Μονοσύλλαβα, διαλυτικά, εγκλιτικά
Το «ή» με τόνο, το «πού» με τόνο, και ο δεύτερος τόνος στο «τηλέφωνό μου».
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γραμματική Ε΄ και ΣΤ΄ Δημοτικού, §4.3
Θα μάθεις να
- Να βάζεις τόνο στα μονοσύλλαβα ή, πού, πώς και να ξεχωρίζεις το «πως» από το «πώς».
- Να γράφεις διαλυτικά όταν δύο φωνήεντα προφέρονται χωριστά.
- Να βάζεις δεύτερο τόνο πριν από το «μου», «σου», «του» όταν η λέξη τονίζεται στην προπαραλήγουσα.
- Να ξεχωρίζεις το «ό,τι» από το «ότι» και να γράφεις σωστά το «μια» και το «μία».
Όταν ο τόνος ξεχωρίζει δύο λέξεις
Ξέρεις από τη Β΄ ότι οι λέξεις με μία συλλαβή δεν παίρνουν τόνο: και, με, το, να, θα. Ξέρεις και τις τρεις εξαιρέσεις: το ή, το πού και το πώς.
Γιατί ακριβώς αυτές; Γιατί καθεμιά έχει μια δίδυμη λέξη χωρίς τόνο, που ακούγεται ίδια αλλά κάνει άλλη δουλειά. Ο τόνος είναι ο μόνος τρόπος να τις ξεχωρίσεις στο χαρτί.
| Με τόνο | Τι κάνει | Χωρίς τόνο | Τι κάνει |
|---|---|---|---|
| ή | διαλέγει ανάμεσα σε δύο: τσάι ή γάλα; | η | άρθρο: η γάτα |
| πού | ρωτάει για τόπο: Πού πας; | που | ενώνει προτάσεις: το παιδί που ήρθε |
| πώς | ρωτάει για τρόπο: Πώς το έφτιαξες; | πως | σημαίνει «ότι»: Είπε πως θα έρθει. |
Το «που» και το «πού» τα είδες αναλυτικά στην ενότητα των αντωνυμιών. Εδώ σταματάμε στο ζευγάρι που μπερδεύει περισσότερο: το πώς και το πως.
Το πώς ρωτάει με ποιον τρόπο. Κρατάει τον τόνο και όταν η ερώτηση είναι κρυμμένη μέσα σε άλλη πρόταση: Δεν ξέρω πώς ανοίγει αυτό το κουτί.
Το πως χωρίς τόνο είναι σύνδεσμος και σημαίνει ακριβώς ό,τι και το «ότι»: Μου είπε πως θα αργήσει. = Μου είπε ότι θα αργήσει.
Ο έλεγχος: βάλε στη θέση του το «ότι». Αν η πρόταση στέκει, γράφεις πως. Αν ταιριάζει το «με ποιον τρόπο», γράφεις πώς.
Ο τόνος στο «μού» και στο «τού»
Διάβασε δύο προτάσεις που γράφονται σχεδόν ίδια:
- Ο παππούς μου χάρισε ένα βιβλίο. Ο δικός μου παππούς χάρισε ένα βιβλίο, δεν ξέρουμε σε ποιον.
- Ο παππούς μού χάρισε ένα βιβλίο. Ο παππούς χάρισε ένα βιβλίο σε μένα.
Όταν μια μικρή αντωνυμία, όπως το μου, το σου, το του ή το της, μπορεί να διαβαστεί με δύο τρόπους, της βάζουμε τόνο αν πάει με το ρήμα. Αν δεν υπάρχει κίνδυνος να μπερδευτεί ο αναγνώστης, δεν την τονίζουμε: Μου χάρισε ένα βιβλίο.
Μια ή μία;
Και τα δύο είναι σωστά. Γράφεις αυτό που λες, και τα ξεχωρίζει το πόσες συλλαβές ακούγονται.
- μια, με μία συλλαβή και χωρίς τόνο. Έτσι τη λέμε συνήθως όταν δουλεύει σαν άρθρο: Είδα μια ταινία. Πάρε μια καρέκλα.
- μία, με δύο συλλαβές (μί-α) και με τόνο. Έτσι τη λέμε συνήθως όταν μετράμε και θέλουμε να τονίσουμε ότι είναι μία και όχι περισσότερες: Έχω μία αδερφή και δύο αδερφούς.
Το ίδιο ισχύει για το δυο και το δύο. Αυτό που δεν γράφεται ποτέ είναι το «μιά»: αν η λέξη είναι μονοσύλλαβη, δεν παίρνει τόνο.
Ό,τι ή ότι;
Άλλο ένα ζευγάρι που ακούγεται ίδιο. Εδώ δεν τα ξεχωρίζει ο τόνος, αλλά ένα κόμμα.
- ό,τι, με κόμμα, είναι αναφορική αντωνυμία και σημαίνει «οτιδήποτε» ή «αυτό που»: Πάρε ό,τι θέλεις. = Πάρε οτιδήποτε θέλεις.
- ότι, χωρίς κόμμα, είναι σύνδεσμος και σημαίνει «πως»: Ξέρω ότι έχεις δίκιο. = Ξέρω πως έχεις δίκιο.
Ο έλεγχος είναι πάλι η αντικατάσταση. Αν ταιριάζει το «οτιδήποτε» ή το «αυτό που», γράφεις ό,τι. Αν ταιριάζει το «πως», γράφεις ότι.
Το κόμμα του «ό,τι» μπαίνει κολλητά, χωρίς κενό, και δεν είναι παύση. Όταν διαβάζεις, δεν σταματάς εκεί.
Τα διαλυτικά
Ξέρεις ότι κάποια ζευγάρια φωνηέντων λέγονται σαν ένας ήχος: αι, ει, οι, ου, και ακόμα αυ, ευ. Στο παίζω το αι λέγεται «ε». Στο κοίτα το οι λέγεται «ι».
Σε κάποιες λέξεις όμως τα δύο γράμματα λέγονται χωριστά: κο-ρό-ι-δο, τσά-ι. Τότε πρέπει να φαίνεται στο χαρτί ότι δεν είναι ζευγάρι. Αυτό γίνεται με τρεις τρόπους:
| Πού πέφτει ο τόνος | Τι γράφεις | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| στο πρώτο φωνήεν | μόνο τον τόνο | κορόιδο, τσάι, ρολόι, νεράιδα, Μάιος |
| κάπου αλλού | διαλυτικά στο δεύτερο: ϊ, ϋ | κοροϊδεύω, γαϊδούρι, πλαϊνός, λαϊκός, προϊόν |
| στο δεύτερο φωνήεν | τόνο και διαλυτικά μαζί: ΐ, ΰ | καΐκι, Μαΐου, πρωτεΐνη |
Στην πρώτη γραμμή δεν χρειάζονται διαλυτικά. Ο τόνος στο ό δείχνει ήδη ότι το ο και το ι είναι χωριστά, γιατί στο ζευγάρι οι ο τόνος θα έπεφτε στο ι.
Κοίτα τα ζευγάρια λέξεων: κορόιδο αλλά κοροϊδεύω, γάιδαρος αλλά γαϊδούρι, Μάιος αλλά Μαΐου. Η λέξη είναι της ίδιας οικογένειας· απλώς ο τόνος άλλαξε θέση.
Στα κεφαλαία ο τόνος φεύγει. Τη δουλειά του την κάνουν τότε τα διαλυτικά: ΤΣΑΪ, ΡΟΛΟΪ.
Διαλυτικά μπαίνουν μόνο όταν τα δύο γράμματα θα διαβάζονταν αλλιώς σαν ζευγάρι. Στο πρωί και στο πρωινό το ω και το ι δεν κάνουν ποτέ ζευγάρι, οπότε το «πρωϊνό» είναι λάθος.
Ο δεύτερος τόνος: το τηλέφωνό μου
Οι μικρές λέξεις μου, σου, του, της, μας, σας, τους και το, τα, τον, με, σε δεν έχουν δικό τους τόνο. Ακουμπάνε στη λέξη που είναι πριν από αυτές και λέγονται μαζί της σαν μία λέξη. Λέγονται εγκλιτικές.
Πες δυνατά: το τηλέφωνο μου. Αν η μικρή λέξη κολλήσει, ακούς τη-λέ-φω-νο-μου. Ο τόνος θα έπεφτε στην τέταρτη συλλαβή από το τέλος. Ξέρεις από τη Γ΄ ότι αυτό δεν γίνεται. Γι' αυτό η φωνή βάζει ένα δεύτερο χτύπημα στο τέλος της λέξης: τη-λέ-φω-νό-μου.
Αυτό το δεύτερο χτύπημα το γράφουμε: το τηλέφωνό μου.
Πρόσεξε ότι η ίδια λέξη μπορεί να θέλει δεύτερο τόνο στη μία μορφή και όχι στην άλλη. Γράφουμε οι δάσκαλοί μας (δά-σκα-λοι, προπαραλήγουσα) αλλά των δασκάλων μας (δα-σκά-λων, παραλήγουσα). Μέτρα κάθε φορά από την αρχή.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βάλε τόνους και διαλυτικά όπου χρειάζονται: «Η γιαγια ειπε πως το καικι φτανει τον Μαιο.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ξεκινάμε από τα μονοσύλλαβα: Η, πως, το, τον. Το «Η» είναι άρθρο. Το «πως» σημαίνει «ότι»: είπε ότι το καΐκι φτάνει. Κανένα δεν παίρνει τόνο.
Οι λέξεις με περισσότερες συλλαβές παίρνουν τόνο εκεί που ακούγεται: για-γιά, εί-πε, φτά-νει. Η «γιαγιά» έχει δύο συλλαβές, όχι τέσσερις, γιατί το ι λέγεται μαζί με το α.
Το «καικι» λέγεται κα-ΐ-κι. Το α και το ι λέγονται χωριστά, και ο τόνος πέφτει πάνω στο ι. Χρειάζονται τόνος και διαλυτικά μαζί: καΐκι.
Το «Μαιο» λέγεται Μά-ι-ο. Ο τόνος πέφτει στο πρώτο φωνήεν, το α, και αυτό φτάνει για να δείξει ότι το α και το ι λέγονται χωριστά: Μάιο.
«Η γιαγιά είπε πως το καΐκι φτάνει τον Μάιο.»
Παράδειγμα 2
Ό,τι ή ότι; «Κάνε … σου πει ο προπονητής. Νομίζω … έχει δίκιο.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στο πρώτο κενό δοκιμάζουμε το «οτιδήποτε»: Κάνε οτιδήποτε σου πει ο προπονητής. Ταιριάζει. Γράφουμε ό,τι, με κόμμα.
Στο δεύτερο δοκιμάζουμε το «πως»: Νομίζω πως έχει δίκιο. Ταιριάζει. Γράφουμε ότι, χωρίς κόμμα.
«Κάνε ό,τι σου πει ο προπονητής. Νομίζω ότι έχει δίκιο.»
Παράδειγμα 3
Χρειάζεται δεύτερος τόνος στις φράσεις «το μέτωπο του», «το κεφάλι του» και «οι γείτονες τους»;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
το μέτωπο του: μέ-τω-πο. Ο τόνος είναι στην προπαραλήγουσα. Με το «του» θα έπεφτε στην τέταρτη συλλαβή από το τέλος. Βάζουμε δεύτερο τόνο στη λήγουσα: το μέτωπό του.
το κεφάλι του: κε-φά-λι. Ο τόνος είναι στην παραλήγουσα. Με το «του» πέφτει στην τρίτη από το τέλος, που επιτρέπεται. Δεν χρειάζεται τίποτα: το κεφάλι του.
οι γείτονες τους: γεί-το-νες. Προπαραλήγουσα, άρα δεύτερος τόνος: οι γείτονές τους.
Πολλαπλή επιλογή
Ερώτηση 1 από 10
Ασκήσεις
Βάλε τόνους όπου χρειάζονται: «Θελεις τσαι η χυμο;»
Σκαλί 1 από 4 · Βασική
Τα κατάφερες;
- Να βάζεις τόνο στα μονοσύλλαβα ή, πού, πώς και να ξεχωρίζεις το «πως» από το «πώς».
- Να γράφεις διαλυτικά όταν δύο φωνήεντα προφέρονται χωριστά.
- Να βάζεις δεύτερο τόνο πριν από το «μου», «σου», «του» όταν η λέξη τονίζεται στην προπαραλήγουσα.
- Να ξεχωρίζεις το «ό,τι» από το «ότι» και να γράφεις σωστά το «μια» και το «μία».
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.