Όγκος, μάζα και πυκνότητα
Πόσο χώρο πιάνει, πόση ύλη έχει, και γιατί το σίδερο βουλιάζει ενώ το ξύλο επιπλέει.
15 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσικά Ε΄ Δημοτικού, §1
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τον όγκο (πόσο χώρο πιάνει) από τη μάζα (πόση ύλη έχει).
- Να μετράς όγκο με ογκομετρικό κύλινδρο, και τον όγκο μιας πέτρας με το νερό που ανεβαίνει.
- Να συγκρίνεις υλικά με την ίδια ποσότητα όγκου και να λες ποιο είναι πυκνότερο.
- Να προβλέπεις αν κάτι επιπλέει ή βουλιάζει στο νερό από την πυκνότητά του.
Δύο ερωτήσεις για το ίδιο πράγμα
Πάρε ένα μπαλόνι φουσκωμένο και μια μπίλια. Μπορείς να ρωτήσεις δύο πράγματα:
- Πόσο χώρο πιάνει; Το μπαλόνι πιάνει πολύ περισσότερο χώρο. Αυτό είναι ο όγκος.
- Πόση ύλη έχει μέσα του; Η μπίλια έχει περισσότερη. Αυτό είναι η μάζα.
Μεγάλος όγκος δεν σημαίνει μεγάλη μάζα. Το μπαλόνι είναι μεγάλο, αλλά γεμάτο αέρα· η μπίλια είναι μικρή, αλλά γεμάτη γυαλί.
| Τι λέει | Πώς τη μετράμε | Μονάδες | |
|---|---|---|---|
| Όγκος | πόσο χώρο πιάνει κάτι | ογκομετρικός κύλινδρος, κουτάλι, χάρακας | λίτρα (L), χιλιοστόλιτρα (mL), κυβικά εκατοστά (cm³) |
| Μάζα | πόση ύλη έχει κάτι | ζυγαριά | κιλά (kg), γραμμάρια (g) |
Πώς μετράς τον όγκο μιας πέτρας
Για ένα κουτί, μετράς μήκος, πλάτος και ύψος. Μια πέτρα όμως δεν έχει ίσιες πλευρές. Εδώ βοηθάει το νερό.
- Βάζεις νερό σε ογκομετρικό κύλινδρο (ή σε διάφανο κανάτι με γραμμές) και διαβάζεις τη στάθμη.
- Ρίχνεις μέσα την πέτρα, προσεκτικά, να βυθιστεί όλη.
- Η στάθμη ανεβαίνει. Όσο ανέβηκε το νερό, τόσος είναι ο όγκος της πέτρας, γιατί η πέτρα έπιασε τον χώρο του.

Η πυκνότητα: πόση ύλη χωράει στον ίδιο χώρο
Φαντάσου τρία κυβάκια, ίδια σε μέγεθος: ένα από φελλό, ένα από ξύλο και ένα από σίδερο. Τα βάζεις στη ζυγαριά. Το σιδερένιο ζυγίζει πολύ περισσότερο από τα άλλα.
Αυτή η διαφορά λέγεται πυκνότητα. Στο σίδερο, η ύλη είναι «πυκνά πατημένη»· στον ίδιο χώρο χωράει πολλή μάζα. Στον φελλό είναι αραιή.
Το νερό είναι το μέτρο μας: ένα κυβικό εκατοστό νερό ζυγίζει 1 γραμμάριο. Ο φελλός ζυγίζει λιγότερο από ένα τέταρτο του γραμμαρίου για τον ίδιο χώρο, το σίδερο σχεδόν 8 γραμμάρια.
Γιατί το σίδερο βουλιάζει και το ξύλο επιπλέει
Ρίξε στο νερό ένα καρφί και ένα ξυλάκι. Το καρφί πάει στον πάτο, το ξυλάκι μένει στην επιφάνεια. Το βάρος δεν είναι η εξήγηση: ένας ολόκληρος κορμός δέντρου επιπλέει, ενώ μια μικρή βίδα βουλιάζει.
Η εξήγηση είναι η πυκνότητα, σε σύγκριση με το νερό:
- Πυκνότερο από το νερό → βουλιάζει (σίδερο, πέτρα, γυαλί).
- Λιγότερο πυκνό από το νερό → επιπλέει (φελλός, τα περισσότερα ξύλα, λάδι, πάγος).
Δοκίμασέ το στην κουζίνα: ρίξε λίγο λάδι σε ένα ποτήρι νερό. Το λάδι ανεβαίνει και κάθεται από πάνω, γιατί είναι λιγότερο πυκνό από το νερό. Ένα παγάκι επιπλέει για τον ίδιο λόγο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ο κύλινδρος έχει 60 mL νερό. Ρίχνεις μέσα ένα κλειδί και η στάθμη πάει στα 68 mL. Πόσος είναι ο όγκος του κλειδιού;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το κλειδί πιάνει τον χώρο του νερού που «σπρώχνει» προς τα πάνω.
Η στάθμη ανέβηκε από 60 σε 68, δηλαδή κατά 68 − 60 = 8 mL.
Ο όγκος του κλειδιού είναι 8 mL, δηλαδή 8 cm³.
Παράδειγμα 2
Δύο κύβοι, ίδιοι σε μέγεθος, 10 cm³ ο καθένας. Ο Α ζυγίζει 27 g, ο Β 5 g. Ποιος είναι πυκνότερος, και ποιος επιπλέει στο νερό;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Έχουν ίδιο όγκο, άρα αρκεί να συγκρίνεις τις μάζες. Ο Α έχει περισσότερη μάζα στον ίδιο χώρο: ο Α είναι πυκνότερος.
Για τον ίδιο όγκο, 10 cm³ νερό ζυγίζουν 10 g.
Ο Α (27 g) είναι βαρύτερος από το ίδιο μέγεθος νερού → βουλιάζει. Ο Β (5 g) είναι ελαφρύτερος → επιπλέει.
Πολλαπλή επιλογή
Ερώτηση 1 από 8
Ασκήσεις
Σε ποια μονάδα θα μετρούσες τη μάζα ενός μήλου: σε γραμμάρια ή σε χιλιοστόλιτρα;
Σκαλί 1 από 4 · Βασική
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τον όγκο (πόσο χώρο πιάνει) από τη μάζα (πόση ύλη έχει).
- Να μετράς όγκο με ογκομετρικό κύλινδρο, και τον όγκο μιας πέτρας με το νερό που ανεβαίνει.
- Να συγκρίνεις υλικά με την ίδια ποσότητα όγκου και να λες ποιο είναι πυκνότερο.
- Να προβλέπεις αν κάτι επιπλέει ή βουλιάζει στο νερό από την πυκνότητά του.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.