Κυριολεξία και μεταφορά
«Χρυσό δαχτυλίδι» και «χρυσή καρδιά»: η ίδια λέξη σε δύο κόσμους.
25 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις την κυριολεκτική από τη μεταφορική σημασία μιας λέξης.
- Να κρίνεις από τις διπλανές λέξεις ποια σημασία έχει μια λέξη σε μια πρόταση.
- Να αναγνωρίζεις την παρομοίωση, τη μεταφορά και την προσωποποίηση.
- Να γράφεις δικές σου παρομοιώσεις και μεταφορές.
Η ίδια λέξη σε δύο κόσμους
Διάβασε δύο προτάσεις:
Η γιαγιά μού χάρισε ένα χρυσό δαχτυλίδι.
Ο παππούς μου έχει χρυσή καρδιά.
Στην πρώτη πρόταση το δαχτυλίδι είναι φτιαγμένο από χρυσάφι. Στη δεύτερη κανείς δεν πιστεύει ότι η καρδιά του παππού είναι από μέταλλο. Λέμε ότι ο παππούς είναι πολύ καλός άνθρωπος.
Η λέξη χρυσός χρησιμοποιείται εδώ με δύο τρόπους:
- Στο χρυσό δαχτυλίδι λέει αυτό που πρώτα και κύρια σημαίνει. Αυτή είναι η κυριολεξία, και η σημασία λέγεται κυριολεκτική.
- Στη χρυσή καρδιά η λέξη έχει μεταφερθεί σε κάτι άλλο, επειδή τα δύο έχουν κάτι κοινό. Το χρυσάφι είναι πολύτιμο· πολύτιμη είναι και η καλοσύνη του παππού. Αυτή είναι η μεταφορά, και η σημασία λέγεται μεταφορική.
Ποια σημασία; Αποφασίζουν οι διπλανές λέξεις
Η λέξη μόνη της δεν σου λέει ποια σημασία έχει. Το λένε οι λέξεις γύρω της, δηλαδή τα συμφραζόμενα.
Έχασα το κλειδί του σπιτιού. Εδώ το κλειδί ανοίγει μια πόρτα.
Η Δανάη βρήκε το κλειδί του γρίφου. Εδώ κανείς δεν βάζει κλειδί σε κλειδαριά. Το κλειδί είναι αυτό που ανοίγει τον δρόμο για τη λύση.
Για να αποφασίσεις, κάνε μια ερώτηση: μπορεί να γίνει στ' αλήθεια, όπως ακριβώς το λέει η πρόταση; Μια βαλίτσα ζυγίζεται στη ζυγαριά. Μια κουβέντα δεν ζυγίζεται. Άρα η «βαριά κουβέντα» είναι μεταφορά.
Παρομοίωση και μεταφορά
Όταν θέλουμε να δώσουμε μια ζωντανή εικόνα, συγκρίνουμε κάτι με ένα πράγμα από άλλο κόσμο. Αυτό γίνεται με δύο τρόπους.
Η παρομοίωση κάνει τη σύγκριση φανερά, με τη λέξη «σαν» ή «όπως»: Η θάλασσα γυάλιζε σαν καθρέφτης.
Η μεταφορά κρύβει τη σύγκριση. Δεν λέει «σαν». Λέει κατευθείαν ότι το ένα είναι το άλλο: Η θάλασσα ήταν ένας καθρέφτης.
| Παρομοίωση | Μεταφορά |
|---|---|
| Ο θυμός του ήταν σαν φωτιά. | Ο θυμός του ήταν φωτιά. |
| Η τάξη βούιζε σαν μελίσσι. | Η τάξη ήταν ένα μελίσσι. |
| Τα μάτια της έλαμπαν σαν αστέρια. | Τα μάτια της ήταν δύο αστέρια. |
Η εικόνα είναι η ίδια. Η μεταφορά απλώς αφήνει έξω το «σαν». Γι' αυτό ακούγεται πιο δυνατή.
Υπάρχει και τρίτος τρόπος. Η προσωποποίηση δίνει σε ένα πράγμα, σε ένα ζώο ή στη φύση κάτι που κάνει ή νιώθει μόνο ο άνθρωπος: Ο ήλιος χαμογελούσε πάνω από τον λόφο. Ο αέρας μάλωνε με τα παντζούρια. Ο ήλιος δεν έχει στόμα και ο αέρας δεν θυμώνει. Όμως καταλαβαίνεις αμέσως πώς ήταν η μέρα.
Μεταφορές παντού γύρω σου
Η μεταφορά δεν ζει μόνο στα ποιήματα. Τη χρησιμοποιείς κάθε μέρα, χωρίς να το προσέχεις: το πόδι του τραπεζιού, ο λαιμός του μπουκαλιού, το μάτι της βελόνας, η καρδιά του καλοκαιριού. Το τραπέζι δεν περπατάει, αλλά το «πόδι» του κάνει την ίδια δουλειά με τα πόδια μας: το κρατάει όρθιο.
Στην ποίηση οι εικόνες είναι πιο τολμηρές και πιο καινούργιες. Διάβασε ένα μικρό ποίημα:
Το φεγγάρι, ένα ασημένιο πιάτο,
ξεχάστηκε πάνω στη στέγη.
Ο αέρας χτυπάει το τζάμι
σαν γείτονας που βιάζεται.
Κι η λεμονιά μέσα στην αυλή
ψιθυρίζει: «Κοιμήσου πια».
Παράδειγμα 1
«Ο Νίκος ήπιε ένα πικρό φάρμακο.» και «Ο Νίκος έμαθε μια πικρή αλήθεια.» Σε ποια πρόταση το «πικρός» είναι κυριολεξία και σε ποια μεταφορά;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Κάνουμε την ερώτηση στην πρώτη πρόταση: μπορεί ένα φάρμακο να είναι πικρό στ' αλήθεια; Ναι, το νιώθεις στη γλώσσα. Κυριολεξία.
Στη δεύτερη: μπορεί μια αλήθεια να έχει γεύση; Όχι. Η αλήθεια δεν τρώγεται. Μεταφορά.
Τι κρατάει η μεταφορά από την κυριολεξία; Το πικρό είναι δυσάρεστο και δύσκολα το καταπίνεις. Η «πικρή αλήθεια» είναι μια αλήθεια που σε στενοχωρεί και δύσκολα τη δέχεσαι.
Παράδειγμα 2
Βρες τα σχήματα λόγου στο ποίημα για το φεγγάρι.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
«Το φεγγάρι, ένα ασημένιο πιάτο»: το φεγγάρι είναι ένα πιάτο, χωρίς «σαν». Κοινό γνώρισμα: είναι στρογγυλό και γυαλίζει. Μεταφορά.
«σαν γείτονας που βιάζεται»: ο αέρας συγκρίνεται φανερά, με «σαν», με έναν γείτονα που χτυπάει βιαστικά. Παρομοίωση.
«η λεμονιά… ψιθυρίζει: “Κοιμήσου πια”»: ένα δέντρο μιλάει και δίνει συμβουλή, όπως ένας άνθρωπος. Προσωποποίηση.
Και το «ξεχάστηκε»; Κάποιος ξεχνάει ένα πιάτο πάνω σε ένα τραπέζι. Ο στίχος συνεχίζει την ίδια εικόνα: το φεγγάρι μοιάζει σαν να το άφησε κάποιος εκεί. Μια μεταφορά φέρνει συχνά κι άλλες λέξεις από τον κόσμο της.
Παράδειγμα 3
Κάνε μεταφορά την παρομοίωση «Ο αδερφός μου κοιμάται σαν αρκούδα τον χειμώνα.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Βρίσκουμε τα δύο πράγματα που συγκρίνονται: ο αδερφός και η αρκούδα που πέφτει σε χειμέρια νάρκη. Κοινό γνώρισμα: κοιμάται πολύ και βαθιά.
Σβήνουμε το «σαν» και λέμε ότι ο αδερφός είναι αρκούδα: «Ο αδερφός μου είναι μια αρκούδα τον χειμώνα: κοιμάται ως το μεσημέρι.»
Πολλαπλή επιλογή
Ερώτηση 1 από 10
Ασκήσεις
«Μας κοίταξε με παγωμένο βλέμμα.» Η λέξη «παγωμένο» έχει κυριολεκτική ή μεταφορική σημασία;
Σκαλί 1 από 4 · Βασική
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις την κυριολεκτική από τη μεταφορική σημασία μιας λέξης.
- Να κρίνεις από τις διπλανές λέξεις ποια σημασία έχει μια λέξη σε μια πρόταση.
- Να αναγνωρίζεις την παρομοίωση, τη μεταφορά και την προσωποποίηση.
- Να γράφεις δικές σου παρομοιώσεις και μεταφορές.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.
Παιχνίδια
Παίξε εδώ, μέσα στην ενότητα, ή πάτα την κάρτα για να ανοίξει σε δική του σελίδα.