Ο Δήμος: εκλογές και διοίκηση
Δημοτικές εκλογές, δήμαρχος, συμβούλιο, και από πού έρχονται τα χρήματα του Δήμου.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις πώς γίνονται οι δημοτικές εκλογές με τον Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης του 2026.
- Να εξηγείς τι είναι ο δήμος, η περιφέρεια και η δημοτική κοινότητα.
- Να διακρίνεις ποιες δουλειές ανήκουν στον δήμο, στην περιφέρεια και στο κράτος.
- Να λες από πού έρχονται τα χρήματα ενός δήμου και ποιος αποφασίζει πώς θα ξοδευτούν.
Οι δημοτικές εκλογές
Στην Ε΄ τάξη είδες πώς αποφασίζει το δημοτικό συμβούλιο. Εδώ ξεκινάμε από πιο πριν: πώς βγαίνουν ο δήμαρχος και οι σύμβουλοι.
Από τον Ιούνιο του 2026 οι κανόνες βρίσκονται σε έναν νέο νόμο, τον Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ν. 5314/2026). Τα βασικά:
- Οι δημοτικές αρχές εκλέγονται κάθε πέντε χρόνια, με άμεση, καθολική και μυστική ψηφοφορία. Οι σημερινές εκλέχτηκαν τον Οκτώβριο του 2023· η θητεία τους ξεκίνησε την 1η Ιανουαρίου 2024 και λήγει στο τέλος του 2028.
- Με τον νέο Κώδικα οι εκλογές γίνονται την τελευταία Κυριακή του Νοεμβρίου, και οι νέες αρχές αναλαμβάνουν την 1η Ιανουαρίου.
- Ψηφίζουν οι δημότες που είναι γραμμένοι στους εκλογικούς καταλόγους, από τα 17, όπως και στις βουλευτικές εκλογές. Ψηφίζουν και πολίτες άλλων χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης που μένουν στον δήμο και έχουν γραφτεί σε ειδικό κατάλογο.
Κάθε συνδυασμός (παράταξη) έχει ένα ψηφοδέλτιο, με επικεφαλής τον υποψήφιο δήμαρχο και από κάτω τους υποψήφιους συμβούλους. Ο ψηφοφόρος διαλέγει ένα ψηφοδέλτιο και βάζει σταυρό σε ως τρεις υποψήφιους συμβούλους (ως τέσσερις στους μεγάλους δήμους).
Το καινούργιο είναι η εναλλακτική ψήφος. Στο ίδιο ψηφοδέλτιο μπορείς να σημειώσεις, αν θέλεις, έναν άλλο συνδυασμό ως δεύτερη προτίμηση. Μετράει μόνο αν χρειαστεί, όπως θα δεις.
| Αποτέλεσμα | Τι γίνεται |
|---|---|
| ένας συνδυασμός παίρνει πάνω από 42% των έγκυρων ψηφοδελτίων | ο επικεφαλής του γίνεται δήμαρχος |
| κανείς δεν περνά το 42% | δεύτερο στάδιο μέτρησης: μένουν οι δύο πρώτοι, και στις ψήφους τους προστίθενται οι εναλλακτικές ψήφοι από τα ψηφοδέλτια των άλλων συνδυασμών· κερδίζει όποιος βγει πρώτος |
Δεν γίνεται πια δεύτερη ψηφοφορία μια εβδομάδα μετά, όπως το 2023. Ο «δεύτερος γύρος» γίνεται με τις ψήφους της ίδιας μέρας.
Ο συνδυασμός του δημάρχου παίρνει τα τρία πέμπτα των εδρών του δημοτικού συμβουλίου (σε ορισμένες περιπτώσεις λίγο λιγότερα), ώστε να μπορεί να κυβερνήσει. Οι υπόλοιπες έδρες μοιράζονται στους άλλους συνδυασμούς ανάλογα με τις ψήφους τους: αυτοί είναι η αντιπολίτευση, που ελέγχει τη δημοτική αρχή.
Δήμοι, περιφέρειες, κοινότητες
Το άρθρο 102 του Συντάγματος λέει ότι οι τοπικές υποθέσεις ανήκουν στην τοπική αυτοδιοίκηση, που έχει δύο βαθμούς:
| Βαθμός | Τι είναι | Πόσοι | Επικεφαλής |
|---|---|---|---|
| πρώτος | ο δήμος: μια πόλη ή πολλά χωριά μαζί | 332 | δήμαρχος |
| δεύτερος | η περιφέρεια: πολλοί δήμοι μαζί, π.χ. η Κρήτη | 13 | περιφερειάρχης |
Ένας δήμος χωρίζεται σε δημοτικές κοινότητες: ένα χωριό ή μια συνοικία. Κάθε κοινότητα εκλέγει δικό της συμβούλιο με πρόεδρο, ή, αν έχει ως 300 κατοίκους, έναν εκπρόσωπο. Αυτοί μεταφέρουν στον δήμο τα προβλήματα του τόπου τους.
Το κράτος ελέγχει μόνο αν ο δήμος τηρεί τους νόμους. Δεν του λέει τι να αποφασίσει: ο δήμος έχει διοικητική και οικονομική αυτοτέλεια.
Ποιος διοικεί και τι κάνει ο δήμος
- Ο δήμαρχος είναι ο επικεφαλής της δημοτικής αρχής και διαλέγει αντιδημάρχους για κάθε τομέα.
- Το δημοτικό συμβούλιο (από 13 ως 43 μέλη, ανάλογα με τον πληθυσμό) παίρνει τις μεγάλες αποφάσεις, όπως τον προϋπολογισμό.
- Η δημοτική επιτροπή, μικρότερη, βοηθά σε οικονομικά θέματα και έργα.
- Το συμβούλιο νέων εκλέγεται ηλεκτρονικά από νέους ως 29 χρονών που έχουν δικαίωμα ψήφου. Όταν γίνεις 17, μπορείς να ψηφίσεις, και να είσαι υποψήφιος.
Από πού έρχονται τα χρήματα
Για όλα αυτά ο δήμος χρειάζεται χρήματα. Έρχονται κυρίως από:
- το κράτος: κάθε χρόνο δίνει στους δήμους ένα μέρος από τους φόρους που μαζεύει, τους Κεντρικούς Αυτοτελείς Πόρους (ΚΑΠ),
- τα δημοτικά τέλη που πληρώνουν οι κάτοικοι για καθαριότητα και φωτισμό. Ως το 2027 μπαίνουν στον λογαριασμό του ρεύματος· από το 2028 θα έρχεται χωριστός λογαριασμός του δήμου,
- την περιουσία του δήμου, π.χ. ενοίκια από καταστήματα που του ανήκουν,
- πρόστιμα, π.χ. για παράνομη στάθμευση,
- χρηματοδοτήσεις για έργα από το κράτος ή από την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Κάθε χρόνο ο δήμος φτιάχνει προϋπολογισμό: ένα σχέδιο με τα έσοδα που περιμένει και τα έξοδα που θα κάνει. Τον ψηφίζει το δημοτικό συμβούλιο.
Ας το σκεφτούμε μαζί
Παράδειγμα 1
Στον φανταστικό Δήμο Ακρογιαλιάς οι συνδυασμοί πήραν: Α 38%, Β 33%, Γ 19%, Δ 10%. Από όσους ψήφισαν Γ, το 6% του συνόλου σημείωσε εναλλακτική ψήφο στο Α και το 11% στο Β. Από όσους ψήφισαν Δ, το 4% σημείωσε Α και το 3% Β. Ποιος εκλέγεται δήμαρχος;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Η πλατεία μιας γειτονιάς δεν έχει φως τη νύχτα. Οι κάτοικοι δεν ξέρουν σε ποιον να απευθυνθούν. Ποιος είναι υπεύθυνος και τι μπορούν να κάνουν;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις πώς γίνονται οι δημοτικές εκλογές με τον Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης του 2026.
- Να εξηγείς τι είναι ο δήμος, η περιφέρεια και η δημοτική κοινότητα.
- Να διακρίνεις ποιες δουλειές ανήκουν στον δήμο, στην περιφέρεια και στο κράτος.
- Να λες από πού έρχονται τα χρήματα ενός δήμου και ποιος αποφασίζει πώς θα ξοδευτούν.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.