Οι Έλληνες στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας
Φόροι, κοινότητες, κλέφτες και αρματολοί.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία ΣΤ΄ Δημοτικού, 5 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι ήταν το μιλλέτ και ποιος ήταν ο ρόλος του Πατριαρχείου.
- Να περιγράφεις τους κύριους φόρους και το παιδομάζωμα.
- Να ξεχωρίζεις τους κλέφτες από τους αρματολούς και να εξηγείς τον ρόλο των κοινοτήτων.
- Να αναγνωρίζεις ποιες ελληνικές περιοχές έμειναν για πολύ καιρό στους Βενετούς.
Μια αυτοκρατορία με πολλούς λαούς
Το 1453 οι Οθωμανοί κατέλαβαν την Κωνσταντινούπολη. Μέσα στα επόμενα χρόνια πέρασαν στα χέρια τους σχεδόν όλες οι περιοχές όπου ζούσαν Έλληνες. Η οθωμανική κυριαρχία κράτησε σε πολλά μέρη σχεδόν τέσσερις αιώνες.
Η Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν τεράστια: απλωνόταν σε τρεις ηπείρους και ζούσαν σε αυτήν Τούρκοι, Έλληνες, Άραβες, Σέρβοι, Βούλγαροι, Αρμένιοι, Εβραίοι και πολλοί άλλοι. Επικεφαλής ήταν ο σουλτάνος.
Για να κυβερνήσουν τόσους λαούς, οι Οθωμανοί δεν τους χώριζαν με βάση τη γλώσσα, αλλά με βάση τη θρησκεία.
Το μιλλέτ και το Πατριαρχείο
Κάθε θρησκευτική ομάδα ονομαζόταν μιλλέτ. Όλοι οι ορθόδοξοι χριστιανοί — Έλληνες, Σέρβοι, Βούλγαροι, Ρουμάνοι και άλλοι — ανήκαν στο ίδιο μιλλέτ, το Ρουμ μιλλέτ.
Επικεφαλής του ήταν ο Οικουμενικός Πατριάρχης στην Κωνσταντινούπολη. Ο σουλτάνος Μωάμεθ Β΄ διόρισε πρώτο Πατριάρχη μετά την Άλωση τον Γεννάδιο Σχολάριο. Το Πατριαρχείο δεν ήταν μόνο θρησκευτικό κέντρο:
- δίκαζε υποθέσεις γάμων, προικών και κληρονομιών των ορθοδόξων,
- φρόντιζε για εκκλησίες και σχολεία,
- ήταν υπεύθυνο απέναντι στον σουλτάνο για τη νομιμοφροσύνη των πιστών.
Φόροι και παιδομάζωμα
Οι χριστιανοί υπήκοοι λέγονταν ραγιάδες. Πλήρωναν διάφορους φόρους:
| Φόρος | Τι ήταν |
|---|---|
| Κεφαλικός φόρος (χαράτσι) | τον πλήρωνε κάθε ενήλικος άνδρας μη μουσουλμάνος, και έτσι δεν υπηρετούσε στον στρατό |
| Δεκάτη | ένα μέρος της σοδειάς, περίπου το ένα δέκατο |
| Έκτακτοι φόροι | για πολέμους ή ανάγκες του κράτους |
Βαρύτερο από όλα ήταν το παιδομάζωμα. Οι αρχές έπαιρναν από χριστιανικές οικογένειες αγόρια, τα έκαναν μουσουλμάνους και τα εκπαίδευαν. Τα περισσότερα γίνονταν γενίτσαροι, στρατιώτες του σουλτάνου, ενώ λίγα έφταναν σε υψηλές θέσεις της διοίκησης. Για τις οικογένειες ήταν μεγάλος πόνος. Το παιδομάζωμα έγινε σιγά σιγά πιο σπάνιο και στις αρχές του 18ου αιώνα είχε σταματήσει.
Για να γλιτώσουν από τους φόρους ή τις πιέσεις, κάποιοι άλλαξαν θρησκεία (εξισλαμισμός), ενώ άλλοι έφυγαν σε ορεινά χωριά ή σε άλλες χώρες.
Κοινότητες και προεστοί
Σε κάθε χωριό ή πόλη οι χριστιανοί είχαν τη δική τους κοινότητα. Κάθε χρόνο διάλεγαν τους προεστούς (ή κοτζαμπάσηδες), συνήθως τους πιο πλούσιους και σεβαστούς κατοίκους. Οι προεστοί:
- μοίραζαν και μάζευαν τους φόρους για λογαριασμό των Οθωμανών,
- εκπροσωπούσαν το χωριό μπροστά στις αρχές,
- φρόντιζαν δρόμους, βρύσες, εκκλησίες και σχολεία.
Κάποιες κοινότητες έγιναν ονομαστές για τον πλούτο και την οργάνωσή τους, όπως τα Αμπελάκια στη Θεσσαλία και τα χωριά του Ζαγορίου στην Ήπειρο.

Κλέφτες και αρματολοί
Στα βουνά ζούσαν ένοπλες ομάδες χριστιανών.
- Οι κλέφτες είχαν ανέβει στα βουνά για να μην υποταχθούν ή επειδή τους καταδίωκαν. Ζούσαν έξω από τον νόμο και χτυπούσαν Οθωμανούς αξιωματούχους αλλά και πλούσιους.
- Οι αρματολοί ήταν ένοπλοι χριστιανοί που οι ίδιες οι οθωμανικές αρχές προσλάμβαναν για να φυλάνε τα περάσματα και να κυνηγούν τους κλέφτες. Η περιοχή τους λεγόταν αρματολίκι.
Τα όρια ανάμεσά τους ήταν ρευστά: ένας αρματολός που έχανε το αρματολίκι του γινόταν κλέφτης, και ένας κλέφτης μπορούσε να γίνει αρματολός. Τη ζωή τους την τραγούδησαν τα κλέφτικα τραγούδια, και πολλοί από αυτούς πολέμησαν αργότερα στην Επανάσταση του 1821.
Οι περιοχές των Βενετών
Δεν πέρασαν όλοι οι Έλληνες στους Οθωμανούς την ίδια εποχή. Η Βενετία κράτησε για πολύ καιρό νησιά και λιμάνια.
- Η Κρήτη έμεινε βενετική ως το 1669, όταν έπεσε ο Χάνδακας (το σημερινό Ηράκλειο) ύστερα από πολιορκία πάνω από είκοσι χρόνια. Εκεί άνθισαν η ζωγραφική και η λογοτεχνία: ο Ερωτόκριτος του Βιτσέντζου Κορνάρου γράφτηκε στη βενετοκρατούμενη Κρήτη.
- Τα Επτάνησα έμειναν για αιώνες στους Βενετούς, ως το 1797. Η Κέρκυρα δεν έγινε ποτέ οθωμανική· οθωμανική ήταν για πολύ καιρό μόνο η Λευκάδα (ως το 1684), και η Κεφαλονιά για λίγα χρόνια. Γι' αυτό τα νησιά έχουν ως σήμερα ιταλικές επιρροές στη μουσική, στην αρχιτεκτονική και στη γλώσσα.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένας αρματολός χάνει το αρματολίκι του και ανεβαίνει στο βουνό. Τι έγινε τώρα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ως αρματολός είχε άδεια από τις οθωμανικές αρχές να κρατά όπλα και να φυλάει μια περιοχή.
Χωρίς το αρματολίκι δεν έχει πια επίσημη θέση, αλλά κρατά τα όπλα και τους άνδρες του.
Ζει πια στο βουνό έξω από τον νόμο: έγινε κλέφτης. Γι' αυτό λέμε ότι τα όρια ανάμεσα στους δύο ήταν ρευστά.
Παράδειγμα 2
Ένας κάτοικος της Κέρκυρας το 1700 και ένας κάτοικος της Κρήτης το 1700: ποιος ζει υπό οθωμανική κυριαρχία;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η Κρήτη πέρασε στους Οθωμανούς το 1669, άρα το 1700 ήταν ήδη οθωμανική.
Η Κέρκυρα, όπως όλα τα Επτάνησα, έμεινε στους Βενετούς ως το 1797.
Υπό οθωμανική κυριαρχία ζει ο κάτοικος της Κρήτης. Ο κάτοικος της Κέρκυρας ζει υπό βενετική κυριαρχία.
Πολλαπλή επιλογή
Ερώτηση 1 από 8
Ασκήσεις
Πώς λέγονταν οι εκλεγμένοι άρχοντες μιας χριστιανικής κοινότητας;
Σκαλί 1 από 4 · Θυμάμαι
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι ήταν το μιλλέτ και ποιος ήταν ο ρόλος του Πατριαρχείου.
- Να περιγράφεις τους κύριους φόρους και το παιδομάζωμα.
- Να ξεχωρίζεις τους κλέφτες από τους αρματολούς και να εξηγείς τον ρόλο των κοινοτήτων.
- Να αναγνωρίζεις ποιες ελληνικές περιοχές έμειναν για πολύ καιρό στους Βενετούς.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.