Μετάβαση στο περιεχόμενο

Σεισμοί, ηφαίστεια και φυσικές καταστροφές

Πώς αλλάζει η επιφάνεια της Γης, γιατί η Ελλάδα σείεται τόσο συχνά, και τι κάνεις σε σεισμό ή πλημμύρα.

20 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Γεωγραφία Ε΄ Δημοτικού, 3 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να ξεχωρίζεις τις εσωτερικές δυνάμεις (ηφαίστεια, σεισμοί) από τις εξωτερικές (νερό, άνεμος) που αλλάζουν την επιφάνεια της Γης.
  2. Να εξηγείς τι είναι η διάβρωση και πώς ο άνθρωπος μπορεί να την επιταχύνει.
  3. Να ονομάζεις ελληνικά ηφαίστεια και να εξηγείς γιατί η Ελλάδα σείεται τόσο συχνά.
  4. Να ξεχωρίζεις τα φυσικά από τα ανθρωπογενή αίτια μιας καταστροφής και να ξέρεις τι κάνεις σε σεισμό.

Μια επιφάνεια που δεν μένει ποτέ ίδια

Η Γη είναι περίπου 4,64{,}6 δισεκατομμυρίων ετών, και σε όλο αυτό το διάστημα η επιφάνειά της αλλάζει συνέχεια. Την αλλάζουν δύο ειδών δυνάμεις:

Εσωτερικές δυνάμειςΕξωτερικές δυνάμεις
Από πού έρχονταιαπό το εσωτερικό της Γηςαπό τον ουρανό και τη θάλασσα
Ποιες είναιηφαίστεια και σεισμοίνερό (βροχή, ποτάμια, θάλασσα, πάγος) και άνεμος
Πώς δουλεύουνσυχνά απότομα, σε λίγα δευτερόλεπτα ή λίγες μέρεςαργά, σε χιλιάδες χρόνια
Τι κάνουνχτίζουν και σηκώνουν ή βυθίζουν στεριέςφθείρουν και μεταφέρουν υλικά

Η διάβρωση: το νερό και ο άνεμος

Η βροχή, τα ποτάμια και τα κύματα κατατρώνε σιγά σιγά τα βράχια και το χώμα. Αυτό είναι η διάβρωση. Όταν τη φέρνει το νερό, λέγεται υδάτινη· όταν τη φέρνει ο άνεμος, που σηκώνει άμμο και τη χτυπά πάνω στους βράχους, λέγεται αιολική.

Δύο πανύψηλα, σχεδόν κάθετα βραχώδη τοιχώματα, πολύ κοντά το ένα στο άλλο, με μια στενή λωρίδα γαλάζιου ουρανού ανάμεσα. Κάτω, σε μια κοίτη με άσπρες πέτρες, περπατούν δύο μικροσκοπικοί άνθρωποι.
Το φαράγγι της Σαμαριάς στην Κρήτη. Αυτά τα τοιχώματα, εκατοντάδες μέτρα ψηλά, δεν τα έσκαψε κανένας σεισμός: τα έσκαψε το νερό του χειμάρρου, που κυλάει στον πάτο, σε εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια. Πρόσεξε πόσο μικροί φαίνονται οι δύο πεζοπόροι.Φωτογραφία: Lapplaender · CC BY-SA 3.0 de · Wikimedia Commons

Το νερό όμως δεν μόνο σκάβει, αλλά και χτίζει. Ό,τι ξεκολλάει από τα βουνά, το ποτάμι το κουβαλάει ως τις εκβολές του και το αφήνει εκεί. Έτσι φτιάχτηκαν τα δέλτα του Νέστου και του Έβρου, και οι μεγάλες πεδιάδες. Αυτό το χώμα λέγεται προσχωσιγενές, και είναι από τα πιο γόνιμα για καλλιέργειες.

Εσωτερική ή εξωτερική δύναμη;

Για κάθε αλλαγή στο τοπίο, διάλεξε ποια δύναμη την προκάλεσε: από τα έγκατα της Γης ή από το νερό και τον αέρα.

Πού πάει;

Ένα δέλτα μεγαλώνει προς τη θάλασσα

0 από 7

Τα ηφαίστεια

Βαθιά κάτω από την επιφάνεια, τα πετρώματα είναι τόσο καυτά που λιώνουν. Το λιωμένο πέτρωμα λέγεται μάγμα. Όταν βρει δρόμο προς τα πάνω και βγει από τον κρατήρα, λέγεται λάβα. Μαζί της το ηφαίστειο πετά τέφρα, μια λεπτή στάχτη από πέτρα, και αέρια.

Η λάβα κρυώνει και γίνεται βράχος: έτσι γεννιούνται νέα εδάφη, ολόκληρα νησιά. Με τα χρόνια, λάβα και τέφρα θρυμματίζονται και γίνονται χώμα πολύ πλούσιο σε θρεπτικά στοιχεία. Τα ηφαιστειογενή εδάφη είναι από τα πιο γόνιμα του κόσμου, και γι' αυτό οι άνθρωποι ζουν και καλλιεργούν κοντά σε ηφαίστεια, παρά τον κίνδυνο.

Ένα ηφαίστειο λέγεται ενεργό αν έχει εκραγεί στα ιστορικά χρόνια ή δείχνει ακόμα δραστηριότητα. Λέγεται σβησμένο αν η τελευταία του έκρηξη έγινε πριν από πολύ πολύ καιρό, χωρίς να το θυμάται κανείς.

Στην Ελλάδα, τα ηφαίστεια σχηματίζουν ένα τόξο στο νότιο Αιγαίο: Σουσάκι κοντά στην Κόρινθο, Μέθανα, Μήλος, Σαντορίνη και Νίσυρος.

Από ψηλά, βαθιά γαλάζια θάλασσα με ένα χαμηλό σκούρο νησί στη μέση και δύο κρουαζιερόπλοια μπροστά του.
Η καλντέρα της Σαντορίνης. Πριν από περίπου 3.600 χρόνια, μια από τις μεγαλύτερες εκρήξεις που ξέρουμε άδειασε το εσωτερικό του ηφαιστείου, και η θάλασσα γέμισε το κενό. Το σκούρο νησί στη μέση, η Νέα Καμένη, φτιάχτηκε από νεότερες λάβες, και η τελευταία της έκρηξη έγινε το 1950.Φωτογραφία: Norbert Nagel · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Η έκρηξη εκείνη έθαψε στην τέφρα τον οικισμό στο Ακρωτήρι της Σαντορίνης, και πολλοί επιστήμονες πιστεύουν ότι τα κύματα και η τέφρα της χτύπησαν και τη μινωική Κρήτη.

Οι σεισμοί

Ο φλοιός της Γης είναι σπασμένος σε τεράστια κομμάτια, τις πλάκες, που κινούνται αργά. Η Ελλάδα βρίσκεται εκεί όπου η πλάκα της Αφρικής σπρώχνεται κάτω από την πλάκα της Ευρασίας. Στα πετρώματα μαζεύεται πίεση για χρόνια, ώσπου κάποια στιγμή σπάνε απότομα: η Γη τραντάζεται. Αυτό είναι ο σεισμός.

Ένας δυνατός σεισμός μπορεί να αλλάξει το ανάγλυφο: να ανοίξει ρήγματα, να ρίξει κομμάτια βουνού (κατολισθήσεις), να σηκώσει ή να βυθίσει στεριές. Το 19531953, ο μεγάλος σεισμός της Κεφαλονιάς σήκωσε ολόκληρο το νησί περίπου μισό μέτρο. Αν γίνει κάτω από τη θάλασσα, μπορεί να σηκώσει και ένα μεγάλο κύμα, το τσουνάμι.

Ο σεισμός δεν προλαβαίνεται. Αυτό που κάνεις είναι να ξέρεις από πριν τι θα κάνεις:

  • Όσο σείεται, μένεις μέσα: σκύβεις κάτω από ένα γερό τραπέζι ή θρανίο, καλύπτεις το κεφάλι και κρατιέσαι από το πόδι του, μακριά από τζάμια.
  • Όταν σταματήσει, βγαίνεις ήρεμα, από τις σκάλες και ποτέ με ασανσέρ, σε ανοιχτό χώρο, μακριά από κτίρια και κολόνες ρεύματος.
  • Στο σχολείο, ακολουθείς τον δάσκαλο ή τη δασκάλα, όπως στις ασκήσεις ετοιμότητας.

Φυσικές καταστροφές και ο άνθρωπος

Μια καταστροφή μπορεί να έχει φυσικά αίτια, όπως ένας σεισμός ή ένας κεραυνός που ανάβει φωτιά. Μπορεί να έχει και ανθρωπογενή: ένα αναμμένο τσιγάρο, ένα σπασμένο γυαλί που συγκεντρώνει τον ήλιο σαν φακός, ένας εμπρησμός, δηλαδή φωτιά που βάζει κάποιος σκόπιμα.

Τα φυσικά αίτια δεν τα σταματάμε. Τις συνέπειες όμως τις μεγαλώνουμε ή τις μικραίνουμε εμείς:

Ο άνθρωπος τις μεγαλώνει όταν…Ο άνθρωπος τις μικραίνει όταν…
χτίζει μέσα σε ρέματα και κοίτες ποταμώναφήνει ελεύθερο τον δρόμο του νερού
καίει ή κόβει τα δάση στις πλαγιέςξαναφυτεύει και προσέχει τη φωτιά
χτίζει χωρίς να ακολουθεί τους κανόνεςχτίζει με αντισεισμικό κανονισμό
δεν ξέρει τι να κάνει την ώρα του κινδύνουκάνει ασκήσεις ετοιμότητας

Όταν γίνει μια καταστροφή, βοηθούν η Πυροσβεστική (199199), το ΕΚΑΒ (166166) και η Πολιτική Προστασία, που στέλνει μηνύματα στα κινητά μέσω του 112112. Βοηθάει όμως και ο καθένας: όσοι έχασαν το σπίτι τους χρειάζονται στέγη, ρούχα, φάρμακα και ανθρώπους δίπλα τους.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένα καλοκαίρι καίγεται το δάσος πάνω από ένα χωριό. Τον επόμενο χειμώνα, μετά από μια δυνατή βροχή, το χωριό πλημμυρίζει με λάσπη. Γιατί;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Η Σαντορίνη έχει ενεργό ηφαίστειο. Γιατί οι άνθρωποι εκεί καλλιεργούν αμπέλια εδώ και χιλιάδες χρόνια;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποια από αυτές είναι εσωτερική δύναμη που αλλάζει την επιφάνεια της Γης;
Διαλέγω

Ερώτηση 1 από 8

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Πώς λέγεται το λιωμένο πέτρωμα όταν βγει από τον κρατήρα ενός ηφαιστείου;

Γράφω

Σκαλί 1 από 4 · Θυμάμαι

Τα κατάφερες;

  • Να ξεχωρίζεις τις εσωτερικές δυνάμεις (ηφαίστεια, σεισμοί) από τις εξωτερικές (νερό, άνεμος) που αλλάζουν την επιφάνεια της Γης.
  • Να εξηγείς τι είναι η διάβρωση και πώς ο άνθρωπος μπορεί να την επιταχύνει.
  • Να ονομάζεις ελληνικά ηφαίστεια και να εξηγείς γιατί η Ελλάδα σείεται τόσο συχνά.
  • Να ξεχωρίζεις τα φυσικά από τα ανθρωπογενή αίτια μιας καταστροφής και να ξέρεις τι κάνεις σε σεισμό.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;