Η διάκριση των εξουσιών
Νομοθετική, εκτελεστική, δικαστική: γιατί δεν τις κρατάει ο ίδιος.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή ΣΤ΄ Δημοτικού, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να ονομάζεις τις τρεις λειτουργίες του κράτους και ποιος ασκεί την καθεμιά (άρθρο 26 του Συντάγματος).
- Να εξηγείς γιατί οι εξουσίες δεν πρέπει να βρίσκονται στα ίδια χέρια.
- Να περιγράφεις πώς είναι οργανωμένη η δικαιοσύνη και τι σημαίνει ανεξαρτησία των δικαστών.
- Να δίνεις παραδείγματα όπου η μία εξουσία ελέγχει την άλλη.
Τρεις δουλειές, τρία χέρια
Φαντάσου ένα παιχνίδι όπου ο ίδιος παίκτης γράφει τους κανόνες, παίζει, και είναι και διαιτητής. Πόσο εύκολα θα κέρδιζε;
Το ίδιο ισχύει για ένα κράτος. Η κρατική εξουσία κάνει τρεις διαφορετικές δουλειές, που το Σύνταγμα τις λέει λειτουργίες:
| Λειτουργία | Τι κάνει | Ποιος την ασκεί (άρθρο 26) |
|---|---|---|
| νομοθετική | φτιάχνει τους νόμους | η Βουλή και ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας |
| εκτελεστική | εφαρμόζει τους νόμους: κυβερνά, οργανώνει υπηρεσίες, σχολεία, αστυνομία | ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας και η Κυβέρνηση |
| δικαστική | κρίνει όταν υπάρχει διαφορά ή όταν κάποιος παραβεί τον νόμο | τα δικαστήρια |

Η ιδέα να χωρίζονται οι εξουσίες έγινε γνωστή με τον Γάλλο φιλόσοφο Μοντεσκιέ, στο βιβλίο του «Το πνεύμα των νόμων» (1748). Έγραψε, σε δική μας απόδοση: όταν η εξουσία που φτιάχνει τους νόμους και η εξουσία που τους εφαρμόζει ενώνονται στο ίδιο πρόσωπο, δεν υπάρχει ελευθερία· ούτε υπάρχει ελευθερία αν η εξουσία του δικαστή δεν είναι χωριστή από τις άλλες δύο.
Στην Ε΄ τάξη είδες πώς η Βουλή ψηφίζει έναν νόμο. Πώς δουλεύουν οι άλλες δύο;
Η εκτελεστική εξουσία. Η Κυβέρνηση είναι ο Πρωθυπουργός και οι υπουργοί. Κάθε υπουργείο φροντίζει έναν τομέα: παιδεία, υγεία, μεταφορές. Η Κυβέρνηση μένει όσο έχει την εμπιστοσύνη της Βουλής. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας εκλέγεται από τη Βουλή για πέντε χρόνια και είναι ο «ρυθμιστής του πολιτεύματος»· δεν κυβερνά ο ίδιος.
Η δικαστική εξουσία. Το Σύνταγμα (άρθρο 93) χωρίζει τα δικαστήρια σε τρία είδη:
| Δικαστήρια | Τι δικάζουν | Ανώτατο δικαστήριο |
|---|---|---|
| πολιτικά | διαφορές ανάμεσα σε ανθρώπους, π.χ. για ένα ενοίκιο ή μια κληρονομιά | Άρειος Πάγος |
| ποινικά | εγκλήματα, π.χ. κλοπή ή βία | Άρειος Πάγος |
| διοικητικά | διαφορές του πολίτη με το κράτος, π.χ. ένα άδικο πρόστιμο | Συμβούλιο της Επικρατείας |
Για τα δημόσια χρήματα υπάρχει και το Ελεγκτικό Συνέδριο, που ελέγχει πώς τα ξοδεύει το κράτος. Όποιος δεν συμφωνεί με μια δικαστική απόφαση μπορεί συνήθως να ζητήσει να ξαναδικαστεί η υπόθεση από ανώτερο δικαστήριο: αυτό λέγεται έφεση.
Το πιο σημαντικό: οι δικαστές είναι ανεξάρτητοι. Κατά το άρθρο 87, υπακούουν μόνο στο Σύνταγμα και στους νόμους, όχι στην κυβέρνηση ή σε έναν υπουργό, και δεν μπορούν να απολυθούν επειδή η απόφασή τους δεν άρεσε.
Η μία ελέγχει την άλλη
Οι τρεις εξουσίες δεν είναι απλώς χωριστές· ελέγχει η μία την άλλη:
- η Βουλή ελέγχει την Κυβέρνηση: οι βουλευτές κάνουν ερωτήσεις στους υπουργούς, και η Κυβέρνηση πέφτει αν χάσει την εμπιστοσύνη της Βουλής,
- τα δικαστήρια ελέγχουν και τις δύο: ακυρώνουν παράνομες αποφάσεις της διοίκησης, και δεν εφαρμόζουν νόμο που είναι αντίθετος στο Σύνταγμα,
- οι πολίτες ελέγχουν όλους με τις εκλογές και με τη δυνατότητα να προσφύγουν στη δικαιοσύνη.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σε μια φανταστική χώρα ο πρωθυπουργός είναι και πρόεδρος της βουλής και μπορεί να απολύσει όποιον δικαστή θέλει. Τι κινδυνεύει;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Όποιος κυβερνά (εκτελεστική) ελέγχει και το ποιοι νόμοι ψηφίζονται (νομοθετική). Μπορεί να φτιάξει νόμους που βολεύουν μόνο τον ίδιο.
Αφού μπορεί να απολύσει δικαστές, ένας δικαστής που αποφασίσει εναντίον του κινδυνεύει να χάσει τη θέση του. Τα δικαστήρια δεν μπορούν να τον σταματήσουν.
Οι τρεις εξουσίες έχουν μαζευτεί στα ίδια χέρια. Αυτό ακριβώς προειδοποιούσε ο Μοντεσκιέ: δεν υπάρχει ελευθερία, γιατί κανείς δεν ελέγχει αυτόν που κυβερνά.
Παράδειγμα 2
Η κ. Ελένη (φανταστικό πρόσωπο) πήρε πρόστιμο από μια υπηρεσία του κράτους για κάτι που, όπως λέει, δεν έκανε. Σε ποιο δικαστήριο θα πάει, και γιατί μπορεί να ελπίζει σε δίκαιη απόφαση;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η διαφορά της είναι με το κράτος, όχι με άλλον πολίτη. Πηγαίνει λοιπόν στα διοικητικά δικαστήρια.
Ο δικαστής δεν παίρνει εντολές από την υπηρεσία ή από τον υπουργό. Είναι ανεξάρτητος και υπακούει μόνο στο Σύνταγμα και στους νόμους.
Αν χάσει, μπορεί να κάνει έφεση σε ανώτερο δικαστήριο. Χάρη στη διάκριση των εξουσιών, ένας πολίτης μπορεί να βγει δικαιωμένος απέναντι στο ίδιο το κράτος.
Πολλαπλή επιλογή
Ερώτηση 1 από 8
Ασκήσεις
Ποιο είναι το ανώτατο δικαστήριο για τις πολιτικές και τις ποινικές υποθέσεις;
Σκαλί 1 από 4 · Θυμάμαι
Τα κατάφερες;
- Να ονομάζεις τις τρεις λειτουργίες του κράτους και ποιος ασκεί την καθεμιά (άρθρο 26 του Συντάγματος).
- Να εξηγείς γιατί οι εξουσίες δεν πρέπει να βρίσκονται στα ίδια χέρια.
- Να περιγράφεις πώς είναι οργανωμένη η δικαιοσύνη και τι σημαίνει ανεξαρτησία των δικαστών.
- Να δίνεις παραδείγματα όπου η μία εξουσία ελέγχει την άλλη.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.