Ο Ηράκλειος, οι Πέρσες και οι Άραβες

Ένα κράτος σε κίνδυνο

Λίγες δεκαετίες μετά τον Ιουστινιανό, το κράτος ήταν κουρασμένο. Τα ταμεία ήταν άδεια και ο στρατός αδύναμος. Στα βόρεια, οι Άβαροι και οι Σλάβοι περνούσαν τον Δούναβη. Στα ανατολικά, οι Πέρσες του βασιλιά Χοσρόη Β΄ προχωρούσαν χρόνο με τον χρόνο.

Το 610 ένας στρατηγός από την Καρχηδόνα της Αφρικής, ο Ηράκλειος, έφτασε με πλοία στην Κωνσταντινούπολη, ανέτρεψε τον σκληρό αυτοκράτορα Φωκά και ανέβηκε στον θρόνο. Κυβέρνησε ως το 641.

Τα πρώτα του χρόνια ήταν τα χειρότερα. Οι Πέρσες κατέλαβαν τη Συρία και την Παλαιστίνη. Το 614 μπήκαν στα Ιεροσόλυμα και πήραν μαζί τους τον Τίμιο Σταυρό, το ξύλο που οι χριστιανοί πίστευαν ότι ήταν ο σταυρός του Χριστού. Λίγο αργότερα πήραν και την Αίγυπτο, από όπου ερχόταν το σιτάρι της Κωνσταντινούπολης.

Η πολιορκία του 626

Ο Ηράκλειος πήρε μια τολμηρή απόφαση: αντί να περιμένει τους Πέρσες, θα πήγαινε εκείνος στη χώρα τους. Το 622 ξεκίνησε μεγάλη εκστρατεία στην Ανατολή. Για να πληρώσει τον στρατό, η Εκκλησία του έδωσε δανεικά χρυσά και ασημένια σκεύη από τους ναούς.

Όσο ο αυτοκράτορας έλειπε, το καλοκαίρι του 626, η Κωνσταντινούπολη πολιορκήθηκε από δύο πλευρές:

• από τη στεριά, στην ευρωπαϊκή πλευρά, οι Άβαροι με τους Σλάβους·
• απέναντι, στην ασιατική ακτή του Βοσπόρου, ένας περσικός στρατός.

Την άμυνα οργάνωσαν οι άρχοντες της πόλης μαζί με τον πατριάρχη Σέργιο. Τα τείχη άντεξαν και τα μονόξυλα των Σλάβων βυθίστηκαν από τον βυζαντινό στόλο. Οι Πέρσες δεν μπόρεσαν να περάσουν απέναντι και οι Άβαροι έφυγαν.

Σύμφωνα με την παράδοση, οι κάτοικοι απέδωσαν τη σωτηρία στην Παναγία και έψαλαν όρθιοι όλη τη νύχτα έναν ύμνο προς τιμήν της. Από εκεί συνδέθηκε με την πολιορκία ο Ακάθιστος Ύμνος («ακάθιστος» = που τον ψάλλουν όρθιοι), που ψάλλεται ως σήμερα στις ορθόδοξες εκκλησίες.

Η νίκη και ο Σταυρός

Στο μεταξύ ο Ηράκλειος είχε φτάσει βαθιά μέσα στην Περσία. Τον Δεκέμβριο του 627 νίκησε τον περσικό στρατό κοντά στα ερείπια της αρχαίας Νινευή. Ο Χοσρόης ανατράπηκε από τους δικούς του και οι Πέρσες ζήτησαν ειρήνη. Έδωσαν πίσω όλες τις επαρχίες και τον Τίμιο Σταυρό.

Το 630 ο Ηράκλειος τον ξανάφερε ο ίδιος στα Ιεροσόλυμα. Εκείνη τη στιγμή έμοιαζε ότι το κράτος είχε σωθεί για πάντα.

Οι Άραβες

Όμως στην Αραβική χερσόνησο είχε γεννηθεί μια νέα δύναμη. Ο Μωάμεθ, από την πόλη Μέκκα, κήρυξε μια νέα θρησκεία, το Ισλάμ. Οι πιστοί του, οι μουσουλμάνοι, πιστεύουν σε έναν Θεό και έχουν ιερό βιβλίο το Κοράνι. Το 622 ο Μωάμεθ έφυγε από τη Μέκκα για τη Μεδίνα· με αυτή τη χρονιά, την Εγίρα, αρχίζει ως σήμερα το μουσουλμανικό ημερολόγιο.

Μετά τον θάνατο του Μωάμεθ (632), οι Άραβες, ενωμένοι από τη νέα πίστη, βγήκαν από την έρημο. Βρήκαν απέναντί τους δύο αυτοκρατορίες εξαντλημένες από τον μεγάλο πόλεμο:

Η Περσία κατακτήθηκε ολόκληρη και δεν ξαναστάθηκε ως αυτοκρατορία. Ο Ηράκλειος πέθανε το 641 βλέποντας να χάνεται ό,τι είχε κερδίσει.

Το υγρό πυρ και οι πολιορκίες

Οι Άραβες έφτιαξαν στόλο και έφτασαν ως την Κωνσταντινούπολη. Την πολιόρκησαν δύο φορές: το 674–678 και το 717–718. Και τις δύο φορές η πόλη άντεξε.

Στην πρώτη πολιορκία το Βυζάντιο είχε ένα νέο όπλο, το υγρό πυρ. Το είχε φέρει ένας μηχανικός από τη Συρία, ο Καλλίνικος. Ήταν ένα υγρό που εκτοξευόταν από σωλήνες πάνω στα εχθρικά πλοία και έπαιρνε φωτιά — και το νερό δεν το έσβηνε. Η συνταγή του ήταν τόσο καλά φυλαγμένο μυστικό, που δεν τη γνωρίζουμε ούτε σήμερα.

Στη δεύτερη πολιορκία ο αυτοκράτορας Λέων Γ΄ αμύνθηκε με τα τείχη και το υγρό πυρ, ενώ ένας βαρύς χειμώνας και οι Βούλγαροι, που πολέμησαν τους Άραβες στη Θράκη, αποδυνάμωσαν τους πολιορκητές.

Από τον Ηράκλειο ως τη δεύτερη αραβική πολιορκία

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Ο ΗράκλειοςΙεροσόλυμαΠολιορκία του 626Ο Σταυρός επιστρέφειΓιαρμούκΑ΄ αραβική πολιορκίαΒ΄ αραβική πολιορκία

Ο Ηράκλειος · 610 μ.Χ.Ο Ηράκλειος φτάνει από την Καρχηδόνα και γίνεται αυτοκράτορας.

Ένα μικρότερο, ελληνόφωνο κράτος

Στο τέλος του 7ου αιώνα η αυτοκρατορία ήταν πολύ μικρότερη. Της είχαν μείνει κυρίως η Μικρά Ασία, τα νησιά, κομμάτια της Βαλκανικής και της Ιταλίας. Σε όλες σχεδόν αυτές τις περιοχές ο κόσμος μιλούσε ελληνικά.

Γι' αυτό, στα χρόνια του Ηρακλείου, τα ελληνικά έγιναν η επίσημη γλώσσα του κράτους, στη θέση των λατινικών. Ο ίδιος ο αυτοκράτορας πήρε τον ελληνικό τίτλο «βασιλεύς».

Για να προστατευτούν τα σύνορα, η αυτοκρατορία χωρίστηκε σιγά σιγά σε περιοχές που λέγονταν θέματα. Σε κάθε θέμα ζούσαν στρατιώτες που έπαιρναν χωράφια και, σε αντάλλαγμα, πολεμούσαν όταν χρειαζόταν. Έτσι ο στρατός ήταν πάντα εκεί που υπήρχε ο κίνδυνος.

Πρόβλημα και λύση

Διάλεξε ένα πρόβλημα του Βυζαντίου και μετά μια λύση. Θα δεις αν ταιριάζουν.

Το πρόβλημα

Οι Πέρσες κρατούν τις επαρχίεςΑραβικός στόλος μπροστά στην ΠόληΟι περισσότεροι μιλούν ελληνικάΕπιδρομές σε όλα τα σύνορα

Η λύση

Εκστρατεία στην ΠερσίαΥγρό πυρΕλληνική γλώσσαΘέματα

ΤαιριάζειΝαι. Ο Ηράκλειος πήγε τον πόλεμο στη χώρα τους και τους νίκησε στη Νινευή (627).

Ας το σκεφτούμε μαζί

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση