Κυριολεξία και μεταφορά

Η ίδια λέξη σε δύο κόσμους

Διάβασε δύο προτάσεις:

Η γιαγιά μού χάρισε ένα χρυσό δαχτυλίδι.

Ο παππούς μου έχει χρυσή καρδιά.

Στην πρώτη πρόταση το δαχτυλίδι είναι φτιαγμένο από χρυσάφι. Στη δεύτερη κανείς δεν πιστεύει ότι η καρδιά του παππού είναι από μέταλλο. Λέμε ότι ο παππούς είναι πολύ καλός άνθρωπος.

Η λέξη χρυσός χρησιμοποιείται εδώ με δύο τρόπους:

• Στο χρυσό δαχτυλίδι λέει αυτό που πρώτα και κύρια σημαίνει. Αυτή είναι η κυριολεξία, και η σημασία λέγεται κυριολεκτική.
• Στη χρυσή καρδιά η λέξη έχει μεταφερθεί σε κάτι άλλο, επειδή τα δύο έχουν κάτι κοινό. Το χρυσάφι είναι πολύτιμο· πολύτιμη είναι και η καλοσύνη του παππού. Αυτή είναι η μεταφορά, και η σημασία λέγεται μεταφορική.

Ποια σημασία; Αποφασίζουν οι διπλανές λέξεις

Η λέξη μόνη της δεν σου λέει ποια σημασία έχει. Το λένε οι λέξεις γύρω της, δηλαδή τα συμφραζόμενα.

Έχασα το κλειδί του σπιτιού. Εδώ το κλειδί ανοίγει μια πόρτα.

Η Δανάη βρήκε το κλειδί του γρίφου. Εδώ κανείς δεν βάζει κλειδί σε κλειδαριά. Το κλειδί είναι αυτό που ανοίγει τον δρόμο για τη λύση.

Για να αποφασίσεις, κάνε μια ερώτηση: μπορεί να γίνει στ' αλήθεια, όπως ακριβώς το λέει η πρόταση; Μια βαλίτσα ζυγίζεται στη ζυγαριά. Μια κουβέντα δεν ζυγίζεται. Άρα η «βαριά κουβέντα» είναι μεταφορά.

Κυριολεξία ή μεταφορά;

Ρώτα: μπορεί να γίνει στ' αλήθεια, όπως ακριβώς το λέει η πρόταση;

Κυριολεξία ή μεταφορά;

Το τσάι είναι ζεστό.

ΚυριολεξίαΜεταφορά

0 / 10

Παρομοίωση και μεταφορά

Όταν θέλουμε να δώσουμε μια ζωντανή εικόνα, συγκρίνουμε κάτι με ένα πράγμα από άλλο κόσμο. Αυτό γίνεται με δύο τρόπους.

Η παρομοίωση κάνει τη σύγκριση φανερά, με τη λέξη «σαν» ή «όπως»: Η θάλασσα γυάλιζε σαν καθρέφτης.

Η μεταφορά κρύβει τη σύγκριση. Δεν λέει «σαν». Λέει κατευθείαν ότι το ένα είναι το άλλο: Η θάλασσα ήταν ένας καθρέφτης.

Η εικόνα είναι η ίδια. Η μεταφορά απλώς αφήνει έξω το «σαν». Γι' αυτό ακούγεται πιο δυνατή.

Υπάρχει και τρίτος τρόπος. Η προσωποποίηση δίνει σε ένα πράγμα, σε ένα ζώο ή στη φύση κάτι που κάνει ή νιώθει μόνο ο άνθρωπος: Ο ήλιος χαμογελούσε πάνω από τον λόφο. Ο αέρας μάλωνε με τα παντζούρια. Ο ήλιος δεν έχει στόμα και ο αέρας δεν θυμώνει. Όμως καταλαβαίνεις αμέσως πώς ήταν η μέρα.

Παρομοίωση, μεταφορά ή προσωποποίηση;

Ψάξε πρώτα το «σαν» ή το «όπως». Αν δεν υπάρχει, ρώτα: κάνει το πράγμα κάτι που κάνει μόνο ο άνθρωπος;

Τι σχήμα βλέπεις;

Ο σκύλος μας είναι γρήγορος σαν σφαίρα.

ΠαρομοίωσηΜεταφοράΠροσωποποίηση

0 / 9

Μεταφορές παντού γύρω σου

Η μεταφορά δεν ζει μόνο στα ποιήματα. Τη χρησιμοποιείς κάθε μέρα, χωρίς να το προσέχεις: το πόδι του τραπεζιού, ο λαιμός του μπουκαλιού, το μάτι της βελόνας, η καρδιά του καλοκαιριού. Το τραπέζι δεν περπατάει, αλλά το «πόδι» του κάνει την ίδια δουλειά με τα πόδια μας: το κρατάει όρθιο.

Στην ποίηση οι εικόνες είναι πιο τολμηρές και πιο καινούργιες. Διάβασε ένα μικρό ποίημα:

Το φεγγάρι, ένα ασημένιο πιάτο,
ξεχάστηκε πάνω στη στέγη.
Ο αέρας χτυπάει το τζάμι
σαν γείτονας που βιάζεται.
Κι η λεμονιά μέσα στην αυλή
ψιθυρίζει: «Κοιμήσου πια».

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση