Η εικονομαχία

Τι είναι οι εικόνες

Μπες σε μια ορθόδοξη εκκλησία και θα δεις παντού εικόνες: ζωγραφιές του Χριστού, της Παναγίας και των αγίων, πάνω σε ξύλο ή σε τοίχους, ή φτιαγμένες από μικρές ψηφίδες (τα ψηφιδωτά).

Στο Βυζάντιο οι εικόνες ήταν παντού: στους ναούς, στα σπίτια, στα τείχη των πόλεων. Οι πιστοί τις ασπάζονταν, άναβαν καντήλια μπροστά τους και τις περιέφεραν σε λιτανείες όταν η πόλη κινδύνευε.

Τον 8ο αιώνα όμως ξέσπασε μια μεγάλη διαμάχη: επιτρέπεται να τιμούν οι χριστιανοί τις εικόνες ή όχι; Η διαμάχη αυτή κράτησε πάνω από έναν αιώνα και ονομάστηκε εικονομαχία.

Δύο πλευρές

Όσοι ήθελαν να καταργηθούν οι εικόνες ονομάστηκαν εικονομάχοι. Όσοι τις υπερασπίζονταν ονομάστηκαν εικονόφιλοι (ή εικονολάτρες).

Ο πιο γνωστός υπερασπιστής των εικόνων ήταν ο μοναχός Ιωάννης ο Δαμασκηνός. Ζούσε στη Δαμασκό, που την κυβερνούσαν τότε οι Άραβες, και έτσι μπορούσε να γράφει ελεύθερα εναντίον της πολιτικής του αυτοκράτορα.

Ποιος το υποστήριζε;

Διάλεξε μια φράση και αποφάσισε: θα την έλεγε ένας εικονομάχος ή ένας εικονόφιλος;

Η φράση

«Η Βίβλος λέει: μην κάνεις είδωλα.»«Τιμώ τον άγιο, όχι το ξύλο και τα χρώματα.»«Ο Χριστός έγινε άνθρωπος, άρα μπορεί να ζωγραφιστεί.»«Οι εικόνες πρέπει να βγουν από τις εκκλησίες.»«Οι εικόνες διδάσκουν όσους δεν ξέρουν γράμματα.»

ΕικονομάχοςΕικονόφιλος

Πώς ξεκίνησε

Ο αυτοκράτορας Λέων Γ΄ ο Ίσαυρος, αυτός που είχε νικήσει τους Άραβες το 717–718, πήρε τα πρώτα μέτρα κατά των εικόνων γύρω στο 726. Το 730 έβγαλε διάταγμα που τις απαγόρευε.

Γιατί το έκανε; Οι ιστορικοί δίνουν πολλές εξηγήσεις μαζί:

• Πίστευε, όπως πολλοί στρατιωτικοί της Μικράς Ασίας, ότι η λατρεία των εικόνων ήταν λάθος και ότι οι συμφορές του κράτους, όπως μια μεγάλη έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας (Σαντορίνης) το 726, ήταν σημάδι της οργής του Θεού.
• Ήθελε να ενώσει το κράτος γύρω από τον αυτοκράτορα.
• Τα μοναστήρια είχαν γίνει πολύ πλούσια και ισχυρά, και οι μοναχοί ήταν οι πιο ένθερμοι υπερασπιστές των εικόνων.

Ο γιος του, ο Κωνσταντίνος Ε΄, ήταν ακόμη πιο αυστηρός. Το 754 μια σύνοδος επισκόπων στην Ιέρεια καταδίκασε τις εικόνες. Πολλά ψηφιδωτά καταστράφηκαν ή σκεπάστηκαν με ασβέστη, και πολλοί μοναχοί διώχθηκαν.

Δύο φορές αναστήλωση

Η διαμάχη είχε δύο περιόδους, με ένα διάλειμμα ανάμεσά τους:

1. Το 787 η αυτοκράτειρα Ειρήνη η Αθηναία, που κυβερνούσε για τον ανήλικο γιο της, συγκάλεσε τη Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο στη Νίκαια. Η Σύνοδος αποφάσισε ότι οι εικόνες τιμώνται, αλλά δεν λατρεύονται: η λατρεία ανήκει μόνο στον Θεό.
2. Το 815 ο αυτοκράτορας Λέων Ε΄ ξαναξεκίνησε την εικονομαχία.
3. Το 843 μια άλλη αυτοκράτειρα, η Θεοδώρα, που κυβερνούσε για τον μικρό γιο της Μιχαήλ Γ΄, αναστήλωσε οριστικά τις εικόνες.

Την αναστήλωση του 843 την εορτάζει ως σήμερα η Ορθόδοξη Εκκλησία, την πρώτη Κυριακή της Σαρακοστής, που ονομάζεται Κυριακή της Ορθοδοξίας.

Η εικονομαχία

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

ΑρχήΔιάταγμαΣύνοδος της ΙέρειαςΖ΄ ΟικουμενικήΔεύτερη περίοδοςΑναστήλωση

Αρχή · περίπου 726Ο Λέων Γ΄ παίρνει τα πρώτα μέτρα κατά των εικόνων.

Τι άφησε πίσω της

• Χάθηκαν έργα τέχνης. Γι' αυτό σήμερα σώζονται πολύ λίγες εικόνες από τα χρόνια πριν από την εικονομαχία· οι περισσότερες βρίσκονται σε μέρη που δεν ήταν τότε στο Βυζάντιο, όπως η Μονή της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά.
• Η τέχνη ξανάνθισε. Μετά το 843 ζωγράφοι και ψηφοθέτες στόλισαν ξανά τους ναούς. Το ψηφιδωτό της Παναγίας στην κόγχη της Αγίας Σοφίας εγκαινιάστηκε το 867.
• Βυζάντιο και Δύση απομακρύνθηκαν. Ο πάπας της Ρώμης ήταν αντίθετος στην εικονομαχία, και οι σχέσεις του με την Κωνσταντινούπολη χειροτέρεψαν.

Ας το σκεφτούμε μαζί

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση