Ο Διαφωτισμός και ο Ρήγας
Σχολεία, βιβλία και ένα όνειρο ελευθερίας για όλους τους λαούς των Βαλκανίων.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία ΣΤ΄ Δημοτικού, §6, 7, 8
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι ήταν ο Διαφωτισμός και πώς έφτασε στους Έλληνες.
- Να περιγράφεις τον ρόλο του εμπορίου και των σχολείων στην αφύπνιση του Γένους.
- Να αναφέρεις το έργο του Αδαμάντιου Κοραή.
- Να περιγράφεις τα έργα και το όραμα του Ρήγα Βελεστινλή.
Το φως της γνώσης
Τον 18ο αιώνα στην Ευρώπη απλώθηκε ένα κίνημα ιδεών που ονομάστηκε Διαφωτισμός. Οι διαφωτιστές πίστευαν ότι:
- ο άνθρωπος πρέπει να σκέφτεται με τη λογική και να ελέγχει ό,τι του λένε,
- η επιστήμη και η παιδεία κάνουν τη ζωή καλύτερη,
- όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι και έχουν δικαιώματα.
Αυτές οι ιδέες βοήθησαν να γίνουν μεγάλες αλλαγές, όπως η Γαλλική Επανάσταση του 1789. Έφτασαν και στους Έλληνες, και οι Έλληνες λόγιοι που τις μετέφεραν δημιούργησαν τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό.
Έμποροι, βιβλία και σχολεία
Τον 18ο αιώνα πολλοί Έλληνες έγιναν επιτυχημένοι έμποροι και καραβοκύρηδες. Ταξίδευαν και εγκαθίσταντο σε πόλεις όπως η Βιέννη, η Τεργέστη, η Βενετία και η Οδησσός, όπου ίδρυσαν ελληνικές παροικίες.
Εκεί γνώρισαν τις νέες ιδέες. Με τα χρήματά τους:
- τύπωναν βιβλία στα ελληνικά, κυρίως στη Βενετία και στη Βιέννη,
- χρηματοδοτούσαν σχολεία στον τόπο τους,
- έστελναν νέους να σπουδάσουν σε ευρωπαϊκά πανεπιστήμια.
Έτσι ιδρύθηκαν ή αναπτύχθηκαν σημαντικά σχολεία, όπως στα Ιωάννινα, στη Χίο, στις Κυδωνίες (Αϊβαλί) και στη Σμύρνη. Σε αυτά διδάσκονταν πια και μαθηματικά, φυσική και γεωγραφία.
Οι διδάσκαλοι του Γένους
Οι λόγιοι και δάσκαλοι που μόρφωσαν τους Έλληνες εκείνα τα χρόνια ονομάστηκαν διδάσκαλοι του Γένους. Ανάμεσά τους ήταν ο Ευγένιος Βούλγαρης και ο Νικηφόρος Θεοτόκης, που δίδαξαν φιλοσοφία και θετικές επιστήμες, και ο Κοσμάς ο Αιτωλός, ένας μοναχός που γύριζε τα χωριά και παρακινούσε τους κατοίκους να ανοίξουν σχολεία.
Αδαμάντιος Κοραής
Ο Αδαμάντιος Κοραής (1748–1833) γεννήθηκε στη Σμύρνη, σπούδασε γιατρός και έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στο Παρίσι, όπου είδε από κοντά τη Γαλλική Επανάσταση.
Πίστευε ότι πριν από την ελευθερία χρειάζεται παιδεία. Γι' αυτό εξέδωσε αρχαίους Έλληνες συγγραφείς με προλόγους στους οποίους μιλούσε στους συγχρόνους του για την ελευθερία, τη μόρφωση και τους νόμους. Ασχολήθηκε επίσης πολύ με τη γλώσσα, αναζητώντας μια κοινή γραπτή γλώσσα για όλους τους Έλληνες.
Ρήγας Βελεστινλής
Ο Ρήγας Βελεστινλής (ή Φεραίος) γεννήθηκε το 1757 στο Βελεστίνο της Θεσσαλίας. Έζησε στη Βλαχία και στη Βιέννη, μορφώθηκε και γνώρισε τις ιδέες του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης.
Ονειρευόταν μια επανάσταση όχι μόνο των Ελλήνων, αλλά όλων των λαών των Βαλκανίων. Στη Βιέννη τύπωσε τα έργα του, κυρίως το 1797:
| Έργο | Τι ήταν |
|---|---|
| Θούριος | πολεμικό τραγούδι που καλούσε όλους τους λαούς να ξεσηκωθούν |
| Χάρτα | μεγάλος χάρτης της Ελλάδας και των Βαλκανίων, σε δώδεκα φύλλα, με αρχαίες πόλεις και νομίσματα |
| Νέα Πολιτική Διοίκηση | σχέδιο συντάγματος για ένα δημοκρατικό κράτος με ίσα δικαιώματα για όλους, όποια θρησκεία κι αν είχαν |

Ο πιο γνωστός στίχος του Θούριου λέει («καλλιό 'ναι» σημαίνει «καλύτερα είναι»):
Καλλιό 'ναι μιας ώρας ελεύθερη ζωή, παρά σαράντα χρόνια σκλαβιά και φυλακή.
Στα τέλη του 1797 ο Ρήγας συνελήφθη από τους Αυστριακούς στην Τεργέστη. Παραδόθηκε μαζί με τους συντρόφους του στους Οθωμανούς και θανατώθηκε στο Βελιγράδι τον Ιούνιο του 1798. Οι ιδέες του όμως έμειναν ζωντανές και ενέπνευσαν όσους οργάνωσαν αργότερα την Επανάσταση.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Γιατί ένας έμπορος στη Βιέννη έπαιξε ρόλο στη μόρφωση ενός παιδιού στα Γιάννενα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο έμπορος ζούσε στην Ευρώπη και γνώρισε από κοντά τις ιδέες του Διαφωτισμού.
Είχε τα χρήματα να πληρώσει δασκάλους, κτίρια και βιβλία στον τόπο καταγωγής του.
Έτσι το παιδί στα Γιάννενα μάθαινε μαθηματικά και φυσική από βιβλία τυπωμένα στη Βιέννη ή στη Βενετία. Το εμπόριο έφερε την παιδεία.
Παράδειγμα 2
Ο Κοραής και ο Ρήγας ήθελαν και οι δύο ελευθερία. Σε τι διέφεραν;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο Κοραής πίστευε ότι πρώτα πρέπει να μορφωθεί το Γένος, και μετά να διεκδικήσει την ελευθερία του.
Ο Ρήγας καλούσε σε επανάσταση χωρίς αναμονή, και μάλιστα όλων των βαλκανικών λαών μαζί.
Ο ένας έδινε έμφαση στην παιδεία, ο άλλος στον ξεσηκωμό. Και οι δύο όμως στηρίχτηκαν στις ιδέες του Διαφωτισμού.
Πολλαπλή επιλογή
Ερώτηση 1 από 8
Ασκήσεις
Σε ποιο χωριό της Θεσσαλίας γεννήθηκε ο Ρήγας;
Σκαλί 1 από 4 · Θυμάμαι
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι ήταν ο Διαφωτισμός και πώς έφτασε στους Έλληνες.
- Να περιγράφεις τον ρόλο του εμπορίου και των σχολείων στην αφύπνιση του Γένους.
- Να αναφέρεις το έργο του Αδαμάντιου Κοραή.
- Να περιγράφεις τα έργα και το όραμα του Ρήγα Βελεστινλή.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.