Αναγέννηση, ανακαλύψεις και επαναστάσεις

Η Αναγέννηση: οι αρχαίοι ξαναδιαβάζονται

Τον 14ο αιώνα, πρώτα στις πόλεις της Ιταλίας όπως η Φλωρεντία και η Βενετία, κάποιοι λόγιοι άρχισαν να ψάχνουν και να μελετούν τα έργα των αρχαίων Ελλήνων και Ρωμαίων. Θαύμαζαν τη φιλοσοφία, την ποίηση και την τέχνη τους, και ήθελαν να τις κάνουν ξανά ζωντανές.

Αυτή η «ξαναγέννηση» της αρχαίας γνώσης ονομάστηκε Αναγέννηση και κράτησε ως τον 16ο αιώνα. Μαζί της γεννήθηκε ο Ανθρωπισμός: η ιδέα ότι ο άνθρωπος, με το μυαλό και τις ικανότητές του, αξίζει να βρίσκεται στο κέντρο της μελέτης και της τέχνης.

Οι καλλιτέχνες της Αναγέννησης ζωγράφιζαν ανθρώπους με αληθινές αναλογίες, με βάθος και φως. Οι πιο γνωστοί είναι ο Λεονάρντο ντα Βίντσι, ο Μιχαήλ Άγγελος και ο Ραφαήλ. Ανάμεσά τους ξεχώρισε και ένας Κρητικός, ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, που έγινε διάσημος στην Ισπανία ως Ελ Γκρέκο («ο Έλληνας»).

Οι Έλληνες λόγιοι στην Ιταλία

Για να διαβάσεις Πλάτωνα και Όμηρο, έπρεπε να ξέρεις αρχαία ελληνικά. Στη Δύση λίγοι τα ήξεραν. Τα δίδαξαν Βυζαντινοί λόγιοι που ήρθαν στην Ιταλία:

• ο Μανουήλ Χρυσολωράς δίδαξε ελληνικά στη Φλωρεντία από το 1397,
• ο Βησσαρίων δώρισε τη μεγάλη του βιβλιοθήκη με ελληνικά χειρόγραφα στη Βενετία (1468), όπου φυλάγεται ακόμα,
• μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης (1453) ήρθαν πολλοί ακόμα, φέρνοντας μαζί τους βιβλία.

Η τυπογραφία

Ως τότε κάθε βιβλίο αντιγραφόταν με το χέρι, γράμμα γράμμα. Ένα αντίγραφο ήθελε μήνες, και ήταν τόσο ακριβό που λίγοι μπορούσαν να το αγοράσουν.

Γύρω στο 1450 ο Γερμανός Ιωάννης Γουτεμβέργιος (Gutenberg) έφτιαξε στο Μάιντς ένα πιεστήριο με κινητά μεταλλικά στοιχεία: κάθε γράμμα ήταν ένα μικρό μεταλλικό κομμάτι, που το έβαζες σε σειρά, το μελάνωνες και το πίεζες πάνω στο χαρτί. Με τα ίδια στοιχεία τύπωνες εκατοντάδες ίδιες σελίδες, και μετά τα ξανάστηνες για την επόμενη.

Τα βιβλία έγιναν πολλά και φτηνότερα, και οι ιδέες ταξίδευαν πια πιο γρήγορα από ποτέ. Το 1488 τυπώθηκε στη Φλωρεντία για πρώτη φορά ο Όμηρος, με την επιμέλεια του Αθηναίου λόγιου Δημητρίου Χαλκοκονδύλη. Λίγο αργότερα, στο τυπογραφείο του Άλδου Μανούτιου στη Βενετία, Κρητικοί λόγιοι όπως ο Μάρκος Μουσούρος ετοίμαζαν εκδόσεις αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων. Η Βενετία έγινε για αιώνες το μεγάλο κέντρο του ελληνικού βιβλίου.

Οι μεγάλες ανακαλύψεις

Οι Ευρωπαίοι ήθελαν μπαχαρικά, μετάξι και άλλα πολύτιμα προϊόντα της Ινδίας και της Κίνας. Μετά το 1453 οι δρόμοι της στεριάς προς την Ανατολή περνούσαν από τα εδάφη των Οθωμανών, και τα προϊόντα έφταναν πανάκριβα. Έψαξαν λοιπόν δρόμο από τη θάλασσα.

Τώρα είχαν και τα μέσα: γρήγορα και γερά πλοία, την πυξίδα και καλύτερους χάρτες.

Οι συνέπειες ήταν τεράστιες, και όχι ίδιες για όλους:

• Στην Ευρώπη ήρθαν νέα φυτά: ντομάτα, πατάτα, καλαμπόκι, κακάο. Τα ευρωπαϊκά κράτη έγιναν πλούσια από το εμπόριο και το ασήμι της Αμερικής.
• Για τους λαούς της Αμερικής ήρθε η κατάκτηση. Πολέμοι, σκληρή καταναγκαστική εργασία και κυρίως αρρώστιες από την Ευρώπη, όπως η ευλογιά, σκότωσαν το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού τους.
• Εκατομμύρια Αφρικανοί μεταφέρθηκαν με τη βία στην Αμερική ως δούλοι.

Την ίδια εποχή άλλαξε και η εικόνα του ουρανού: το 1543 ο Κοπέρνικος έγραψε ότι η Γη γυρίζει γύρω από τον Ήλιο, και όχι ο Ήλιος γύρω από τη Γη.

Από τον Διαφωτισμό στις επαναστάσεις

Τον 18ο αιώνα οι ιδέες του Διαφωτισμού, που θα δεις αναλυτικά σε επόμενο μάθημα, έλεγαν ότι όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι. Δύο επαναστάσεις προσπάθησαν να τις κάνουν πράξη.

Η Αμερικανική Επανάσταση (1776)

Στη βόρεια Αμερική υπήρχαν δεκατρείς αποικίες της Μεγάλης Βρετανίας. Οι άποικοι πλήρωναν φόρους που αποφάσιζε η βρετανική Βουλή, χωρίς να έχουν εκεί δικούς τους αντιπροσώπους. Η σύγκρουση έγινε πόλεμος.

Στις 4 Ιουλίου 1776 οι αποικίες κήρυξαν την ανεξαρτησία τους. Μετά από χρόνια πολέμου, το 1783 η Βρετανία την αναγνώρισε, και γεννήθηκαν οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής: μια χώρα χωρίς βασιλιά, με γραπτό Σύνταγμα (1787) και πρόεδρο που τον εκλέγουν.

Η Γαλλική Επανάσταση (1789)

Στη Γαλλία ο βασιλιάς είχε απόλυτη εξουσία. Οι ευγενείς και ο κλήρος είχαν προνόμια και πλήρωναν λίγους φόρους, ενώ ο λαός πλήρωνε τους περισσότερους και συχνά πεινούσε.

Στις 14 Ιουλίου 1789 ο λαός του Παρισιού κατέλαβε τη Βαστίλη, μια φυλακή που ήταν σύμβολο της βασιλικής εξουσίας. Τον Αύγουστο του ίδιου χρόνου η Εθνοσυνέλευση ψήφισε τη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη. Το πρώτο της άρθρο λέει:

Οι άνθρωποι γεννιούνται και μένουν ελεύθεροι και ίσοι στα δικαιώματα.

— Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη, 1789, άρθρο 1 (δική μας απόδοση)

Το σύνθημα της Επανάστασης ήταν «Ελευθερία, Ισότητα, Αδελφότητα». Το 1792 η Γαλλία έγινε δημοκρατία.

Από την Άλωση ως τη Βαστίλη

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Άλωση της ΠόληςΗ Βίβλος του ΓουτεμβέργιουΟ Όμηρος τυπώνεταιΟ Κολόμβος στην ΑμερικήΟ πρώτος γύρος της ΓηςΟ ΚοπέρνικοςΔιακήρυξη ΑνεξαρτησίαςΗ Βαστίλη

Άλωση της Πόλης · 1453Οι Οθωμανοί καταλαμβάνουν την Κωνσταντινούπολη· πολλοί Έλληνες λόγιοι φεύγουν για την Ιταλία.

Ας το σκεφτούμε μαζί

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση