Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η εικονομαχία

Εκατό χρόνια διαμάχης για το αν επιτρέπονται οι εικόνες.

25 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία Ε΄ Δημοτικού, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς τι ήταν η εικονομαχία και πότε ξεκίνησε και τελείωσε.
  2. Να διακρίνεις τα επιχειρήματα των εικονομάχων και των εικονόφιλων.
  3. Να αναφέρεις τον ρόλο της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου (787) και της αυτοκράτειρας Θεοδώρας (843).
  4. Να περιγράφεις τις συνέπειες της εικονομαχίας για την τέχνη και την κοινωνία.

Τι είναι οι εικόνες

Μπες σε μια ορθόδοξη εκκλησία και θα δεις παντού εικόνες: ζωγραφιές του Χριστού, της Παναγίας και των αγίων, πάνω σε ξύλο ή σε τοίχους, ή φτιαγμένες από μικρές ψηφίδες (τα ψηφιδωτά).

Παλιά ζωγραφιστή εικόνα σε ξύλο: ο Χριστός με μακριά σκούρα μαλλιά και γένια, χρυσό φωτοστέφανο, ευλογεί με το δεξί χέρι και κρατά ένα στολισμένο βιβλίο.
Εικόνα του Χριστού από τη Μονή της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά, ζωγραφισμένη τον 6ο αιώνα, πριν από την εικονομαχία. Σώθηκε επειδή το Σινά δεν ήταν τότε στο Βυζάντιο. Είναι από τις παλαιότερες εικόνες που έχουμε.Φωτογραφία: Μονή Αγίας Αικατερίνης, Σινά · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Στο Βυζάντιο οι εικόνες ήταν παντού: στους ναούς, στα σπίτια, στα τείχη των πόλεων. Οι πιστοί τις ασπάζονταν, άναβαν καντήλια μπροστά τους και τις περιέφεραν σε λιτανείες όταν η πόλη κινδύνευε.

Τον 8ο αιώνα όμως ξέσπασε μια μεγάλη διαμάχη: επιτρέπεται να τιμούν οι χριστιανοί τις εικόνες ή όχι; Η διαμάχη αυτή κράτησε πάνω από έναν αιώνα και ονομάστηκε εικονομαχία.

Δύο πλευρές

Όσοι ήθελαν να καταργηθούν οι εικόνες ονομάστηκαν εικονομάχοι. Όσοι τις υπερασπίζονταν ονομάστηκαν εικονόφιλοι (ή εικονολάτρες).

ΕικονομάχοιΕικονόφιλοι
Τι ήθελαννα βγουν οι εικόνες από τους ναούςνα μείνουν οι εικόνες
Κύριο επιχείρημαη Βίβλος απαγορεύει να λατρεύεις ομοιώματαη τιμή πηγαίνει στο πρόσωπο της εικόνας, όχι στο ξύλο
Ποιοι ήταν συχνάαυτοκράτορες, πολλοί στρατιωτικοίμοναχοί, πολλοί απλοί πιστοί
Πού είχαν στηρίγματακυρίως στη Μικρά Ασίακυρίως στην Ελλάδα, στα νησιά και στην Ιταλία

Ο πιο γνωστός υπερασπιστής των εικόνων ήταν ο μοναχός Ιωάννης ο Δαμασκηνός. Γεννήθηκε στη Δαμασκό και έγινε μοναχός κοντά στα Ιεροσόλυμα. Και τις δύο περιοχές τις κυβερνούσαν τότε οι Άραβες, και έτσι μπορούσε να γράφει ελεύθερα εναντίον της πολιτικής του αυτοκράτορα.

Ποιος το υποστήριζε;

Για κάθε φράση, αποφάσισε: θα την έλεγε ένας εικονομάχος ή ένας εικονόφιλος;

Πού πάει;

«Οι εικόνες πρέπει να βγουν από τις εκκλησίες.»

0 από 5

Πώς ξεκίνησε

Ο αυτοκράτορας Λέων Γ΄ ο Ίσαυρος, αυτός που είχε νικήσει τους Άραβες το 717–718, πήρε τα πρώτα μέτρα κατά των εικόνων γύρω στο 726. Το 730 έβγαλε διάταγμα που τις απαγόρευε.

Γιατί το έκανε; Οι ιστορικοί δίνουν πολλές εξηγήσεις μαζί:

  • Πίστευε, όπως πολλοί στρατιωτικοί της Μικράς Ασίας, ότι η λατρεία των εικόνων ήταν λάθος και ότι οι συμφορές του κράτους, όπως μια μεγάλη έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας (Σαντορίνης) το 726, ήταν σημάδι της οργής του Θεού.
  • Ήθελε να ενώσει το κράτος γύρω από τον αυτοκράτορα.
  • Τα μοναστήρια είχαν γίνει πολύ πλούσια και ισχυρά, και οι μοναχοί ήταν οι πιο ένθερμοι υπερασπιστές των εικόνων.

Ο γιος του, ο Κωνσταντίνος Ε΄, ήταν ακόμη πιο αυστηρός. Το 754 μια σύνοδος επισκόπων στην Ιέρεια καταδίκασε τις εικόνες. Πολλά ψηφιδωτά καταστράφηκαν ή σκεπάστηκαν με ασβέστη, και πολλοί μοναχοί διώχθηκαν.

Δύο φορές αναστήλωση

Η διαμάχη είχε δύο περιόδους, με ένα διάλειμμα ανάμεσά τους:

  1. Το 787 η αυτοκράτειρα Ειρήνη η Αθηναία, που κυβερνούσε για τον ανήλικο γιο της, συγκάλεσε τη Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο στη Νίκαια. Η Σύνοδος αποφάσισε ότι οι εικόνες τιμώνται, αλλά δεν λατρεύονται: η λατρεία ανήκει μόνο στον Θεό.
  2. Το 815 ο αυτοκράτορας Λέων Ε΄ ξαναξεκίνησε την εικονομαχία.
  3. Το 843 μια άλλη αυτοκράτειρα, η Θεοδώρα, που κυβερνούσε για τον μικρό γιο της Μιχαήλ Γ΄, αναστήλωσε οριστικά τις εικόνες.

Την αναστήλωση του 843 την εορτάζει ως σήμερα η Ορθόδοξη Εκκλησία, την πρώτη Κυριακή της Σαρακοστής, που ονομάζεται Κυριακή της Ορθοδοξίας.

Η εικονομαχία

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Αρχίζει η εικονομαχία · περίπου 726Ο Λέων Γ΄ παίρνει τα πρώτα μέτρα κατά των εικόνων.

Τι άφησε πίσω της

  • Χάθηκαν έργα τέχνης. Γι' αυτό σήμερα σώζονται πολύ λίγες εικόνες από τα χρόνια πριν από την εικονομαχία· οι περισσότερες βρίσκονται σε μέρη που δεν ήταν τότε στο Βυζάντιο, όπως η Μονή της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά.
  • Η τέχνη ξανάνθισε. Μετά το 843 ζωγράφοι και ψηφοθέτες στόλισαν ξανά τους ναούς. Το ψηφιδωτό της Παναγίας στην κόγχη της Αγίας Σοφίας εγκαινιάστηκε το 867.
  • Βυζάντιο και Δύση απομακρύνθηκαν. Ο πάπας της Ρώμης ήταν αντίθετος στην εικονομαχία, και οι σχέσεις του με την Κωνσταντινούπολη χειροτέρεψαν.
Ψηφιδωτό σε χρυσό φόντο: η Παναγία με σκούρο μπλε μαφόριο κάθεται και κρατά στα γόνατά της τον μικρό Χριστό με χρυσά ρούχα.
Το ψηφιδωτό της Παναγίας με τον Χριστό στην κόγχη της Αγίας Σοφίας, του 867. Ήταν από τα πρώτα που έγιναν μετά την αναστήλωση των εικόνων. Αν το κοιτάξεις από κοντά, θα δεις τις χιλιάδες μικρές ψηφίδες.Φωτογραφία: Dosseman · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο «τιμώ» και στο «λατρεύω» μια εικόνα;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Πόσα χρόνια κράτησε συνολικά η εικονομαχία;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι ήταν η εικονομαχία;
Διαλέγω

Ερώτηση 1 από 8

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Πώς ονομάζεται η Κυριακή κατά την οποία η Εκκλησία γιορτάζει την αναστήλωση των εικόνων;

Γράφω

Σκαλί 1 από 4 · Θυμάμαι

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς τι ήταν η εικονομαχία και πότε ξεκίνησε και τελείωσε.
  • Να διακρίνεις τα επιχειρήματα των εικονομάχων και των εικονόφιλων.
  • Να αναφέρεις τον ρόλο της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου (787) και της αυτοκράτειρας Θεοδώρας (843).
  • Να περιγράφεις τις συνέπειες της εικονομαχίας για την τέχνη και την κοινωνία.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;