Η εικονομαχία
Εκατό χρόνια διαμάχης για το αν επιτρέπονται οι εικόνες.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία Ε΄ Δημοτικού, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι ήταν η εικονομαχία και πότε ξεκίνησε και τελείωσε.
- Να διακρίνεις τα επιχειρήματα των εικονομάχων και των εικονόφιλων.
- Να αναφέρεις τον ρόλο της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου (787) και της αυτοκράτειρας Θεοδώρας (843).
- Να περιγράφεις τις συνέπειες της εικονομαχίας για την τέχνη και την κοινωνία.
Τι είναι οι εικόνες
Μπες σε μια ορθόδοξη εκκλησία και θα δεις παντού εικόνες: ζωγραφιές του Χριστού, της Παναγίας και των αγίων, πάνω σε ξύλο ή σε τοίχους, ή φτιαγμένες από μικρές ψηφίδες (τα ψηφιδωτά).

Στο Βυζάντιο οι εικόνες ήταν παντού: στους ναούς, στα σπίτια, στα τείχη των πόλεων. Οι πιστοί τις ασπάζονταν, άναβαν καντήλια μπροστά τους και τις περιέφεραν σε λιτανείες όταν η πόλη κινδύνευε.
Τον 8ο αιώνα όμως ξέσπασε μια μεγάλη διαμάχη: επιτρέπεται να τιμούν οι χριστιανοί τις εικόνες ή όχι; Η διαμάχη αυτή κράτησε πάνω από έναν αιώνα και ονομάστηκε εικονομαχία.
Δύο πλευρές
Όσοι ήθελαν να καταργηθούν οι εικόνες ονομάστηκαν εικονομάχοι. Όσοι τις υπερασπίζονταν ονομάστηκαν εικονόφιλοι (ή εικονολάτρες).
| Εικονομάχοι | Εικονόφιλοι | |
|---|---|---|
| Τι ήθελαν | να βγουν οι εικόνες από τους ναούς | να μείνουν οι εικόνες |
| Κύριο επιχείρημα | η Βίβλος απαγορεύει να λατρεύεις ομοιώματα | η τιμή πηγαίνει στο πρόσωπο της εικόνας, όχι στο ξύλο |
| Ποιοι ήταν συχνά | αυτοκράτορες, πολλοί στρατιωτικοί | μοναχοί, πολλοί απλοί πιστοί |
| Πού είχαν στηρίγματα | κυρίως στη Μικρά Ασία | κυρίως στην Ελλάδα, στα νησιά και στην Ιταλία |
Ο πιο γνωστός υπερασπιστής των εικόνων ήταν ο μοναχός Ιωάννης ο Δαμασκηνός. Γεννήθηκε στη Δαμασκό και έγινε μοναχός κοντά στα Ιεροσόλυμα. Και τις δύο περιοχές τις κυβερνούσαν τότε οι Άραβες, και έτσι μπορούσε να γράφει ελεύθερα εναντίον της πολιτικής του αυτοκράτορα.
Πώς ξεκίνησε
Ο αυτοκράτορας Λέων Γ΄ ο Ίσαυρος, αυτός που είχε νικήσει τους Άραβες το 717–718, πήρε τα πρώτα μέτρα κατά των εικόνων γύρω στο 726. Το 730 έβγαλε διάταγμα που τις απαγόρευε.
Γιατί το έκανε; Οι ιστορικοί δίνουν πολλές εξηγήσεις μαζί:
- Πίστευε, όπως πολλοί στρατιωτικοί της Μικράς Ασίας, ότι η λατρεία των εικόνων ήταν λάθος και ότι οι συμφορές του κράτους, όπως μια μεγάλη έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας (Σαντορίνης) το 726, ήταν σημάδι της οργής του Θεού.
- Ήθελε να ενώσει το κράτος γύρω από τον αυτοκράτορα.
- Τα μοναστήρια είχαν γίνει πολύ πλούσια και ισχυρά, και οι μοναχοί ήταν οι πιο ένθερμοι υπερασπιστές των εικόνων.
Ο γιος του, ο Κωνσταντίνος Ε΄, ήταν ακόμη πιο αυστηρός. Το 754 μια σύνοδος επισκόπων στην Ιέρεια καταδίκασε τις εικόνες. Πολλά ψηφιδωτά καταστράφηκαν ή σκεπάστηκαν με ασβέστη, και πολλοί μοναχοί διώχθηκαν.
Δύο φορές αναστήλωση
Η διαμάχη είχε δύο περιόδους, με ένα διάλειμμα ανάμεσά τους:
- Το 787 η αυτοκράτειρα Ειρήνη η Αθηναία, που κυβερνούσε για τον ανήλικο γιο της, συγκάλεσε τη Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο στη Νίκαια. Η Σύνοδος αποφάσισε ότι οι εικόνες τιμώνται, αλλά δεν λατρεύονται: η λατρεία ανήκει μόνο στον Θεό.
- Το 815 ο αυτοκράτορας Λέων Ε΄ ξαναξεκίνησε την εικονομαχία.
- Το 843 μια άλλη αυτοκράτειρα, η Θεοδώρα, που κυβερνούσε για τον μικρό γιο της Μιχαήλ Γ΄, αναστήλωσε οριστικά τις εικόνες.
Την αναστήλωση του 843 την εορτάζει ως σήμερα η Ορθόδοξη Εκκλησία, την πρώτη Κυριακή της Σαρακοστής, που ονομάζεται Κυριακή της Ορθοδοξίας.
Τι άφησε πίσω της
- Χάθηκαν έργα τέχνης. Γι' αυτό σήμερα σώζονται πολύ λίγες εικόνες από τα χρόνια πριν από την εικονομαχία· οι περισσότερες βρίσκονται σε μέρη που δεν ήταν τότε στο Βυζάντιο, όπως η Μονή της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά.
- Η τέχνη ξανάνθισε. Μετά το 843 ζωγράφοι και ψηφοθέτες στόλισαν ξανά τους ναούς. Το ψηφιδωτό της Παναγίας στην κόγχη της Αγίας Σοφίας εγκαινιάστηκε το 867.
- Βυζάντιο και Δύση απομακρύνθηκαν. Ο πάπας της Ρώμης ήταν αντίθετος στην εικονομαχία, και οι σχέσεις του με την Κωνσταντινούπολη χειροτέρεψαν.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο «τιμώ» και στο «λατρεύω» μια εικόνα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Οι εικονομάχοι φοβούνταν ότι οι πιστοί λάτρευαν το ίδιο το αντικείμενο, όπως οι αρχαίοι λάτρευαν τα αγάλματα των θεών.
Η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος ξεχώρισε δύο πράγματα: τη λατρεία, που ανήκει μόνο στον Θεό, και την τιμή, που δίνεται στην εικόνα.
Σκέψου μια φωτογραφία του παππού σου: μπορεί να την κρατάς με αγάπη, αλλά αυτό που αγαπάς είναι ο παππούς, όχι το χαρτί.
Με τον ίδιο τρόπο, για τους εικονόφιλους η τιμή που δίνεται στην εικόνα περνά στο πρόσωπο που εικονίζει.
Παράδειγμα 2
Πόσα χρόνια κράτησε συνολικά η εικονομαχία;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Αρχή: περίπου 726, με τα πρώτα μέτρα του Λέοντα Γ΄.
Τέλος: 843, με την αναστήλωση από τη Θεοδώρα.
Αφαιρούμε: 843 − 726 = 117.
Περίπου 117 χρόνια — πάνω από έναν αιώνα, με ένα διάλειμμα από το 787 ως το 815.
Πολλαπλή επιλογή
Ερώτηση 1 από 8
Ασκήσεις
Πώς ονομάζεται η Κυριακή κατά την οποία η Εκκλησία γιορτάζει την αναστήλωση των εικόνων;
Σκαλί 1 από 4 · Θυμάμαι
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι ήταν η εικονομαχία και πότε ξεκίνησε και τελείωσε.
- Να διακρίνεις τα επιχειρήματα των εικονομάχων και των εικονόφιλων.
- Να αναφέρεις τον ρόλο της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου (787) και της αυτοκράτειρας Θεοδώρας (843).
- Να περιγράφεις τις συνέπειες της εικονομαχίας για την τέχνη και την κοινωνία.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.