Το κυκλοφορικό σύστημα
Η καρδιά, οι αρτηρίες, οι φλέβες και το αίμα: πώς φτάνουν η τροφή και το οξυγόνο σε κάθε κύτταρο.
15 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσικά ΣΤ΄ Δημοτικού, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις την καρδιά ως μυ-αντλία με δύο κόλπους, δύο κοιλίες και βαλβίδες που αφήνουν το αίμα να πάει προς μία μόνο κατεύθυνση.
- Να ξεχωρίζεις τις αρτηρίες, τις φλέβες και τα τριχοειδή αγγεία.
- Να εξηγείς τη μικρή και τη μεγάλη κυκλοφορία, και πώς το κυκλοφορικό συνεργάζεται με το αναπνευστικό.
- Να ονομάζεις τα συστατικά του αίματος και τη δουλειά του καθενός, και να εξηγείς γιατί μετράει η ομάδα αίματος.
Μια αντλία που δεν σταματά
Αρχίζει να χτυπά πριν ακόμα γεννηθείς, και δεν σταματά ποτέ: πάνω από φορές τη μέρα, πάνω από εκατομμύρια φορές τον χρόνο. Η καρδιά σου είναι ένας μυς, περίπου όσο η γροθιά σου, που δουλεύει σαν αντλία. Σπρώχνει το αίμα να ταξιδεύει σε όλο το σώμα, μέσα από ένα δίκτυο σωλήνων, τα αιμοφόρα αγγεία. Η καρδιά και τα αγγεία μαζί αποτελούν το κυκλοφορικό σύστημα.
Το αίμα είναι ο μεγάλος μεταφορέας του σώματος. Πηγαίνει σε κάθε κύτταρο οξυγόνο και θρεπτικά συστατικά, και παίρνει από εκεί το διοξείδιο του άνθρακα και άλλες άχρηστες ουσίες, για να φύγουν από το σώμα. Βοηθάει και στην άμυνα ενάντια στα μικρόβια.
Τέσσερις χώροι και πόρτες μονής κατεύθυνσης
Η καρδιά χωρίζεται σε τέσσερις χώρους. Οι δύο πάνω λέγονται κόλποι και οι δύο κάτω κοιλίες: δεξιός και αριστερός κόλπος, δεξιά και αριστερή κοιλία. Ανάμεσα στον κόλπο και στην κοιλία κάθε πλευράς υπάρχει μια βαλβίδα, σαν πόρτα που ανοίγει μόνο προς τα κάτω. Έτσι το αίμα πηγαίνει μόνο από τον κόλπο στην κοιλία, ποτέ ανάποδα.
Κάθε χτύπος, ο καρδιακός παλμός, έχει τρία στάδια:
- Συστέλλονται οι κόλποι, και το αίμα περνά στις κοιλίες.
- Συστέλλονται οι κοιλίες. Οι βαλβίδες κλείνουν, το αίμα δεν μπορεί να γυρίσει πίσω, και φεύγει από την καρδιά προς τα αγγεία. Την ίδια ώρα οι κόλποι ξαναγεμίζουν.
- Καρδιακή παύλα: ο μυς χαλαρώνει και ξεκουράζεται, για λιγότερο από μισό δευτερόλεπτο.
Ένας ενήλικας σε ηρεμία έχει περίπου ως παλμούς το λεπτό· τα παιδιά λίγο περισσότερους. Όταν τρέχεις, η καρδιά χτυπά πιο γρήγορα, για να φέρει περισσότερο οξυγόνο στους μυς σου. Τη λειτουργία της οι γιατροί την ελέγχουν με το καρδιογράφημα, που καταγράφει τα μικρά ηλεκτρικά σήματα με τα οποία συστέλλεται ο μυς της.

Αρτηρίες, φλέβες και τριχοειδή
Τα αιμοφόρα αγγεία είναι τριών ειδών:
- Αρτηρίες: φέρνουν το αίμα από την καρδιά προς τα όργανα. Έχουν χοντρά, ελαστικά τοιχώματα, γιατί το αίμα μέσα τους έχει μεγάλη πίεση. Αυτή την πίεση νιώθεις όταν πιάνεις τον σφυγμό στον καρπό σου.
- Φλέβες: φέρνουν το αίμα από τα όργανα πίσω στην καρδιά.
- Τριχοειδή: οι αρτηρίες και οι φλέβες διακλαδίζονται σε όλο και λεπτότερα αγγεία, ώσπου γίνονται πιο λεπτά από μια τρίχα. Από το λεπτό τους τοίχωμα περνούν το οξυγόνο και οι θρεπτικές ουσίες στα κύτταρα.
Δύο διαδρομές
Το αίμα κάνει δύο μεγάλους κύκλους, και περνά από την καρδιά δύο φορές:
- Μικρή κυκλοφορία: η δεξιά κοιλία στέλνει το αίμα στους πνεύμονες. Εκεί, στα τριχοειδή γύρω από τις κυψελίδες, το αίμα αφήνει διοξείδιο του άνθρακα και παίρνει οξυγόνο. Μετά γυρίζει στον αριστερό κόλπο.
- Μεγάλη κυκλοφορία: η αριστερή κοιλία στέλνει το αίμα, τώρα πλούσιο σε οξυγόνο, σε όλο το υπόλοιπο σώμα. Τα κύτταρα παίρνουν οξυγόνο και αφήνουν διοξείδιο του άνθρακα. Το αίμα γυρίζει από τις φλέβες στον δεξιό κόλπο, και ο κύκλος ξαναρχίζει.
Από τι είναι φτιαγμένο το αίμα
Αν αφήσεις λίγο αίμα σε ένα σωληνάκι, μετά από ώρα χωρίζεται σε δύο στρώματα. Πάνω μένει ένα κιτρινωπό υγρό, το πλάσμα, που είναι κυρίως νερό, με διαλυμένες θρεπτικές και άχρηστες ουσίες. Κάτω κάθονται τα κύτταρα του αίματος:
| Κύτταρα | Δουλειά |
|---|---|
| Ερυθρά αιμοσφαίρια | μεταφέρουν οξυγόνο και διοξείδιο του άνθρακα· δίνουν στο αίμα το κόκκινο χρώμα |
| Λευκά αιμοσφαίρια | πολεμούν τα μικρόβια |
| Αιμοπετάλια | κλείνουν τις πληγές: βοηθούν το αίμα να πήξει |

Το αίμα όλων των ανθρώπων έχει τα ίδια κύτταρα, αλλά στην επιφάνεια των ερυθρών υπάρχουν ουσίες που δεν είναι ίδιες σε όλους. Ανάλογα με αυτές, κάθε άνθρωπος ανήκει σε μία από τέσσερις ομάδες αίματος: Α, Β, ΑΒ ή 0. Αν κάποιος χρειαστεί αίμα, πρέπει να πάρει από ομάδα που ταιριάζει. Αλλιώς τα ερυθρά αιμοσφαίρια κολλάνε μεταξύ τους, κάτι πολύ επικίνδυνο.
Το αίμα δεν φτιάχνεται σε εργοστάσιο ούτε αγοράζεται. Το δίνουν οι αιμοδότες: υγιείς ενήλικες, από ετών, που προσφέρουν λίγο από το αίμα τους. Η αιμοδοσία κρατάει λίγα λεπτά, είναι ακίνδυνη, και το σώμα ξαναφτιάχνει γρήγορα ό,τι έδωσε.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ο Νίκος μετράει τον σφυγμό του στον καρπό: 20 χτύποι σε 15 δευτερόλεπτα. Πόσους παλμούς έχει το λεπτό;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ένα λεπτό έχει δευτερόλεπτα, δηλαδή φορές τα δευτερόλεπτα.
Άρα οι χτύποι σε ένα λεπτό είναι .
Ο Νίκος έχει παλμούς το λεπτό. Κάθε χτύπος που νιώθει στον καρπό είναι ένα κύμα αίματος που έσπρωξε η αριστερή κοιλία στις αρτηρίες.
Παράδειγμα 2
Γιατί η καρδιά χρειάζεται βαλβίδες; Τι θα γινόταν χωρίς αυτές;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Όταν συστέλλονται οι κοιλίες, σφίγγουν το αίμα με μεγάλη δύναμη. Το αίμα θα μπορούσε να φύγει προς δύο μεριές: μπροστά, στις αρτηρίες, ή πίσω, στους κόλπους.
Οι βαλβίδες κλείνουν τον δρόμο προς τα πίσω. Έτσι όλο το αίμα φεύγει προς τις αρτηρίες.
Χωρίς βαλβίδες, μέρος του αίματος θα γύριζε πίσω σε κάθε χτύπο, και η καρδιά θα δούλευε πολύ περισσότερο για να στείλει λιγότερο αίμα στο σώμα.
Πολλαπλή επιλογή
Ερώτηση 1 από 8
Ασκήσεις
Ποια είναι τα τρία είδη κυττάρων του αίματος;
Σκαλί 1 από 4 · Βασική
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις την καρδιά ως μυ-αντλία με δύο κόλπους, δύο κοιλίες και βαλβίδες που αφήνουν το αίμα να πάει προς μία μόνο κατεύθυνση.
- Να ξεχωρίζεις τις αρτηρίες, τις φλέβες και τα τριχοειδή αγγεία.
- Να εξηγείς τη μικρή και τη μεγάλη κυκλοφορία, και πώς το κυκλοφορικό συνεργάζεται με το αναπνευστικό.
- Να ονομάζεις τα συστατικά του αίματος και τη δουλειά του καθενός, και να εξηγείς γιατί μετράει η ομάδα αίματος.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.