Η διάκριση των εξουσιών
Νομοθετική, εκτελεστική, δικαστική: γιατί δεν τις κρατάει ο ίδιος.
25 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ονομάζεις τις τρεις λειτουργίες του κράτους και ποιος ασκεί την καθεμιά (άρθρο 26 του Συντάγματος).
- Να εξηγείς γιατί οι εξουσίες δεν πρέπει να βρίσκονται στα ίδια χέρια.
- Να περιγράφεις πώς είναι οργανωμένη η δικαιοσύνη και τι σημαίνει ανεξαρτησία των δικαστών.
- Να δίνεις παραδείγματα όπου η μία εξουσία ελέγχει την άλλη.
Τρεις δουλειές, τρία χέρια
Φαντάσου ένα παιχνίδι όπου ο ίδιος παίκτης γράφει τους κανόνες, παίζει, και είναι και διαιτητής. Πόσο εύκολα θα κέρδιζε;
Το ίδιο ισχύει για ένα κράτος. Η κρατική εξουσία κάνει τρεις διαφορετικές δουλειές, που το Σύνταγμα τις λέει λειτουργίες:
| Λειτουργία | Τι κάνει | Ποιος την ασκεί (άρθρο 26) |
|---|---|---|
| νομοθετική | φτιάχνει τους νόμους | η Βουλή και ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας |
| εκτελεστική | εφαρμόζει τους νόμους: κυβερνά, οργανώνει υπηρεσίες, σχολεία, αστυνομία | ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας και η Κυβέρνηση |
| δικαστική | κρίνει όταν υπάρχει διαφορά ή όταν κάποιος παραβεί τον νόμο | τα δικαστήρια |
Η ιδέα να χωρίζονται οι εξουσίες έγινε γνωστή με τον Γάλλο φιλόσοφο Μοντεσκιέ, στο βιβλίο του «Το πνεύμα των νόμων» (1748). Έγραψε, σε δική μας απόδοση: όταν η εξουσία που φτιάχνει τους νόμους και η εξουσία που τους εφαρμόζει ενώνονται στο ίδιο πρόσωπο, δεν υπάρχει ελευθερία· ούτε υπάρχει ελευθερία αν η εξουσία του δικαστή δεν είναι χωριστή από τις άλλες δύο.
Στην Ε΄ τάξη είδες πώς η Βουλή ψηφίζει έναν νόμο. Πώς δουλεύουν οι άλλες δύο;
Η εκτελεστική εξουσία. Η Κυβέρνηση είναι ο Πρωθυπουργός και οι υπουργοί. Κάθε υπουργείο φροντίζει έναν τομέα: παιδεία, υγεία, μεταφορές. Η Κυβέρνηση μένει όσο έχει την εμπιστοσύνη της Βουλής. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας εκλέγεται από τη Βουλή για πέντε χρόνια και είναι ο «ρυθμιστής του πολιτεύματος»· δεν κυβερνά ο ίδιος.
Η δικαστική εξουσία. Το Σύνταγμα (άρθρο 93) χωρίζει τα δικαστήρια σε τρία είδη:
| Δικαστήρια | Τι δικάζουν | Ανώτατο δικαστήριο |
|---|---|---|
| πολιτικά | διαφορές ανάμεσα σε ανθρώπους, π.χ. για ένα ενοίκιο ή μια κληρονομιά | Άρειος Πάγος |
| ποινικά | εγκλήματα, π.χ. κλοπή ή βία | Άρειος Πάγος |
| διοικητικά | διαφορές του πολίτη με το κράτος, π.χ. ένα άδικο πρόστιμο | Συμβούλιο της Επικρατείας |
Για τα δημόσια χρήματα υπάρχει και το Ελεγκτικό Συνέδριο, που ελέγχει πώς τα ξοδεύει το κράτος. Όποιος δεν συμφωνεί με μια δικαστική απόφαση μπορεί συνήθως να ζητήσει να ξαναδικαστεί η υπόθεση από ανώτερο δικαστήριο: αυτό λέγεται έφεση.
Το πιο σημαντικό: οι δικαστές είναι ανεξάρτητοι. Κατά το άρθρο 87, υπακούουν μόνο στο Σύνταγμα και στους νόμους, όχι στην κυβέρνηση ή σε έναν υπουργό, και δεν μπορούν να απολυθούν επειδή η απόφασή τους δεν άρεσε.
Η μία ελέγχει την άλλη
Οι τρεις εξουσίες δεν είναι απλώς χωριστές· ελέγχει η μία την άλλη:
- η Βουλή ελέγχει την Κυβέρνηση: οι βουλευτές κάνουν ερωτήσεις στους υπουργούς, και η Κυβέρνηση πέφτει αν χάσει την εμπιστοσύνη της Βουλής,
- τα δικαστήρια ελέγχουν και τις δύο: ακυρώνουν παράνομες αποφάσεις της διοίκησης, και δεν εφαρμόζουν νόμο που είναι αντίθετος στο Σύνταγμα,
- οι πολίτες ελέγχουν όλους με τις εκλογές και με τη δυνατότητα να προσφύγουν στη δικαιοσύνη.
Ας το σκεφτούμε μαζί
Παράδειγμα 1
Σε μια φανταστική χώρα ο πρωθυπουργός είναι και πρόεδρος της βουλής και μπορεί να απολύσει όποιον δικαστή θέλει. Τι κινδυνεύει;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Η κ. Ελένη (φανταστικό πρόσωπο) πήρε πρόστιμο από μια υπηρεσία του κράτους για κάτι που, όπως λέει, δεν έκανε. Σε ποιο δικαστήριο θα πάει, και γιατί μπορεί να ελπίζει σε δίκαιη απόφαση;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να ονομάζεις τις τρεις λειτουργίες του κράτους και ποιος ασκεί την καθεμιά (άρθρο 26 του Συντάγματος).
- Να εξηγείς γιατί οι εξουσίες δεν πρέπει να βρίσκονται στα ίδια χέρια.
- Να περιγράφεις πώς είναι οργανωμένη η δικαιοσύνη και τι σημαίνει ανεξαρτησία των δικαστών.
- Να δίνεις παραδείγματα όπου η μία εξουσία ελέγχει την άλλη.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.