.
Το επιχείρημα. Δύο σκέλη, και τα δύο στον πίνακα της ενότητας: τα αγγλικά συμφέροντα συμπίπτουν με τα ελληνικά, και η Αγγλία θα νικήσει, ακόμα και μόνη, άρα θα ορίσει την ειρήνη. Η υπεροχή στη θάλασσα κρύβεται πίσω από τη φράση «ακόμα και αν μείνει μόνη».
Τι δεν λέει. Δεν λέει τι θα γίνει αν νικήσει η Γερμανία, που ήταν ο φόβος του βασιλιά. Η πηγή δείχνει γιατί η διαφωνία δεν γεφυρώθηκε: ο καθένας στηριζόταν σε διαφορετικό στοίχημα για τον νικητή.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε ποια πόλη σχημάτισε ο Βενιζέλος δεύτερη κυβέρνηση το 1916;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς γιατί ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν ο πρώτος πραγματικά «παγκόσμιος».
- Να συγκρίνεις τις θέσεις του Βενιζέλου και του Κωνσταντίνου για τη στάση της Ελλάδας στον πόλεμο και να περιγράφεις πώς οδήγησαν στον Εθνικό Διχασμό.
- Να περιγράφεις τους όρους της Συνθήκης της Λωζάνης και την ανταλλαγή των πληθυσμών.
- Να κρίνεις τον απολογισμό του Μικρασιατικού Πολέμου για την Ελλάδα και για την Τουρκία.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.