Το κράτος και το πολίτευμα
Λαός, έδαφος, εξουσία, και οι μορφές που παίρνει ένα πολίτευμα.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή ΣΤ΄ Δημοτικού, 3 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να αναφέρεις τα τρία στοιχεία του κράτους: λαό, έδαφος και κρατική εξουσία.
- Να εξηγείς τι είναι πολίτευμα.
- Να διακρίνεις μοναρχία, δημοκρατία και δικτατορία, και τις παραλλαγές τους.
- Να διαβάζεις το άρθρο 1 του Συντάγματος και να εξηγείς τι είναι η λαϊκή κυριαρχία.
Τι χρειάζεται για να υπάρξει κράτος
Στον κόσμο υπάρχουν σήμερα 193 κράτη-μέλη του ΟΗΕ. Είναι πολύ διαφορετικά μεταξύ τους σε μέγεθος, πλούτο και γλώσσα, αλλά όλα έχουν τρία κοινά στοιχεία:
| Στοιχείο | Τι είναι | Στην Ελλάδα |
|---|---|---|
| λαός | οι άνθρωποι που είναι πολίτες του | οι Έλληνες πολίτες |
| έδαφος | η στεριά, η θάλασσα και ο αέρας πάνω τους, μέσα σε σύνορα | ηπειρωτική χώρα, νησιά, χωρικά ύδατα και εναέριος χώρος |
| κρατική εξουσία | μια οργανωμένη εξουσία που φτιάχνει νόμους και τους εφαρμόζει, χωρίς να εξαρτάται από άλλο κράτος | Βουλή, κυβέρνηση, δικαστήρια |
Αν λείπει ένα από τα τρία, δεν έχουμε κράτος. Ένας λαός χωρίς δικό του έδαφος, ή ένα νησί χωρίς δική του εξουσία, δεν είναι κράτος.
Τι είναι πολίτευμα
Το πολίτευμα απαντά σε τρεις ερωτήσεις: ποιος έχει την εξουσία, πώς την πήρε, και ποια όρια έχει. Οι βασικές μορφές:
Μοναρχία. Αρχηγός του κράτους είναι ένας βασιλιάς ή μια βασίλισσα, και ο θρόνος περνά συνήθως από γονιό σε παιδί.
- Στην απόλυτη μοναρχία ο μονάρχης κυβερνά μόνος του, χωρίς εκλεγμένη βουλή που να τον περιορίζει. Σήμερα είναι πολύ λίγες, π.χ. η Σαουδική Αραβία.
- Στη βασιλευόμενη δημοκρατία ο βασιλιάς έχει κυρίως συμβολικό ρόλο· τους νόμους τους ψηφίζει η εκλεγμένη βουλή και κυβερνά ο πρωθυπουργός. Έτσι είναι το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ισπανία, η Σουηδία, η Ολλανδία.
Δημοκρατία. Η εξουσία ανήκει στον λαό, που εκλέγει ελεύθερα όσους κυβερνούν και τους αλλάζει με τις εκλογές. Όταν δεν υπάρχει βασιλιάς τη λέμε αβασίλευτη:
- προεδρευόμενη κοινοβουλευτική δημοκρατία: ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας έχει περιορισμένες εξουσίες και η κυβέρνηση χρειάζεται την εμπιστοσύνη της βουλής. Έτσι είναι η Ελλάδα, η Γερμανία, η Ιταλία.
- προεδρική δημοκρατία: ο λαός εκλέγει απευθείας πρόεδρο, που είναι και αρχηγός της κυβέρνησης. Έτσι είναι οι ΗΠΑ και η Κύπρος.
Δικτατορία. Ένας άνθρωπος ή μια ομάδα παίρνει την εξουσία, συχνά με τη βία, και την κρατά χωρίς ελεύθερες εκλογές. Οι εφημερίδες λογοκρίνονται και όποιος διαφωνεί κινδυνεύει. Η Ελλάδα το έζησε με τη στρατιωτική δικτατορία του 1967–1974.
Το πολίτευμα της Ελλάδας
Το πρώτο άρθρο του Συντάγματος λέει τρία πράγματα:
- το πολίτευμα είναι Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία,
- θεμέλιο του πολιτεύματος είναι η λαϊκή κυριαρχία,
- όλες οι εξουσίες πηγάζουν από τον λαό και ασκούνται όπως ορίζει το Σύνταγμα.
Η Ελλάδα δεν έχει βασιλιά από το 1974: μετά την πτώση της δικτατορίας, στο δημοψήφισμα της 8ης Δεκεμβρίου 1974, οι πολίτες ψήφισαν περίπου 7 στους 10 για αβασίλευτη δημοκρατία.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Η Σουηδία έχει βασιλιά. Μπορούμε να πούμε ότι είναι δημοκρατική χώρα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Κοιτάμε ποιος έχει πραγματικά την εξουσία. Στη Σουηδία τους νόμους τους ψηφίζει η εκλεγμένη βουλή και κυβερνά ο πρωθυπουργός.
Ο βασιλιάς έχει κυρίως συμβολικό ρόλο. Δεν αποφασίζει για τους νόμους ή για την κυβέρνηση.
Η εξουσία πηγάζει λοιπόν από τον λαό: η Σουηδία είναι βασιλευόμενη δημοκρατία. Το αν έχει βασιλιά δεν λέει από μόνο του αν μια χώρα είναι δημοκρατική.
Παράδειγμα 2
Στη χούντα του 1967–1974 υπήρχε για ένα διάστημα και «πρόεδρος». Γιατί δεν ήταν δημοκρατία;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η εξουσία δεν πηγάζει από τον λαό: οι συνταγματάρχες την πήραν με τανκς, στις 21 Απριλίου 1967.
Δεν υπήρχαν ελεύθερες εκλογές· η Βουλή είχε κλείσει, οι εφημερίδες λογοκρίνονταν, και πολλοί που διαφωνούσαν φυλακίστηκαν ή εξορίστηκαν.
Ένας τίτλος όπως «πρόεδρος» δεν κάνει ένα καθεστώς δημοκρατικό. Μετράει πώς πήρε κάποιος την εξουσία και αν μπορεί ο λαός να τον αλλάξει.
Πολλαπλή επιλογή
Ερώτηση 1 από 8
Ασκήσεις
Σε ποιο πολίτευμα ο λαός εκλέγει απευθείας πρόεδρο, που είναι και αρχηγός της κυβέρνησης;
Σκαλί 1 από 4 · Θυμάμαι
Τα κατάφερες;
- Να αναφέρεις τα τρία στοιχεία του κράτους: λαό, έδαφος και κρατική εξουσία.
- Να εξηγείς τι είναι πολίτευμα.
- Να διακρίνεις μοναρχία, δημοκρατία και δικτατορία, και τις παραλλαγές τους.
- Να διαβάζεις το άρθρο 1 του Συντάγματος και να εξηγείς τι είναι η λαϊκή κυριαρχία.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.