Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο

Σπίτια, αγορές, σχολεία και ιππόδρομος.

20 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία Ε΄ Δημοτικού, 2 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις πώς ζούσαν οι Βυζαντινοί στην ύπαιθρο και στην πόλη.
  2. Να συγκρίνεις το σπίτι, την τροφή και την ένδυση πλούσιων και φτωχών.
  3. Να εξηγείς πώς λειτουργούσαν το σχολείο και η αγορά στο Βυζάντιο.
  4. Να αναφέρεις τρόπους με τους οποίους οι Βυζαντινοί φρόντιζαν τους αδύναμους.

Στο χωριό και στην πόλη

Όταν σκεφτόμαστε το Βυζάντιο, ο νους μας πηγαίνει στην Κωνσταντινούπολη, με τα παλάτια και την Αγία Σοφία. Οι περισσότεροι Βυζαντινοί όμως δεν ζούσαν σε μεγάλες πόλεις. Ζούσαν σε χωριά και ήταν γεωργοί και κτηνοτρόφοι.

Η μέρα στο χωριό ξεκινούσε με το φως του ήλιου. Οι άντρες όργωναν με βόδια, έσπερναν σιτάρι και κριθάρι, φρόντιζαν τα αμπέλια και τις ελιές. Οι γυναίκες έψηναν ψωμί, ύφαιναν τα ρούχα της οικογένειας και βοηθούσαν στο χωράφι, ιδίως στον θερισμό και στον τρύγο. Και τα παιδιά δούλευαν από μικρά: έβοσκαν τα ζώα, κουβαλούσαν νερό, μάζευαν ελιές.

Από τη σοδειά τους οι γεωργοί πλήρωναν φόρους στο κράτος. Με αυτούς τους φόρους ζούσαν ο στρατός, οι υπάλληλοι και η πρωτεύουσα.

Στις πόλεις η ζωή ήταν πιο γρήγορη και πιο θορυβώδης. Η Κωνσταντινούπολη, στις καλύτερες εποχές της, είχε εκατοντάδες χιλιάδες κατοίκους — τεράστιος αριθμός για τα χρόνια εκείνα.

Το σπίτι, το τραπέζι, τα ρούχα

Η ζωή ενός πλούσιου και ενός φτωχού ήταν πολύ διαφορετική:

Φτωχή οικογένειαΠλούσια οικογένεια
Σπίτιμικρό, από ξύλο ή πλίνθους, με ένα-δυο δωμάτιαπέτρινο, με δύο ορόφους, αυλή και πηγάδι
Τραπέζιψωμί, όσπρια, λαχανικά, ελιές, τυρίκαι ψάρι, κρέας, φρούτα, γλυκά με μέλι
Ρούχααπλός χιτώνας από μαλλί ή λινάριρούχα από μετάξι, με κεντήματα και κοσμήματα

Το ψωμί ήταν η βάση του φαγητού για όλους. Το κρασί το έπιναν συνήθως ανακατεμένο με νερό. Η ζάχαρη ερχόταν από μακριά, ήταν σπάνια και ακριβή και τη χρησιμοποιούσαν κυρίως σε φάρμακα· τα γλυκά γίνονταν με μέλι. Επειδή η Εκκλησία όριζε πολλές μέρες νηστείας, οι Βυζαντινοί έτρωγαν συχνά χωρίς κρέας.

Υπήρχε και ένα χρώμα που δεν επιτρεπόταν σε κανέναν άλλον: η πορφύρα, το βαθύ κόκκινο-μωβ, ήταν χρώμα του αυτοκράτορα.

Στο σχολείο

Γύρω στα έξι ή επτά χρόνια του, ένα παιδί μπορούσε να πάει στον γραμματιστή, τον δάσκαλο των πρώτων γραμμάτων. Εκεί μάθαινε ανάγνωση, γραφή και λίγη αριθμητική. Για ανάγνωσμα χρησιμοποιούσαν συχνά το Ψαλτήρι, ένα βιβλίο με ψαλμούς.

Όσοι συνέχιζαν πήγαιναν στον γραμματικό. Μάθαιναν σωστά ελληνικά και διάβαζαν αρχαίους συγγραφείς, πάνω απ' όλα τον Όμηρο· πολλοί μαθητές ήξεραν ολόκληρα κομμάτια της Ιλιάδας απέξω. Οι πιο προχωρημένοι σπούδαζαν σε ανώτερες σχολές της Κωνσταντινούπολης νόμους, ιατρική ή φιλοσοφία.

Το σχολείο όμως δεν ήταν για όλους. Το πλήρωναν οι γονείς, και τα περισσότερα παιδιά των χωριών δεν πήγαιναν καθόλου. Τα κορίτσια σπάνια πήγαιναν σε σχολείο· κάποια, από πλούσιες οικογένειες, μάθαιναν γράμματα στο σπίτι. Μία από αυτές, η πριγκίπισσα Άννα Κομνηνή, έγραψε τον 12ο αιώνα ένα ολόκληρο βιβλίο ιστορίας, την Αλεξιάδα.

Η αγορά

Ο μεγάλος δρόμος της Κωνσταντινούπολης λεγόταν Μέση. Είχε στοές με κολόνες και από τις δύο πλευρές, και κάτω από αυτές ήταν τα μαγαζιά: αρτοποιοί, χρυσοχόοι, πωλητές υφασμάτων, αρωμάτων και κεριών.

Οι τεχνίτες και οι έμποροι του ίδιου επαγγέλματος ήταν οργανωμένοι σε συντεχνίες. Τις επέβλεπε ο έπαρχος της πόλης, ένας υψηλός αξιωματούχος. Τον 10ο αιώνα γράφτηκε το Επαρχικό Βιβλίο, με κανόνες για κάθε συντεχνία:

  • πόσο κέρδος επιτρέπεται και πόσο πρέπει να ζυγίζει το ψωμί·
  • σε ποιο σημείο της πόλης πουλάει κάθε επάγγελμα·
  • τι τιμωρία παίρνει όποιος κλέβει στο ζύγι ή πουλάει κακή πραμάτεια.

Για τις αγορές χρησιμοποιούσαν το χρυσό νόμισμα (ή σόλιδο). Κράτησε την αξία του περίπου επτακόσια χρόνια, και γι' αυτό το δέχονταν έμποροι από την Ιταλία ως την Ινδία.

Χρυσό νόμισμα με δύο άνδρες με στέμματα που κρατούν μαζί έναν ψηλό σταυρό, και γράμματα γύρω γύρω.
Χρυσό νόμισμα από τα χρόνια του Βασιλείου Β΄, γύρω στο 1000. Ο αυτοκράτορας, αριστερά, και ο αδελφός του Κωνσταντίνος κρατούν μαζί έναν σταυρό, και γύρω γύρω είναι γραμμένα τα ονόματά τους.Φωτογραφία: Dumbarton Oaks · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Γιορτές και διασκέδαση

Στον Ιππόδρομο, που τον γνώρισες στην ενότητα για τον Ιουστινιανό, οι αρματοδρομίες συνέχισαν για αιώνες. Εκτός από αυτές, οι Βυζαντινοί διασκέδαζαν:

  • στα δημόσια λουτρά, όπου πήγαιναν για να πλυθούν αλλά και για να συναντήσουν φίλους·
  • στις μεγάλες θρησκευτικές γιορτές, με λιτανείες στους δρόμους·
  • στα πανηγύρια. Το πιο ονομαστό ήταν τα Δημήτρια της Θεσσαλονίκης, γύρω από τη γιορτή του Αγίου Δημητρίου τον Οκτώβριο, όπου έρχονταν έμποροι από πολλές χώρες·
  • με παιχνίδια στο σπίτι: ζάρια, επιτραπέζια όπως η τάβλα, πρόγονος του σημερινού τάβλι. Τα παιδιά έπαιζαν με μπάλες, σβούρες και κότσια.
Κομμάτι ψηφιδωτού δαπέδου: τρία αγόρια με κοντούς χιτώνες τρέχουν σπρώχνοντας μεγάλα στεφάνια με ένα ραβδί.
Αγόρια παίζουν με στεφάνια, που τα σπρώχνουν με ένα ραβδί καθώς τρέχουν. Είναι κομμάτι από το ψηφιδωτό δάπεδο του Μεγάλου Παλατιού της Κωνσταντινούπολης. Κάποια κομμάτια έχουν χαθεί, γι' αυτό φαίνονται τα λευκά κενά.Φωτογραφία: Dosseman · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Φροντίδα για τους αδύναμους

Οι Βυζαντινοί θεωρούσαν σπουδαία αρετή τη φιλανθρωπία, την αγάπη για τον συνάνθρωπο. Αυτοκράτορες, πλούσιοι και μοναστήρια ίδρυαν:

  • ξενώνες, δηλαδή νοσοκομεία·
  • γηροκομεία για τους γέρους·
  • ορφανοτροφεία για τα παιδιά χωρίς γονείς·
  • πτωχοκομεία για τους φτωχούς.

Ο ξενώνας της μονής του Παντοκράτορα στην Κωνσταντινούπολη, που ιδρύθηκε το 1136, είχε πενήντα κρεβάτια σε χωριστούς θαλάμους, γιατρούς με βάρδιες, φαρμακείο και μια γυναίκα γιατρό για τον θάλαμο των γυναικών.

Ποιος θα βοηθούσε;

Διάλεξε ένα πρόβλημα και μετά ποιος θα το αναλάμβανε στο Βυζάντιο. Θα δεις αν ταιριάζουν.

Το πρόβλημα

Βρήκες 0 από 4

Ποιος βοηθά

Ποιος βοηθά

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Γιατί το κράτος νοιαζόταν τόσο για την τιμή και το βάρος του ψωμιού;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Τι θα άλλαζε στη ζωή ενός παιδιού αν γεννιόταν σε χωριό αντί για πλούσιο σπίτι της Πόλης;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Πού ζούσαν οι περισσότεροι Βυζαντινοί;
Διαλέγω

Ερώτηση 1 από 8

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Ποιο χρώμα ρούχων επιτρεπόταν μόνο στον αυτοκράτορα;

Γράφω

Σκαλί 1 από 4 · Θυμάμαι

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις πώς ζούσαν οι Βυζαντινοί στην ύπαιθρο και στην πόλη.
  • Να συγκρίνεις το σπίτι, την τροφή και την ένδυση πλούσιων και φτωχών.
  • Να εξηγείς πώς λειτουργούσαν το σχολείο και η αγορά στο Βυζάντιο.
  • Να αναφέρεις τρόπους με τους οποίους οι Βυζαντινοί φρόντιζαν τους αδύναμους.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;