Μετάβαση στο περιεχόμενο

Το πεπτικό σύστημα

Από το στόμα ως το έντερο: τι παθαίνει η τροφή σε κάθε σταθμό, και γιατί.

20 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσικά Ε΄ Δημοτικού, §4

Θα μάθεις να

  1. Να ονομάζεις τα βασικά συστατικά των τροφών και τι προσφέρει το καθένα.
  2. Να ξεχωρίζεις τα είδη των δοντιών και να ξέρεις πώς τα προστατεύεις.
  3. Να περιγράφεις τη διαδρομή της τροφής και τι γίνεται σε κάθε όργανο του πεπτικού συστήματος.
  4. Να εξηγείς τι προσφέρουν το συκώτι και το πάγκρεας, χωρίς να περνά η τροφή από μέσα τους.

Γιατί τρώμε

Για να κινηθείς, να σκεφτείς, ακόμα και για να χτυπάει η καρδιά σου την ώρα που κοιμάσαι, χρειάζεσαι ενέργεια. Για να μεγαλώσουν τα κόκαλα και οι μύες σου, χρειάζεσαι πρώτες ύλες. Και τα δύο τα παίρνεις από τις τροφές.

Οι τροφές δεν είναι όλες ίδιες. Η καθεμιά έχει άλλη αναλογία από τα βασικά συστατικά:

ΣυστατικόΤι σου δίνειΠού το βρίσκεις κυρίως
Πρωτεΐνεςυλικό για να μεγαλώνει και να επισκευάζεται το σώμακρέας, ψάρι, αβγά, γάλα, όσπρια
Υδατάνθρακεςγρήγορη ενέργειαψωμί, ρύζι, μακαρόνια, πατάτες, φρούτα
Λίπηενέργεια σε απόθεμαλάδι, βούτυρο, ξηροί καρποί
Βιταμίνεςβοηθούν το σώμα να αξιοποιεί τις τροφές και να αμύνεται στις λοιμώξειςφρούτα, λαχανικά
Άλαταασβέστιο για κόκαλα και δόντια, σίδηρο για το αίμαγαλακτοκομικά, πράσινα λαχανικά, όσπρια
Φυτικές ίνεςδεν απορροφώνται, αλλά βοηθούν την τροφή να προχωράλαχανικά, φρούτα, ψωμί ολικής άλεσης

Η λέξη «πρωτεΐνη» βγαίνει από το ελληνικό «πρωτεύω», αυτό που έχει την πρώτη θέση. Έτσι τις ονόμασαν οι επιστήμονες, για να δείξουν πόσο απαραίτητες είναι.

Ένα κομμάτι ψωμί όμως δεν μπορεί να μπει έτσι όπως είναι στο αίμα σου. Πρέπει πρώτα να σπάσει σε κομμάτια τόσο μικρά που να περνούν μέσα από τα τοιχώματα του εντέρου. Αυτή η δουλειά λέγεται πέψη, και τα όργανα που την κάνουν είναι το πεπτικό σύστημα.

Τα δόντια: εκεί αρχίζει το ταξίδι

Τα δόντια κόβουν και αλέθουν την τροφή. Δεν είναι όλα ίδια, γιατί δεν κάνουν όλα την ίδια δουλειά:

ΔόντιαΣχήμαΔουλειά
Κοπτήρεςμπροστά, πλατιά και κοφτερά σαν σμίληκόβουν
Κυνόδοντεςμυτεροί, ένας σε κάθε γωνίασκίζουν
Προγόμφιοιπίσω από τους κυνόδοντεςσπάνε και αλέθουν
Γομφίοι (τραπεζίτες)οι πιο πίσω, με φαρδιά επιφάνειααλέθουν

Τα ονόματα λένε τη δουλειά. Ο κυνόδοντας παίρνει το όνομά του από τον «κύνα», τον σκύλο, που έχει αυτά τα δόντια μεγάλα. Ο τραπεζίτης έχει φαρδιά επιφάνεια, σαν τραπέζι. Και οι τελευταίοι γομφίοι λέγονται φρονιμίτες, γιατί βγαίνουν αργά, γύρω στα είκοσι, όταν υποτίθεται ότι έχεις φρονιμέψει.

Ο άνθρωπος αποκτά δύο γενιές δοντιών. Τα πρώτα, τα νεογιλά, είναι 2020 και αρχίζουν να πέφτουν γύρω στα έξι. Στη θέση τους βγαίνουν τα μόνιμα, που με τους φρονιμίτες φτάνουν τα 3232.

Όσο μασάς, η τροφή κόβεται σε μικρά κομμάτια και ανακατεύεται με το σάλιο. Γίνεται ένα μίγμα, όπως αυτά που είδες στην ενότητα για τα μίγματα. Το σάλιο το φτιάχνουν οι σιελογόνοι αδένες: μαλακώνει την μπουκιά για να κατέβει εύκολα, και αρχίζει ήδη να διασπά το άμυλο του ψωμιού και της πατάτας.

Και κάτι που ίσως έχεις διαβάσει: ότι η γλώσσα έχει ζώνες, γλυκό στη μύτη, αλμυρό στα πλάγια, πικρό πίσω. Αυτός ο «χάρτης της γλώσσας» δεν ισχύει. Οι γευστικοί κάλυκες είναι σκορπισμένοι σε όλη τη γλώσσα, και κάθε περιοχή νιώθει όλες τις γεύσεις: γλυκό, αλμυρό, ξινό, πικρό, και μια πέμπτη, τη γεύση του ζωμού, που λέγεται ούμαμι. Δοκίμασε ζάχαρη στην άκρη της γλώσσας και μετά στο πλάι: θα τη νιώσεις και στα δύο.

Η διαδρομή της τροφής

Από τη στιγμή που καταπίνεις, η μπουκιά κάνει ένα ταξίδι που κρατάει συνήθως πάνω από μία μέρα. Πέρασε τους σταθμούς με τη σειρά:

Το ταξίδι μιας μπουκιάς

Διάλεξε έναν σταθμό: ανάβει το όργανο και διαβάζεις τι γίνεται εκεί. Ξεκίνα από το στόμα και προχώρα με τη σειρά. Στο τέλος δες τους βοηθούς που βρίσκονται έξω από τη διαδρομή.

Διάλεξε σταθμό

Στόμα

Τα δόντια κόβουν και αλέθουν, το σάλιο υγραίνει την τροφή και αρχίζει να διασπά το άμυλο. Η γλώσσα πλάθει μια μπουκιά και τη σπρώχνει πίσω, στον φάρυγγα.

Όργανο: στόμα

Το λεπτό έντερο κάνει τόσο καλά αυτή τη δουλειά γιατί το εσωτερικό του δεν είναι λείο. Είναι γεμάτο μικροσκοπικές προεξοχές, σαν τα νήματα μιας πετσέτας, που μεγαλώνουν πάρα πολύ την επιφάνεια από την οποία περνά η τροφή στο αίμα.

Κυκλικό πεδίο μικροσκοπίου: δεκάδες μακριές ροζ προεξοχές σαν δάχτυλα ξεκινούν από το τοίχωμα και γεμίζουν το εσωτερικό ενός σωλήνα.
Το εσωτερικό ενός λεπτού εντέρου στο μικροσκόπιο. Είναι από αρουραίο, αλλά το δικό σου είναι φτιαγμένο με τον ίδιο τρόπο. Κάθε ροζ «δάχτυλο» είναι μια μικρή προεξοχή του τοιχώματος. Όσο περισσότερες, τόσο μεγαλύτερη η επιφάνεια που αγγίζει η τροφή.Φωτογραφία: Jamil Baza · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Ισορροπημένη διατροφή

Κανένα φαγητό δεν έχει μόνο του όλα όσα χρειάζεσαι. Γι' αυτό η διατροφή θέλει ποικιλία: λίγο απ' όλα, στη σωστή αναλογία. Η διατροφική πυραμίδα το δείχνει με σχήμα: στη βάση της, φαρδιά, τα τρόφιμα που τρως κάθε μέρα, και ψηλά, στη στενή κορυφή, όσα τρως πιο σπάνια.

Μερικές συνήθειες που βοηθούν όλη τη διαδρομή:

  • φρούτα και λαχανικά κάθε μέρα, για βιταμίνες και φυτικές ίνες·
  • ψωμί ολικής άλεσης, όσπρια, ψάρι και γαλακτοκομικά συχνά·
  • αρκετό νερό μέσα στη μέρα·
  • φαγητό με την ησυχία σου, μασώντας καλά.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Γιατί λέμε ότι η καλή μάσηση βοηθάει την πέψη;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Οι φυτικές ίνες δεν περνούν ποτέ στο αίμα. Τότε γιατί τις χρειαζόμαστε;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Ένα κομμάτι τυρόπιτα έχει άμυλο (στο φύλλο), λίπος και πρωτεΐνη (στο τυρί). Πού αρχίζει να διασπάται το καθένα;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι είναι η πέψη;
Διαλέγω

Ερώτηση 1 από 8

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 5

Ποιοι αδένες φτιάχνουν το σάλιο;

Γράφω

Σκαλί 1 από 4 · Βασική

Τα κατάφερες;

  • Να ονομάζεις τα βασικά συστατικά των τροφών και τι προσφέρει το καθένα.
  • Να ξεχωρίζεις τα είδη των δοντιών και να ξέρεις πώς τα προστατεύεις.
  • Να περιγράφεις τη διαδρομή της τροφής και τι γίνεται σε κάθε όργανο του πεπτικού συστήματος.
  • Να εξηγείς τι προσφέρουν το συκώτι και το πάγκρεας, χωρίς να περνά η τροφή από μέσα τους.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;