Εκφράσεις και παροιμίες
Τι σημαίνει «έχει τα μάτια του δεκατέσσερα».
25 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι σημαίνει μια στερεότυπη έκφραση ως σύνολο και όχι λέξη προς λέξη.
- Να ξεχωρίζεις τη στερεότυπη έκφραση από την παροιμία.
- Να διαλέγεις την παροιμία που ταιριάζει σε μια κατάσταση.
- Να χρησιμοποιείς εκφράσεις και παροιμίες με τις σωστές λέξεις και στη σωστή περίσταση.
Δεκατέσσερα μάτια;
Στο παζάρι του σχολείου η κυρία Ρένα κρατάει το ταμείο και έχει τα μάτια της δεκατέσσερα.
Η κυρία Ρένα δεν έχει δεκατέσσερα μάτια. Η φράση σημαίνει ότι προσέχει πάρα πολύ και δεν της ξεφεύγει τίποτα, σαν να είχε πολλά ζευγάρια μάτια.
Αν τη διαβάσεις λέξη προς λέξη, δεν βγάζει νόημα. Τη σημασία την έχει ολόκληρη η φράση μαζί. Τέτοιες φράσεις λέγονται στερεότυπες εκφράσεις: οι λέξεις τους είναι «δεμένες» μεταξύ τους και λέγονται πάντα με τον ίδιο τρόπο.
Πολλές στερεότυπες εκφράσεις είναι παλιές μεταφορές. Τις είπε κάποιος πριν από πολλά χρόνια, άρεσαν, και από τότε τις λέμε όλοι έτσι ακριβώς.
| Έκφραση | Τι σημαίνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| έχω τα μάτια μου δεκατέσσερα | προσέχω πάρα πολύ | Στον δρόμο έχε τα μάτια σου δεκατέσσερα. |
| ψήνω το ψάρι στα χείλη σε κάποιον | τον ταλαιπωρώ πολύ | Η βλάβη στο ασανσέρ μάς έψησε το ψάρι στα χείλη. |
| κάνω τα στραβά μάτια | κάνω πως δεν βλέπω κάτι που δεν είναι σωστό | Ο φύλακας έκανε τα στραβά μάτια και μας άφησε να περάσουμε. |
| τα κάνω θάλασσα | τα καταφέρνω πολύ άσχημα, τα χαλάω όλα | Ξέχασα τα λόγια μου και τα έκανα θάλασσα. |
| βάζω τα δυνατά μου | προσπαθώ όσο περισσότερο μπορώ | Η ομάδα έβαλε τα δυνατά της ως το τέλος. |
| με πιάνουν στα πράσα | με βρίσκουν τη στιγμή που κάνω κάτι κακό | Τον έπιασαν στα πράσα να τρώει την τούρτα. |
| κάνω την τρίχα τριχιά | κάνω κάτι μικρό να φαίνεται πολύ μεγάλο | Μια γρατσουνιά είναι· μην κάνεις την τρίχα τριχιά. |
| πνίγομαι σε μια κουταλιά νερό | τα χάνω με την παραμικρή δυσκολία | Μην πνίγεσαι σε μια κουταλιά νερό· θα το λύσουμε. |
Πρόσεξε κάτι: η έκφραση αλλάζει μορφή, για να χωρέσει στη δική σου πρόταση. Λέμε κάνω, έκανε, θα κάνουν τα στραβά μάτια· μου, σου, μας έψησε το ψάρι στα χείλη. Οι λέξεις της όμως μένουν οι ίδιες.
Παροιμίες: η πείρα σε μία πρόταση
Όποιος βιάζεται σκοντάφτει.
Αυτή η πρόταση δεν μιλάει για κάποιον συγκεκριμένο που έπεσε στον δρόμο. Λέει μια αλήθεια για όλους: όταν κάνεις κάτι βιαστικά, κάνεις λάθη. Είναι μια παροιμία.
Η παροιμία είναι μια σύντομη πρόταση που κρατάει την πείρα πολλών ανθρώπων, από πολλά χρόνια. Δίνει μια συμβουλή ή λέει μια αλήθεια για τη ζωή. Κι αυτή μιλάει συχνά με εικόνες. Στις παροιμίες που ακολουθούν, το φασούλι και τα καρπούζια είναι εικόνες. Οι παροιμίες αυτές δεν μιλάνε στ' αλήθεια για όσπρια και φρούτα.
| Παροιμία | Τι μας λέει |
|---|---|
| Όποιος βιάζεται σκοντάφτει. | Όταν κάνεις κάτι βιαστικά, κάνεις λάθη. |
| Η καλή μέρα από το πρωί φαίνεται. | Από την αρχή καταλαβαίνεις πώς θα πάει κάτι. |
| Αγάλι αγάλι γίνεται η αγουρίδα μέλι. | Με υπομονή και χρόνο, όλα γίνονται. (Αγάλι αγάλι σημαίνει «σιγά σιγά»· αγουρίδα είναι το άγουρο σταφύλι.) |
| Φασούλι το φασούλι γεμίζει το σακούλι. | Λίγο λίγο μαζεύεις πολλά. |
| Όποιος δεν θέλει να ζυμώσει, δέκα μέρες κοσκινίζει. | Όποιος δεν θέλει να κάνει κάτι, βρίσκει συνέχεια δικαιολογίες. |
| Η γλώσσα κόκαλα δεν έχει και κόκαλα τσακίζει. | Τα λόγια μπορούν να πληγώσουν πολύ. |
| Δυο καρπούζια σε μια μασχάλη δεν χωράνε. | Δεν μπορείς να κάνεις δύο μεγάλα πράγματα μαζί. |
Έκφραση ή παροιμία;
| Στερεότυπη έκφραση | Παροιμία | |
|---|---|---|
| Τι είναι | κομμάτι μιας πρότασης | ολόκληρη πρόταση |
| Για ποιον μιλάει | για κάποιον συγκεκριμένο, εδώ και τώρα | για όλους, για κάθε εποχή |
| Αλλάζει μορφή; | ναι: κάνω, έκαναν τα στραβά μάτια | όχι, λέγεται πάντα ίδια |
| Τι κάνει | λέει κάτι με ζωντανό τρόπο | δίνει συμβουλή ή λέει μια αλήθεια για τη ζωή |
Πότε τις λες
Οι εκφράσεις και οι παροιμίες κάνουν τον λόγο ζωντανό. Ταιριάζουν όταν μιλάς με φίλους, σε ένα γράμμα σε κάποιον δικό σου, στα λόγια των ηρώων μιας ιστορίας. Σε ένα σοβαρό κείμενο, όπως μια σχολική εργασία, τις βάζεις πιο σπάνια.
Μία ή δύο φτάνουν. Αν τις στοιβάξεις όλες μαζί, το κείμενο ακούγεται ψεύτικο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
«Όταν ο Παύλος πήρε το τελευταίο μπισκότο, η μαμά του έκανε τα στραβά μάτια.» Τι έκανε η μαμά;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Δοκιμάζουμε πρώτα κατά λέξη: στράβωσαν τα μάτια της μαμάς; Αυτό δεν βγάζει νόημα. Άρα έχουμε στερεότυπη έκφραση.
Παίρνουμε την έκφραση ολόκληρη: κάνω τα στραβά μάτια σημαίνει «κάνω πως δεν βλέπω κάτι που δεν είναι σωστό».
Ελέγχουμε με την υπόλοιπη πρόταση. Ο Παύλος πήρε το τελευταίο μπισκότο, ίσως χωρίς να ρωτήσει. Η μαμά το είδε, αλλά δεν είπε τίποτα.
Το λέμε χωρίς έκφραση: «Η μαμά του έκανε πως δεν το είδε και τον άφησε να το φάει.»
Παράδειγμα 2
«Ο Ορέστης έγραψε την εργασία του στα γρήγορα, για να προλάβει την προπόνηση. Όταν την ξαναδιάβασε, βρήκε δέκα λάθη.» Ποια παροιμία ταιριάζει: «Η καλή μέρα από το πρωί φαίνεται», «Όποιος βιάζεται σκοντάφτει» ή «Φασούλι το φασούλι γεμίζει το σακούλι»;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Βρίσκουμε τι έγινε με λίγα λόγια: ο Ορέστης βιάστηκε και έκανε λάθη.
Ελέγχουμε την κάθε παροιμία. Η πρώτη μιλάει για μια αρχή που δείχνει τη συνέχεια. Η τρίτη μιλάει για κάτι που μαζεύεται λίγο λίγο. Καμία δεν λέει τίποτα για βιασύνη.
Η δεύτερη λέει ακριβώς αυτό: όταν κάνεις κάτι βιαστικά, κάνεις λάθη. Ο Ορέστης δεν σκόνταψε στον δρόμο· «σκόνταψε» στην εργασία του.
Ταιριάζει το «Όποιος βιάζεται σκοντάφτει».
Πολλαπλή επιλογή
Ερώτηση 1 από 10
Ασκήσεις
Συμπλήρωσε την παροιμία: «Αγάλι αγάλι γίνεται η αγουρίδα …»
Σκαλί 1 από 4 · Βασική
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι σημαίνει μια στερεότυπη έκφραση ως σύνολο και όχι λέξη προς λέξη.
- Να ξεχωρίζεις τη στερεότυπη έκφραση από την παροιμία.
- Να διαλέγεις την παροιμία που ταιριάζει σε μια κατάσταση.
- Να χρησιμοποιείς εκφράσεις και παροιμίες με τις σωστές λέξεις και στη σωστή περίσταση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.