Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο Ιουστινιανός και η Αγία Σοφία

Νόμοι, κατακτήσεις και μια εκκλησία που δεν είχε όμοιά της για αιώνες.

25 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία Ε΄ Δημοτικού, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις τι ήταν η στάση του Νίκα (532) και πώς τελείωσε.
  2. Να αναφέρεις πότε και από ποιους χτίστηκε η Αγία Σοφία και τι την κάνει ξεχωριστή.
  3. Να εξηγείς τι ήταν το νομοθετικό έργο του Ιουστινιανού και γιατί είναι σημαντικό ως σήμερα.
  4. Να αξιολογείς τα κέρδη και το κόστος των πολέμων για την ανάκτηση της Δύσης.

Ένας αυτοκράτορας με μεγάλα σχέδια

Το 527 ανέβηκε στον θρόνο της Κωνσταντινούπολης ο Ιουστινιανός. Καταγόταν από ένα χωριό των Βαλκανίων και είχε μεγαλώσει κοντά στον θείο του, τον αυτοκράτορα Ιουστίνο. Κυβέρνησε σχεδόν σαράντα χρόνια, ως το 565.

Δίπλα του είχε τη σύζυγό του, την αυτοκράτειρα Θεοδώρα. Προερχόταν από φτωχή οικογένεια του Ιπποδρόμου και είχε δουλέψει ως ηθοποιός, όμως έγινε μία από τις πιο ισχυρές γυναίκες της βυζαντινής ιστορίας. Ο Ιουστινιανός τη συμβουλευόταν στις σημαντικές αποφάσεις.

Ο Ιουστινιανός είχε ένα όνειρο: να ξαναγίνει η αυτοκρατορία μεγάλη και ενωμένη, όπως ήταν στα χρόνια της Ρώμης. Για να το πετύχει δούλεψε σε τρία μέτωπα: νόμοι, κτίρια, πόλεμοι.

Ψηφιδωτό σε χρυσό φόντο: ένας άνδρας με στέμμα, φωτοστέφανο και πορφυρό μανδύα κρατά ένα χρυσό σκεύος, ανάμεσα σε στρατιώτες, αξιωματούχους και ιερείς.
Ο Ιουστινιανός σε ψηφιδωτό του ναού του Αγίου Βιταλίου στη Ραβέννα της Ιταλίας. Φορά στέμμα και τον πορφυρό μανδύα του αυτοκράτορα, και κρατά ένα χρυσό σκεύος για τον ναό. Δεξιά του ο επίσκοπος Μαξιμιανός, με το όνομά του γραμμένο από πάνω· αριστερά στρατιώτες με ασπίδα.Φωτογραφία: José Luiz · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Η στάση του Νίκα (532)

Στον Ιππόδρομο της Κωνσταντινούπολης γίνονταν αρματοδρομίες. Οι θεατές χωρίζονταν σε δύο μεγάλες ομάδες, τους Βένετους (γαλάζιους) και τους Πράσινους, κάτι σαν τους οπαδούς των σημερινών ομάδων — αλλά με πολιτική δύναμη.

Τον Ιανουάριο του 532 οι δύο ομάδες, θυμωμένες με τους βαριούς φόρους και με σκληρούς αξιωματούχους, ενώθηκαν εναντίον του αυτοκράτορα. Φώναζαν «Νίκα!» («νίκησε!»), την κραυγή με την οποία εμψύχωναν τους αρματοδρόμους. Για μέρες έβαζαν φωτιές στην πόλη· κάηκε και η παλιά εκκλησία της Αγίας Σοφίας.

Ο Ιουστινιανός σκέφτηκε να φύγει. Σύμφωνα με τον ιστορικό Προκόπιο, η Θεοδώρα είπε στο συμβούλιο ότι προτιμά να πεθάνει αυτοκράτειρα παρά να σωθεί φεύγοντας. Ο αυτοκράτορας έμεινε. Οι στρατηγοί Βελισάριος και Ναρσής περικύκλωσαν τους στασιαστές μέσα στον Ιππόδρομο και η στάση πνίγηκε στο αίμα: σκοτώθηκαν χιλιάδες άνθρωποι.

Η Αγία Σοφία

Αμέσως μετά τη στάση, ο Ιουστινιανός αποφάσισε να χτίσει μια νέα, πολύ μεγαλύτερη Αγία Σοφία. Ανέθεσε το έργο σε δύο σπουδαίους μαθηματικούς και μηχανικούς από τη Μικρά Ασία: τον Ανθέμιο από τις Τράλλεις και τον Ισίδωρο από τη Μίλητο.

Χιλιάδες εργάτες δούλεψαν μέρα νύχτα, και ο ναός εγκαινιάστηκε σε λιγότερο από έξι χρόνια, στις 27 Δεκεμβρίου 537.

Τι την κάνει ξεχωριστή:

  • Ο τρούλος της, με διάμετρο περίπου 31 μέτρα, υψώνεται περίπου 55 μέτρα πάνω από το δάπεδο — σαν πολυκατοικία δεκαοκτώ ορόφων.
  • Στη βάση του τρούλου ανοίγουν σαράντα παράθυρα. Το φως μπαίνει από παντού και ο τρούλος μοιάζει να αιωρείται.
  • Για σχεδόν χίλια χρόνια ήταν η μεγαλύτερη εκκλησία του κόσμου.
Το εσωτερικό ενός τεράστιου ναού από τον πάνω όροφο: ένας ψηλός τρούλος με μια σειρά από φωτεινά παράθυρα στη βάση του, καμάρες, κολόνες και μεγάλοι στρογγυλοί δίσκοι με αραβικά γράμματα.
Μέσα στην Αγία Σοφία, από τον πάνω όροφο. Βρες τα παράθυρα στη βάση του τρούλου: από εκεί μπαίνει το φως και ο τρούλος μοιάζει να μην πατάει πουθενά. Οι μεγάλοι στρογγυλοί δίσκοι με τα αραβικά γράμματα μπήκαν πολύ αργότερα, όταν ο ναός έγινε τζαμί.Φωτογραφία: Arnoldius · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Σύμφωνα με μια παράδοση, όταν ο Ιουστινιανός μπήκε στον ναό είπε «Νενίκηκά σε, Σολομών» — «σε νίκησα, Σολομώντα», εννοώντας τον περίφημο ναό του βασιλιά Σολομώντα στην Ιερουσαλήμ.

Οι νόμοι του Ιουστινιανού

Μέσα σε αιώνες οι Ρωμαίοι είχαν γράψει χιλιάδες νόμους, πολλές φορές αντίθετους μεταξύ τους. Ούτε οι δικαστές δεν ήξεραν ποιος ίσχυε.

Ο Ιουστινιανός ανέθεσε σε μια επιτροπή νομικών, με επικεφαλής τον Τριβωνιανό, να τους μαζέψει, να τους διορθώσει και να τους οργανώσει. Έτσι έγιναν:

ΒιβλίοΤι περιείχε
Κώδικαςτους νόμους των αυτοκρατόρων (πρώτη έκδοση 529)
Πανδέκτηςτις γνώμες των μεγάλων Ρωμαίων νομικών
Εισηγήσειςένα εγχειρίδιο για τους φοιτητές της νομικής
Νεαρέςτους νέους νόμους του Ιουστινιανού, οι περισσότεροι στα ελληνικά

Όλα μαζί ονομάστηκαν αργότερα Corpus Juris Civilis («Σώμα του Αστικού Δικαίου»). Πάνω τους στηρίχτηκαν για αιώνες οι νόμοι πολλών ευρωπαϊκών χωρών — και της σημερινής Ελλάδας.

Πόλεμοι στη Δύση και το μετάξι

Ο Ιουστινιανός ήθελε να πάρει πίσω τη Δύση, που την κυβερνούσαν πια γερμανικά φύλα. Ο στρατηγός Βελισάριος νίκησε τους Βανδάλους στη Βόρεια Αφρική (533–534) και μετά πολέμησε τους Οστρογότθους στην Ιταλία. Ο πόλεμος εκεί κράτησε σχεδόν είκοσι χρόνια και τον τελείωσε ο Ναρσής. Κατακτήθηκε και ένα κομμάτι της νότιας Ισπανίας.

Το κόστος ήταν μεγάλο: άδεια ταμεία, κατεστραμμένη Ιταλία, και στα ανατολικά σύνορα οι Πέρσες, με τους οποίους ο Ιουστινιανός έπρεπε να κάνει ακριβές συμφωνίες ειρήνης. Λίγα χρόνια μετά τον θάνατό του χάθηκε το μεγαλύτερο μέρος της Ιταλίας.

Ένα πιο ειρηνικό κέρδος ήρθε από την Ανατολή. Το μετάξι ερχόταν από την Κίνα, περνούσε από τα χέρια των Περσών και κόστιζε μια περιουσία. Γύρω στο 552, σύμφωνα με τον Προκόπιο, κάποιοι μοναχοί έφεραν κρυφά αυγά μεταξοσκώληκα από την Κεντρική Ασία. Ένας λίγο μεταγενέστερος συγγραφέας λέει ότι τα έκρυψαν μέσα σε ένα κούφιο καλάμι. Από τότε το Βυζάντιο έφτιαχνε το δικό του μετάξι, και τα αυτοκρατορικά εργαστήρια έγιναν πηγή πλούτου για αιώνες.

Τα χρόνια του Ιουστινιανού

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Ο Ιουστινιανός στον θρόνο · 527Ο Ιουστινιανός γίνεται αυτοκράτορας, με σύζυγο τη Θεοδώρα.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Γιατί ένας κώδικας νόμων από τον 6ο αιώνα μάς αφορά ακόμα;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Ήταν οι πόλεμοι στη Δύση επιτυχία ή αποτυχία;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποιοι σχεδίασαν την Αγία Σοφία του Ιουστινιανού;
Διαλέγω

Ερώτηση 1 από 8

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Πώς ονομάστηκε αργότερα όλο το νομοθετικό έργο του Ιουστινιανού;

Γράφω

Σκαλί 1 από 4 · Θυμάμαι

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις τι ήταν η στάση του Νίκα (532) και πώς τελείωσε.
  • Να αναφέρεις πότε και από ποιους χτίστηκε η Αγία Σοφία και τι την κάνει ξεχωριστή.
  • Να εξηγείς τι ήταν το νομοθετικό έργο του Ιουστινιανού και γιατί είναι σημαντικό ως σήμερα.
  • Να αξιολογείς τα κέρδη και το κόστος των πολέμων για την ανάκτηση της Δύσης.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;