Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο

Στο χωριό και στην πόλη

Όταν σκεφτόμαστε το Βυζάντιο, ο νους μας πηγαίνει στην Κωνσταντινούπολη, με τα παλάτια και την Αγία Σοφία. Οι περισσότεροι Βυζαντινοί όμως δεν ζούσαν σε μεγάλες πόλεις. Ζούσαν σε χωριά και ήταν γεωργοί και κτηνοτρόφοι.

Η μέρα στο χωριό ξεκινούσε με το φως του ήλιου. Οι άντρες όργωναν με βόδια, έσπερναν σιτάρι και κριθάρι, φρόντιζαν τα αμπέλια και τις ελιές. Οι γυναίκες έψηναν ψωμί, ύφαιναν τα ρούχα της οικογένειας και βοηθούσαν στο χωράφι, ιδίως στον θερισμό και στον τρύγο. Και τα παιδιά δούλευαν από μικρά: έβοσκαν τα ζώα, κουβαλούσαν νερό, μάζευαν ελιές.

Από τη σοδειά τους οι γεωργοί πλήρωναν φόρους στο κράτος. Με αυτούς τους φόρους ζούσαν ο στρατός, οι υπάλληλοι και η πρωτεύουσα.

Στις πόλεις η ζωή ήταν πιο γρήγορη και πιο θορυβώδης. Η Κωνσταντινούπολη, στις καλύτερες εποχές της, είχε εκατοντάδες χιλιάδες κατοίκους — τεράστιος αριθμός για τα χρόνια εκείνα.

Το σπίτι, το τραπέζι, τα ρούχα

Η ζωή ενός πλούσιου και ενός φτωχού ήταν πολύ διαφορετική:

Το ψωμί ήταν η βάση του φαγητού για όλους. Το κρασί το έπιναν συνήθως ανακατεμένο με νερό. Η ζάχαρη ήταν άγνωστη· τα γλυκά γίνονταν με μέλι. Επειδή η Εκκλησία όριζε πολλές μέρες νηστείας, οι Βυζαντινοί έτρωγαν συχνά χωρίς κρέας.

Υπήρχε και ένα χρώμα που δεν επιτρεπόταν σε κανέναν άλλον: η πορφύρα, το βαθύ κόκκινο-μωβ, ήταν χρώμα του αυτοκράτορα.

Στο σχολείο

Γύρω στα έξι ή επτά χρόνια του, ένα παιδί μπορούσε να πάει στον γραμματιστή, τον δάσκαλο των πρώτων γραμμάτων. Εκεί μάθαινε ανάγνωση, γραφή και λίγη αριθμητική. Για ανάγνωσμα χρησιμοποιούσαν συχνά το Ψαλτήρι, ένα βιβλίο με ψαλμούς.

Όσοι συνέχιζαν πήγαιναν στον γραμματικό. Μάθαιναν σωστά ελληνικά και διάβαζαν αρχαίους συγγραφείς, πάνω απ' όλα τον Όμηρο· πολλοί μαθητές ήξεραν ολόκληρα κομμάτια της Ιλιάδας απέξω. Οι πιο προχωρημένοι σπούδαζαν σε ανώτερες σχολές της Κωνσταντινούπολης νόμους, ιατρική ή φιλοσοφία.

Το σχολείο όμως δεν ήταν για όλους. Το πλήρωναν οι γονείς, και τα περισσότερα παιδιά των χωριών δεν πήγαιναν καθόλου. Τα κορίτσια σπάνια πήγαιναν σε σχολείο· κάποια, από πλούσιες οικογένειες, μάθαιναν γράμματα στο σπίτι. Μία από αυτές, η πριγκίπισσα Άννα Κομνηνή, έγραψε τον 12ο αιώνα ένα ολόκληρο βιβλίο ιστορίας, την Αλεξιάδα.

Η αγορά

Ο μεγάλος δρόμος της Κωνσταντινούπολης λεγόταν Μέση. Είχε στοές με κολόνες και από τις δύο πλευρές, και κάτω από αυτές ήταν τα μαγαζιά: αρτοποιοί, χρυσοχόοι, πωλητές υφασμάτων, αρωμάτων και κεριών.

Οι τεχνίτες και οι έμποροι του ίδιου επαγγέλματος ήταν οργανωμένοι σε συντεχνίες. Τις επέβλεπε ο έπαρχος της πόλης, ένας υψηλός αξιωματούχος. Τον 10ο αιώνα γράφτηκε το Επαρχικό Βιβλίο, με κανόνες για κάθε συντεχνία:

• πόσο κέρδος επιτρέπεται και πόσο πρέπει να ζυγίζει το ψωμί·
• σε ποιο σημείο της πόλης πουλάει κάθε επάγγελμα·
• τι τιμωρία παίρνει όποιος κλέβει στο ζύγι ή πουλάει κακή πραμάτεια.

Για τις αγορές χρησιμοποιούσαν το χρυσό νόμισμα (ή σόλιδο). Κράτησε την αξία του περίπου επτακόσια χρόνια, και γι' αυτό το δέχονταν έμποροι από την Ιταλία ως την Ινδία.

Γιορτές και διασκέδαση

Στον Ιππόδρομο, που τον γνώρισες στο μάθημα για τον Ιουστινιανό, οι αρματοδρομίες συνέχισαν για αιώνες. Εκτός από αυτές, οι Βυζαντινοί διασκέδαζαν:

• στα δημόσια λουτρά, όπου πήγαιναν για να πλυθούν αλλά και για να συναντήσουν φίλους·
• στις μεγάλες θρησκευτικές γιορτές, με λιτανείες στους δρόμους·
• στα πανηγύρια. Το πιο ονομαστό ήταν τα Δημήτρια της Θεσσαλονίκης, γύρω από τη γιορτή του Αγίου Δημητρίου τον Οκτώβριο, όπου έρχονταν έμποροι από πολλές χώρες·
• με παιχνίδια στο σπίτι: ζάρια, επιτραπέζια όπως η τάβλα, πρόγονος του σημερινού τάβλι. Τα παιδιά έπαιζαν με μπάλες, σβούρες και κότσια.

Φροντίδα για τους αδύναμους

Οι Βυζαντινοί θεωρούσαν σπουδαία αρετή τη φιλανθρωπία, την αγάπη για τον συνάνθρωπο. Αυτοκράτορες, πλούσιοι και μοναστήρια ίδρυαν:

• ξενώνες, δηλαδή νοσοκομεία·
• γηροκομεία για τους γέρους·
• ορφανοτροφεία για τα παιδιά χωρίς γονείς·
• πτωχοκομεία για τους φτωχούς.

Ο ξενώνας της μονής του Παντοκράτορα στην Κωνσταντινούπολη, που ιδρύθηκε το 1136, είχε πενήντα κρεβάτια σε χωριστούς θαλάμους, γιατρούς με βάρδιες, φαρμακείο και μια γυναίκα γιατρό για τον θάλαμο των γυναικών.

Ποιος θα βοηθούσε;

Διάλεξε ένα πρόβλημα και μετά ποιος θα το αναλάμβανε στο Βυζάντιο. Θα δεις αν ταιριάζουν.

Το πρόβλημα

Ένας αρτοποιός πουλά λιποβαρές ψωμίΈνας ταξιδιώτης αρρωσταίνει στην πόληΈνα παιδί έχασε τους γονείς τουΈνα εφτάχρονο θέλει να μάθει να διαβάζει

Ποιος βοηθά

Ο έπαρχοςΟ ξενώναςΤο ορφανοτροφείοΟ γραμματιστής

ΤαιριάζειΝαι. Ο έπαρχος έλεγχε τις συντεχνίες και τιμωρούσε όποιον έκλεβε στο ζύγι.

Ας το σκεφτούμε μαζί

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση