Μετάβαση στο περιεχόμενο

Το ανάγλυφο και τα νερά της Γης

Οι μεγάλες οροσειρές, πεδιάδες, ποτάμια και λίμνες του κόσμου, και γιατί οι άνθρωποι ζουν κοντά στο νερό.

20 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Γεωγραφία ΣΤ΄ Δημοτικού, 4 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς ότι το ανάγλυφο της Γης το φτιάχνουν οι ενδογενείς δυνάμεις (σεισμοί, ηφαίστεια, ανύψωση) και το σμιλεύουν οι εξωγενείς (νερό, άνεμος, πάγος, άνθρωπος).
  2. Να ξεχωρίζεις το ηπειρωτικό από το υποθαλάσσιο ανάγλυφο, και τον κατακόρυφο από τον οριζόντιο διαμελισμό.
  3. Να εντοπίζεις τις μεγάλες οροσειρές, πεδιάδες, ποταμούς και λίμνες του κόσμου.
  4. Να εξηγείς γιατί οι μεγάλοι πολιτισμοί και οι πόλεις αναπτύχθηκαν κοντά στο νερό, και πώς ο άνθρωπος απειλεί το γλυκό νερό.

Μια επιφάνεια που αλλάζει συνέχεια

Η Γη υπάρχει εδώ και περίπου 4,64{,}6 δισεκατομμύρια χρόνια, και σε όλο αυτό το διάστημα η επιφάνειά της δεν έμεινε ποτέ ίδια. Τη μορφή της, με τα βουνά, τις πεδιάδες, τα ποτάμια, τις ακτές και τα νησιά, τη λέμε ανάγλυφο. Δύο ειδών δυνάμεις το φτιάχνουν:

  • Οι ενδογενείς δυνάμεις έρχονται από το εσωτερικό της Γης. Σπρώχνουν τα κομμάτια του φλοιού να συγκρουστούν ή να απομακρυνθούν, και φαίνονται ως σεισμοί και ηφαίστεια. Αυτές σηκώνουν τα βουνά.
  • Οι εξωγενείς δυνάμεις δρουν στην επιφάνεια: το νερό της βροχής και των ποταμών, ο άνεμος, ο πάγος, οι αλλαγές της θερμοκρασίας, και ο άνθρωπος, με τα λατομεία, τους δρόμους και τα φράγματα. Αυτές φθείρουν τα βουνά λίγο λίγο και μεταφέρουν τα υλικά τους στα χαμηλά.

Το ανάγλυφο της στεριάς το λέμε ηπειρωτικό. Οι διαφορές στο ύψος, δηλαδή βουνά, οροπέδια, πεδιάδες και κοιλάδες, είναι ο κατακόρυφος διαμελισμός. Το σχήμα των ακτών, με κόλπους, ακρωτήρια, χερσονήσους και νησιά, είναι ο οριζόντιος διαμελισμός. Υπάρχει και ανάγλυφο κάτω από τη θάλασσα, το υποθαλάσσιο: υποθαλάσσιες οροσειρές, πεδιάδες του βυθού και βαθιές τάφροι, που οι επιστήμονες τις χαρτογράφησαν με δορυφόρους και ειδικά σκάφη.

Οροσειρές και πεδιάδες

Οι μεγάλες οροσειρές της Γης σχηματίζουν δύο τεράστιες «ζώνες», εκεί όπου συγκρούονται κομμάτια του φλοιού:

  • μια ζώνη από τα δυτικά προς τα ανατολικά, με τον Άτλαντα στη βόρεια Αφρική, τις Άλπεις, τον Καύκασο και τα Ιμαλάια, τα ψηλότερα βουνά του κόσμου,
  • μια ζώνη από τον βορρά προς τον νότο, στη δυτική πλευρά της Αμερικής: τα Βραχώδη Όρη και οι Άνδεις.
Χάρτης του κόσμου με τον Άτλαντα, τις Άλπεις, τον Καύκασο, τα Ιμαλάια, τα Βραχώδη Όρη και τις Άνδεις.ΆτλαςΆλπειςΚαύκασοςΙμαλάιαΒραχώδη ΌρηΆνδεις
Από ψηλά, ένας χιονισμένος τοίχος από κοφτερές κορυφές. Μπροστά του απλώνεται καφετί, άγονο, κυματιστό έδαφος, και πίσω του λευκά σύννεφα.
Τα Ιμαλάια από τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό. Μπροστά είναι το ψηλό οροπέδιο του Θιβέτ, πίσω ο χιονισμένος τοίχος της οροσειράς, με το Έβερεστ περίπου στη μέση. Η οροσειρά ψηλώνει ακόμα, γιατί η Ινδία συνεχίζει να σπρώχνει την υπόλοιπη Ασία.Φωτογραφία: NASA · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Οι μεγάλες πεδιάδες σχηματίστηκαν αλλιώς: από τις εξωγενείς δυνάμεις. Επί εκατομμύρια χρόνια τα ποτάμια κουβαλούσαν χώμα και άμμο από τα βουνά και τα άπλωναν στα χαμηλά. Τέτοιες είναι η πεδιάδα του Αμαζονίου, οι Μεγάλες Πεδιάδες της Βόρειας Αμερικής, η πεδιάδα της Σιβηρίας, η πεδιάδα του Γάγγη στην Ινδία και η Μεγάλη Ευρωπαϊκή Πεδιάδα, που γνώρισες στην ενότητα Το ανάγλυφο της Ευρώπης.

Δύο ήπειροι από το πλάι

Διάλεξε τομή και μετακίνησε τον δείκτη. Δες πόσο απότομα ανεβαίνουν τα βουνά και πόσο απλώνονται οι πεδιάδες. Τα ύψη είναι μεγεθυμένα για να φαίνονται, και τα νούμερα είναι κατά προσέγγιση.

Διάλεξε τομή

Τα ύψη είναι μεγεθυμένα ×305

Εδώ
Εδώ
Ειρηνικός
Απόσταση από την αρχή
0 km
Υψόμετρο
−100 m
Οι Άνδεις υψώνονται αμέσως πάνω από τον Ειρηνικό. Μετά απλώνεται για χιλιάδες χιλιόμετρα η χαμηλή πεδιάδα του Αμαζονίου, ώσπου τα οροπέδια της Βραζιλίας φτάνουν στον Ατλαντικό.

Αν όμως η Γη είχε το μέγεθος ενός πορτοκαλιού, ακόμα και το Έβερεστ και η Τάφρος των Μαριανών θα ήταν πιο λεπτά από τα σημαδάκια της φλούδας του. Η διάμετρος της Γης είναι περίπου 12.75012.750 χιλιόμετρα, και όλο το ανάγλυφό της χωράει σε 2020.

Ποτάμια και λίμνες

Από όλο το νερό της Γης, το νερό των ποταμών και των λιμνών είναι ελάχιστο, πολύ λιγότερο από ένα στα εκατό. Κι όμως, είναι το γλυκό νερό που χρησιμοποιούν πιο εύκολα οι άνθρωποι, τα ζώα και τα φυτά.

Οι δύο μεγαλύτεροι ποταμοί του κόσμου:

  • ο Νείλος, στην Αφρική, ο μακρύτερος, περίπου 6.6506.650 χιλιόμετρα, που διασχίζει την έρημο και χύνεται στη Μεσόγειο,
  • ο Αμαζόνιος, στη Νότια Αμερική, λίγο κοντύτερος, αλλά με πολύ περισσότερο νερό από κάθε άλλο ποτάμι. Γύρω του απλώνεται το μεγαλύτερο τροπικό δάσος της Γης.

Μεγάλοι ποταμοί είναι επίσης ο Γιανγκτσέ και ο Κίτρινος ποταμός στην Κίνα, ο Μισισιπής στη Βόρεια Αμερική και ο Δούναβης στην Ευρώπη.

Οι λίμνες είναι κοιλότητες της στεριάς γεμάτες νερό, συνήθως γλυκό. Η μεγαλύτερη, η Κασπία, ανάμεσα στην Ευρώπη και την Ασία, έχει αλμυρό νερό, γι' αυτό τη λένε και θάλασσα. Η Βαϊκάλη, στη Ρωσία, είναι η βαθύτερη λίμνη του κόσμου, πάνω από 1.6001.600 μέτρα, και κρατά περίπου το ένα πέμπτο από το γλυκό νερό των λιμνών και των ποταμών της Γης.

Οι μεγαλύτερες λίμνες δίπλα στην Ελλάδα

Οι τιμές είναι χιλιάδες τετραγωνικά χιλιόμετρα, στρογγυλεμένες. Σύγκρινε κάθε λίμνη με την έκταση όλης της Ελλάδας: πόσες «Ελλάδες» χωράνε στην Κασπία;

Κασπία: 371Ελλάδα: 132Ανώτερη (Β. Αμερική): 82Βικτώρια (Αφρική): 69Βαϊκάλη: 32
Κασπία371
Ελλάδα132
Ανώτερη (Β. Αμερική)82
Βικτώρια (Αφρική)69
Βαϊκάλη32
Η μεγαλύτερη
Κασπία
Η μικρότερη
Βαϊκάλη
Όλες μαζί
686
Διαφορά
339

Γιατί οι άνθρωποι ζουν κοντά στο νερό

Όλα τα ποτάμια, οι χείμαρροι, οι λίμνες και οι πηγές ενός τόπου αποτελούν το υδρογραφικό δίκτυο του. Από αυτό ο άνθρωπος παίρνει νερό για να πιει και να πλυθεί (ύδρευση) και για να ποτίσει τα χωράφια του (άρδευση). Σε πλωτούς ποταμούς, όπως ο Δούναβης, ο Ρήνος και ο Μισισιπής, ταξιδεύουν ποταμόπλοια με φορτία. Με φράγματα στα ποτάμια παράγεται ηλεκτρικό ρεύμα.

Γι' αυτό οι πρώτοι μεγάλοι πολιτισμοί γεννήθηκαν δίπλα σε μεγάλα ποτάμια: στη Μεσοποταμία, ανάμεσα στον Τίγρη και τον Ευφράτη, στην Αίγυπτο, στον Νείλο, στην Ινδία, στον Ινδό και στον Γάγγη, και στην Κίνα, στον Κίτρινο ποταμό. Οι πλημμύρες τους άφηναν κάθε χρόνο στα χωράφια γόνιμη λάσπη. Και στην Ελλάδα, στην Κνωσό, το μινωικό ανάκτορο είχε πριν από σχεδόν 4.0004.000 χρόνια σωλήνες για νερό και αποχέτευση.

Νυχτερινή φωτογραφία από το διάστημα: σε μαύρο φόντο, μια λεπτή φιδωτή γραμμή από φώτα που καταλήγει δεξιά σε μια μεγάλη φωτεινή κηλίδα.
Η Αίγυπτος τη νύχτα, από τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό. Η λεπτή γραμμή από φώτα είναι η κοιλάδα του Νείλου: πόλεις και χωριά κολλητά στο ποτάμι. Δεξιά, η μεγάλη κηλίδα είναι το Κάιρο. Γύρω, η έρημος μένει σκοτεινή, γιατί εκεί δεν υπάρχει νερό.Φωτογραφία: NASA Johnson Space Center · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Το γλυκό νερό όμως κινδυνεύει. Τα λύματα των εργοστασίων και των πόλεων, τα λιπάσματα και τα φυτοφάρμακα των χωραφιών καταλήγουν στα ποτάμια και στις λίμνες. Οι υγρότοποι, δηλαδή τα ρηχά νερά, οι βάλτοι και τα δέλτα όπου ζουν και ξεχειμωνιάζουν χιλιάδες πουλιά, αποξηραίνονται για να γίνουν χωράφια. Για να τους προστατέψουν, πολλές χώρες υπέγραψαν το 19711971 τη Σύμβαση Ραμσάρ. Ανάμεσα στους υγροτόπους που προστατεύει είναι η λίμνη Κερκίνη και το Δέλτα του Έβρου.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Γιατί οι αρχαίοι Αιγύπτιοι έχτισαν τις πόλεις τους σε μια στενή λωρίδα κατά μήκος του Νείλου;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Τα Ιμαλάια ψηλώνουν μερικά χιλιοστά κάθε χρόνο. Γιατί δεν έγιναν ακόμα πολύ ψηλότερα;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποιες δυνάμεις σηκώνουν τις μεγάλες οροσειρές;
Διαλέγω

Ερώτηση 1 από 8

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Ποια είναι η ψηλότερη κορυφή της Γης, και σε ποια οροσειρά βρίσκεται;

Γράφω

Σκαλί 1 από 4 · Θυμάμαι

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς ότι το ανάγλυφο της Γης το φτιάχνουν οι ενδογενείς δυνάμεις (σεισμοί, ηφαίστεια, ανύψωση) και το σμιλεύουν οι εξωγενείς (νερό, άνεμος, πάγος, άνθρωπος).
  • Να ξεχωρίζεις το ηπειρωτικό από το υποθαλάσσιο ανάγλυφο, και τον κατακόρυφο από τον οριζόντιο διαμελισμό.
  • Να εντοπίζεις τις μεγάλες οροσειρές, πεδιάδες, ποταμούς και λίμνες του κόσμου.
  • Να εξηγείς γιατί οι μεγάλοι πολιτισμοί και οι πόλεις αναπτύχθηκαν κοντά στο νερό, και πώς ο άνθρωπος απειλεί το γλυκό νερό.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;