Αφήγηση, περιγραφή, οδηγίες, γνώμη
Κάθε κείμενο έχει σκοπό, και ο σκοπός αποφασίζει πώς γράφεται.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γραμματική Ε΄ και ΣΤ΄ Δημοτικού, §2.1
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις τον σκοπό ενός κειμένου: να αφηγηθεί, να περιγράψει, να δώσει οδηγίες, να πει μια γνώμη ή να πληροφορήσει.
- Να βρίσκεις τα σημάδια κάθε είδους: τον χρόνο και το πρόσωπο των ρημάτων, τις συνδετικές λέξεις και τη μορφή.
- Να ξεχωρίζεις την περιγραφή από το πληροφοριακό κείμενο.
- Να γράφεις για το ίδιο θέμα με διαφορετικό σκοπό.
Ένας κήπος, πέντε κείμενα
Η Ε΄ τάξη ενός σχολείου έφτιαξε έναν λαχανόκηπο στην αυλή. Πέντε κείμενα γράφτηκαν γι' αυτόν. Το θέμα είναι το ίδιο, αλλά κανένα κείμενο δεν μοιάζει με το άλλο.
Α. Στο ημερολόγιο της τάξης
Την περασμένη Τρίτη φυτέψαμε ντομάτες στον κήπο του σχολείου. Πρώτα σκάψαμε το χώμα με τα φτυαράκια. Ξαφνικά ο Φοίβος βρήκε έναν τεράστιο γαιοσκώληκα, και όλοι τρέξαμε να τον δούμε. Ύστερα φυτέψαμε δώδεκα φυτά. Στο τέλος τα ποτίσαμε και γυρίσαμε στην τάξη λερωμένοι αλλά χαρούμενοι.
Β. Σε ένα γράμμα προς μια φίλη
Ο κήπος μας είναι ένα στενό κομμάτι γης πίσω από το γυμναστήριο. Μπροστά υπάρχουν τέσσερα ξύλινα παρτέρια με ντομάτες και μαρούλια. Πιο πέρα, κοντά στον φράχτη, στέκεται μια παλιά πράσινη βρύση. Στο βάθος ένα ψηλό πεύκο ρίχνει τη σκιά του. Το πρωί όλος ο κήπος μυρίζει βρεγμένο χώμα.
Γ. Στον πίνακα ανακοινώσεων
Πώς φυτεύουμε ντομάτα
Θα χρειαστείς: ένα φυτό ντομάτας, ένα φτυαράκι, ένα ποτιστήρι με νερό.
- Άνοιξε μια λακκούβα, βαθιά όσο η παλάμη σου.
- Βάλε μέσα το φυτό μαζί με το χώμα του.
- Γέμισε τη λακκούβα με χώμα και πάτησέ το απαλά γύρω γύρω.
- Πότισε αμέσως.
Δ. Στην εφημερίδα του σχολείου
Πιστεύω ότι ο κήπος πρέπει να γίνει μάθημα για όλες τις τάξεις. Πρώτα απ' όλα, μαθαίνουμε από πού έρχεται το φαγητό μας. Επιπλέον, η δουλειά στον καθαρό αέρα μάς ξεκουράζει από τα θρανία. Τέλος, μαθαίνουμε να συνεργαζόμαστε. Γι' αυτό προτείνω να έχει κάθε τάξη το δικό της παρτέρι.
Ε. Σε ένα βιβλίο της βιβλιοθήκης
Η ντομάτα
Η ντομάτα είναι φυτό που θέλει πολύ ήλιο και ζέστη. Στην Ελλάδα φυτεύεται την άνοιξη και δίνει καρπούς το καλοκαίρι. Ο καρπός είναι στην αρχή πράσινος και κοκκινίζει καθώς ωριμάζει. Η ντομάτα ήρθε στην Ευρώπη από την Αμερική πριν από περίπου πεντακόσια χρόνια.
Ο σκοπός αποφασίζει
Κάθε κείμενο γράφεται για να κάνει κάτι στον αναγνώστη. Αυτός είναι ο σκοπός του. Από τον σκοπό βγαίνει το κειμενικό είδος.
Τα σημάδια κάθε είδους
Ο σκοπός αφήνει σημάδια στο κείμενο. Τα βρίσκεις σε τέσσερα σημεία: στον χρόνο των ρημάτων, στο πρόσωπο, στις λέξεις που συνδέουν τις προτάσεις και στη μορφή του κειμένου πάνω στη σελίδα.
| Είδος | Χρόνος | Πρόσωπο | Συνδετικές λέξεις | Μορφή |
|---|---|---|---|---|
| Αφήγηση | παρελθόν: φυτέψαμε, βρήκε | α΄ ή γ΄ | πρώτα, ξαφνικά, ύστερα, στο τέλος | τα γεγονότα με τη σειρά που έγιναν |
| Περιγραφή | ενεστώτας: είναι, στέκεται · ή παρατατικός, για κάτι παλιό: ήταν | συνήθως γ΄ | μπροστά, πιο πέρα, στο βάθος | από το σύνολο στις λεπτομέρειες |
| Οδηγίες | «κάνε»: άνοιξε, βάλε · ή «κάνουμε»: βάζουμε | β΄ ενικό ή α΄ πληθυντικό | πρώτα, μετά, στο τέλος, ή αριθμοί | τίτλος, λίστα «τι χρειάζεσαι», βήματα |
| Γνώμη | ενεστώτας: πιστεύω, πρέπει | α΄ | πιστεύω ότι, πρώτα απ' όλα, επιπλέον, γι' αυτό | γνώμη, λόγοι, κατάληξη |
| Πληροφοριακό | ενεστώτας: θέλει, φυτεύεται | γ΄ | επίσης, όμως, για παράδειγμα | τίτλος, συχνά υπότιτλοι, εικόνες, αριθμοί |
Τα σημάδια δουλεύουν μαζί. Ένα μόνο δεν αρκεί. Ο ενεστώτας, για παράδειγμα, υπάρχει σε πολλά είδη. Αν όμως ο ενεστώτας έρχεται με α΄ πρόσωπο και «πιστεύω ότι», το κείμενο λέει γνώμη.
Περιγραφή ή πληροφοριακό;
Αυτά τα δύο μοιάζουν πολύ. Και τα δύο έχουν ενεστώτα και γ΄ πρόσωπο. Η διαφορά είναι στο τι κοιτάζουν.
- Η περιγραφή μιλάει για ένα συγκεκριμένο πράγμα, όπως το βλέπει ο συγγραφέας: ο δικός μας κήπος, η γάτα της γειτόνισσας. Έχει χρώματα, μυρωδιές, και συχνά ένα συναίσθημα.
- Το πληροφοριακό κείμενο μιλάει για ένα είδος πραγμάτων και λέει όσα ισχύουν για όλα: η ντομάτα, δηλαδή κάθε ντομάτα. Δεν λέει τι νιώθει ο συγγραφέας. Λέει γεγονότα που μπορείς να ελέγξεις σε ένα βιβλίο.
Ένας έλεγχος: θα ταίριαζε η πρόταση σε μια εγκυκλοπαίδεια; Το Οι γάτες βλέπουν καλά στο σκοτάδι ταιριάζει: πληροφοριακό. Το Η γάτα μας έχει μια άσπρη βούλα στη μύτη δεν ταιριάζει: περιγραφή.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Τι είδος κειμένου είναι αυτό; «Το προηγούμενο Σάββατο πήγαμε με τον παππού για ψάρεμα. Ξυπνήσαμε πριν ξημερώσει. Στο λιμάνι η θάλασσα ήταν ήσυχη και γκρίζα. Ύστερα ανεβήκαμε στη βάρκα. Στο τέλος γυρίσαμε με τρία μικρά ψάρια.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο χρόνος. Τα ρήματα είναι στο παρελθόν: πήγαμε, ξυπνήσαμε, ανεβήκαμε, γυρίσαμε. Πρώτο σημάδι αφήγησης.
Το πρόσωπο. Α΄ πληθυντικό: ο συγγραφέας ήταν εκεί με τον παππού.
Οι συνδετικές λέξεις. Ύστερα, στο τέλος: βάζουν τα γεγονότα σε σειρά.
Η πρόταση που μοιάζει αλλιώτικη. Η θάλασσα ήταν ήσυχη και γκρίζα περιγράφει. Όμως στήνει μόνο τη σκηνή. Ο κύριος σκοπός είναι να μάθουμε τι έγινε εκείνο το Σάββατο.
Το κείμενο είναι αφήγηση.
Παράδειγμα 2
Ο Ραφαήλ θέλει να γράψει για το ποδήλατό του. Πώς αλλάζει η πρώτη του πρόταση, αν ο σκοπός του είναι να αφηγηθεί, να περιγράψει, να δώσει οδηγίες ή να πει τη γνώμη του;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Για να αφηγηθεί, πάει στο παρελθόν και ξεκινάει με το πότε: «Την Κυριακή έβγαλα για πρώτη φορά το ποδήλατο στον δρόμο.»
Για να περιγράψει, μένει στον ενεστώτα και ξεκινάει από το σύνολο: «Το ποδήλατό μου είναι κόκκινο, με μαύρη σέλα και ένα ασημένιο κουδούνι.»
Για να δώσει οδηγίες, μιλάει στον αναγνώστη με «κάνε»: «Πριν ξεκινήσεις, φόρεσε το κράνος σου και έλεγξε τα φρένα.»
Για να πει τη γνώμη του, περνάει στο α΄ πρόσωπο και ετοιμάζει λόγους: «Πιστεύω ότι το ποδήλατο είναι ο καλύτερος τρόπος να πηγαίνουμε στο σχολείο.»
Το ίδιο ποδήλατο, τέσσερις πρώτες προτάσεις. Τις άλλαξε ο σκοπός.
Πολλαπλή επιλογή
Ερώτηση 1 από 10
Ασκήσεις
Ποιο κειμενικό είδος απαντά στην ερώτηση «Πώς είναι;»;
Σκαλί 1 από 4 · Βασική
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις τον σκοπό ενός κειμένου: να αφηγηθεί, να περιγράψει, να δώσει οδηγίες, να πει μια γνώμη ή να πληροφορήσει.
- Να βρίσκεις τα σημάδια κάθε είδους: τον χρόνο και το πρόσωπο των ρημάτων, τις συνδετικές λέξεις και τη μορφή.
- Να ξεχωρίζεις την περιγραφή από το πληροφοριακό κείμενο.
- Να γράφεις για το ίδιο θέμα με διαφορετικό σκοπό.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.