Μικρόβια και μεταδοτικές ασθένειες
Πώς κολλάμε, πώς προστατευόμαστε, και τι κάνει ένα εμβόλιο.
15 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσικά ΣΤ΄ Δημοτικού, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τα βακτήρια, τους ιούς και τους μύκητες, και να ξέρεις ότι τα περισσότερα μικρόβια δεν είναι επικίνδυνα.
- Να περιγράφεις τους τρόπους με τους οποίους μεταδίδεται μια ασθένεια.
- Να συνδέεις κάθε τρόπο μετάδοσης με το μέτρο που τον σταματάει.
- Να εξηγείς πώς ένα εμβόλιο «διδάσκει» τον οργανισμό να αμύνεται.
Ένας κόσμος που δεν βλέπεις
Γύρω μας, πάνω στο δέρμα μας, ακόμα και μέσα στο έντερό μας, ζουν δισεκατομμύρια οργανισμοί τόσο μικροί που φαίνονται μόνο με μικροσκόπιο. Τους λέμε μικροοργανισμούς ή απλά μικρόβια. Οι βασικές ομάδες είναι:
| Τι είναι | Παράδειγμα | |
|---|---|---|
| Βακτήρια | οργανισμοί με ένα μόνο κύτταρο | τα βακτήρια που κάνουν το γάλα γιαούρτι |
| Μύκητες | από μικροσκοπικούς ως μεγάλους | η μαγιά του ψωμιού, η μούχλα |
| Ιοί | πολύ μικρότεροι από τα βακτήρια· πολλαπλασιάζονται μόνο μέσα σε κύτταρα άλλων οργανισμών | ο ιός της γρίπης |

Πώς κολλάμε
Μια ασθένεια που περνάει από τον έναν στον άλλον λέγεται μεταδοτική. Το κρυολόγημα, η γρίπη, η ανεμοβλογιά είναι μεταδοτικές. Τα μικρόβια ταξιδεύουν με τέσσερις κυρίως τρόπους:
- Με σταγονίδια στον αέρα. Όταν κάποιος βήχει, φταρνίζεται ή μιλάει δυνατά, πετάει μικρές σταγόνες με μικρόβια.
- Με τα χέρια και τις επιφάνειες. Τα μικρόβια μένουν σε πόμολα, κουπαστές, κινητά. Τα πιάνεις και μετά αγγίζεις τη μύτη, τα μάτια ή το στόμα σου.
- Με το νερό και την τροφή. Νερό που δεν είναι καθαρό, ή φαγητό που δεν φυλάχτηκε σωστά.
- Με έντομα και ζώα. Κάποια κουνούπια, όταν τσιμπούν, περνούν μικρόβια από τον έναν στον άλλον.
Το σώμα μας έχει άμυνες. Το δέρμα είναι ένα τείχος. Οι βλέννες και οι τρίχες της μύτης παγιδεύουν σκόνη και μικρόβια. Κι αν κάποιο μικρόβιο περάσει, το ανοσοποιητικό σύστημα, με τα λευκά αιμοσφαίρια του αίματος, το εντοπίζει και το καταπολεμά. Ο πυρετός είναι κι αυτός μέρος της άμυνας.
Πώς προστατευόμαστε
Τι κάνει ένα εμβόλιο
Όταν το σώμα σου νικήσει ένα μικρόβιο, το ανοσοποιητικό σύστημα το θυμάται. Αν το ξανασυναντήσει, το αναγνωρίζει και το σταματά πολύ πιο γρήγορα, συχνά πριν καν αρρωστήσεις.
Το εμβόλιο εκμεταλλεύεται αυτή τη μνήμη. Περιέχει ένα μικρόβιο εξασθενημένο ή νεκρό, ή μόνο ένα κομματάκι του, που δεν μπορεί να σε αρρωστήσει. Το ανοσοποιητικό το γνωρίζει χωρίς κίνδυνο, και μένει έτοιμο για το πραγματικό.
Το πρώτο εμβόλιο το έφτιαξε ο Άγγλος γιατρός Έντουαρντ Τζένερ το 1796, για την ευλογιά, μια βαριά αρρώστια που σκότωνε εκατομμύρια ανθρώπους. Χάρη στους εμβολιασμούς σε όλο τον κόσμο, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ανακοίνωσε το 1980 ότι η ευλογιά εξαφανίστηκε: η μόνη μεταδοτική ασθένεια του ανθρώπου που εξαφανίστηκε ως τώρα.
Τα εμβόλια ελέγχονται πολύ προσεκτικά πριν δοθούν. Μετά από ένα εμβόλιο μπορεί να πονέσει λίγο το χέρι για μια-δυο μέρες· αυτό περνάει μόνο του. Στην Ελλάδα, ποια εμβόλια γίνονται σε κάθε ηλικία το ορίζει το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών του Υπουργείου Υγείας, και τα κάνει ο παιδίατρος.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Γιατί πρέπει να τρίβεις τα χέρια με σαπούνι τουλάχιστον 20 δευτερόλεπτα, και όχι απλώς να τα βρέχεις;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τα μικρόβια κολλάνε στο δέρμα, μαζί με λίπος και βρομιά. Το σκέτο νερό γλιστράει από πάνω τους.
Το σαπούνι ξεκολλάει το λίπος και τη βρομιά, και μαζί τους τα μικρόβια.
Το τρίψιμο χρειάζεται χρόνο για να φτάσει παντού: ανάμεσα στα δάχτυλα, στα νύχια, στη ράχη της παλάμης. Είκοσι δευτερόλεπτα είναι περίπου όσο να τραγουδήσεις δύο φορές το «Να ζήσεις».
Μετά το ξέβγαλμα, τα μικρόβια φεύγουν με το νερό.
Παράδειγμα 2
Η αδερφή μιας φίλης σου έχει γρίπη και η μητέρα της ρωτάει αν να της δώσει αντιβιοτικό που περίσσεψε. Τι λέει η επιστήμη;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η γρίπη προκαλείται από ιό.
Τα αντιβιοτικά δουλεύουν μόνο στα βακτήρια. Στον ιό της γρίπης δεν κάνουν τίποτα.
Επιπλέον, τα αντιβιοτικά τα παίρνουμε μόνο με οδηγία γιατρού. Το σωστό είναι να ρωτήσει τον γιατρό.
Πολλαπλή επιλογή
Ερώτηση 1 από 8
Ασκήσεις
Ποια μικρόβια κάνουν το γάλα γιαούρτι;
Σκαλί 1 από 4 · Βασική
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τα βακτήρια, τους ιούς και τους μύκητες, και να ξέρεις ότι τα περισσότερα μικρόβια δεν είναι επικίνδυνα.
- Να περιγράφεις τους τρόπους με τους οποίους μεταδίδεται μια ασθένεια.
- Να συνδέεις κάθε τρόπο μετάδοσης με το μέτρο που τον σταματάει.
- Να εξηγείς πώς ένα εμβόλιο «διδάσκει» τον οργανισμό να αμύνεται.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.