Παραγωγή λέξεων
Ξε-, προ-, -τής, -ιά: κομμάτια που φτιάχνουν καινούριες λέξεις.
20 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να χωρίζεις μια παράγωγη λέξη σε θέμα και παραγωγική κατάληξη (ψαρ-άς, ψαρ-εύω).
- Να φτιάχνεις καινούριες λέξεις με καταλήξεις που δείχνουν επάγγελμα, δέντρο, υλικό ή πράξη.
- Να καταλαβαίνεις τι αλλάζει στη σημασία ένα πρόθημα: ξε-, α-/αν-, προ-, υπερ-.
- Να ξεχωρίζεις την παράγωγη λέξη από τη σύνθετη (ψαράς ή ψαρόβαρκα).
Από ένα ψάρι, πολλές λέξεις
Ξεκίνα από τη λέξη ψάρι και δες τι φτιάχνεται από αυτήν:
- Ο ψαράς πιάνει ψάρια.
- Στο ψαράδικο πουλάνε ψάρια.
- Το Σάββατο θα ψαρέψουμε με τον θείο μου.
- Στο ενυδρείο κολυμπάει ένα ψαράκι.
Όλες αυτές οι λέξεις κρατούν το ίδιο κομμάτι: ψαρ-. Αυτό είναι το θέμα, και φέρνει τη σημασία «ψάρι».
Ύστερα κάθε λέξη παίρνει ένα δικό της τέλος: -άς, -άδικο, -εύω, -άκι. Αυτά τα τέλη λέγονται παραγωγικές καταλήξεις, γιατί παράγουν, δηλαδή φτιάχνουν, καινούριες λέξεις.
Οι λέξεις που φτιάχνονται έτσι λέγονται παράγωγες.
Στη Γ΄ είδες τις οικογένειες λέξεων: γράφω, γράμμα, γραφείο. Τώρα βλέπεις πώς γεννιούνται τα μέλη μιας οικογένειας.
Οι καταλήξεις που φτιάχνουν λέξεις
Κάθε παραγωγική κατάληξη φέρνει μια δική της σημασία. Αν την ξέρεις, καταλαβαίνεις λέξεις που δεν έχεις ξανακούσει.
| Κατάληξη | Τι φτιάχνει | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| -άς, -τής | αυτόν που κάνει μια δουλειά | ψαράς, γαλατάς, χορευτής, τραγουδιστής |
| -ιά | το δέντρο που κάνει τον καρπό | μηλιά, λεμονιά, κερασιά |
| -άδικο, -είο | το μαγαζί ή τον χώρο | ψαράδικο, φαρμακείο, ζαχαροπλαστείο |
| -ινος | από τι υλικό είναι κάτι | ξύλινος, χάρτινος, γυάλινος |
| -εύω | ένα ρήμα, μια πράξη | ψαρεύω, χορεύω, ταξιδεύω |
| -άκι, -ίτσα | κάτι μικρό | ψαράκι, πορτίτσα |
Πώς γράφονται αυτές οι καταλήξεις το είδες στο προηγούμενο μάθημα. Εδώ σε ενδιαφέρει τι σημαίνουν.
Πρόσεξε ότι το θέμα μένει ίδιο, ενώ η κατάληξη αλλάζει τη σημασία. Το ξύλο είναι το υλικό. Το ξύλινος είναι ένα επίθετο: η ξύλινη καρέκλα.
Η Μυρτώ το λύνει σιγά σιγά · Παράδειγμα 1
Από τη λέξη «χορός» φτιάξε ένα ρήμα και τη λέξη για αυτόν που χορεύει.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τα προθήματα μπαίνουν μπροστά
Το πρόθημα συνήθως δεν αλλάζει το είδος της λέξης. Το «κλειδώνω» είναι ρήμα, και το «ξεκλειδώνω» είναι πάλι ρήμα. Αλλάζει όμως τη σημασία.
| Πρόθημα | Τι σημαίνει | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| ξε- | κάνω το αντίθετο, ξεκάνω | ξεκλειδώνω, ξεκουμπώνω, ξεφουσκώνω |
| α-, αν- | χωρίς, όχι | άγνωστος, άφοβος, ανήσυχος |
| προ- | πριν, μπροστά | προχθές, προπληρώνω, πρόγευμα |
| υπερ- | πάνω από, πάρα πολύ | υπεραγορά, υπερφορτώνω, υπερήρωας |
Ο άφοβος είναι αυτός που δεν έχει φόβο. Το πρόγευμα είναι το φαγητό πριν από το μεσημεριανό γεύμα. Η υπεραγορά είναι μια πολύ μεγάλη αγορά, το σούπερ μάρκετ.
Παράγωγη ή σύνθετη;
Στη Γ΄ είδες τις σύνθετες λέξεις, όπως το αγριολούλουδο και το νυχτοπούλι. Εκεί κολλάνε δύο λέξεις: άγριο + λουλούδι.
Στην παράγωγη κολλάει μία λέξη με ένα κομμάτι που δεν λέγεται μόνο του.
| Λέξη | Χωρίζεται σε | Είδος |
|---|---|---|
| ψαρόβαρκα | ψάρι + βάρκα | σύνθετη: δύο λέξεις |
| ψαράς | ψαρ- + -άς | παράγωγη: το «άς» δεν είναι λέξη |
| χαρτόκουτο | χαρτί + κουτί | σύνθετη |
| χάρτινος | χαρτ- + -ινος | παράγωγη |
| ξεκλειδώνω | ξε- + κλειδώνω | παράγωγη: το «ξε» δεν είναι λέξη |
Η σύνθετη έχει συνήθως ένα -ο- στη μέση, εκεί που ενώνονται οι δύο λέξεις: ψαρόβαρκα, χαρτόκουτο.
Παράδειγμα 2
Ποια λέξη είναι σύνθετη και ποιες παράγωγες: ψαρόβαρκα, ψαράς, ξεβιδώνω;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ξεχώρισε και χτίσε
Ο Άκης δοκιμάζει
Σπάσε κάθε λέξη στα δύο. Δύο λέξεις; Σύνθετη. Ένα κομμάτι που δεν στέκει μόνο του; Κοίτα αν είναι μπροστά ή στο τέλος.
Τώρα φτιάξε εσύ τη λέξη. Διάβασε τι πρέπει να σημαίνει και διάλεξε τα κομμάτια με τη σειρά. Ένα κομμάτι περισσεύει κάθε φορά.
Ασκήσεις
Τα κατάφερες;
- Να χωρίζεις μια παράγωγη λέξη σε θέμα και παραγωγική κατάληξη (ψαρ-άς, ψαρ-εύω).
- Να φτιάχνεις καινούριες λέξεις με καταλήξεις που δείχνουν επάγγελμα, δέντρο, υλικό ή πράξη.
- Να καταλαβαίνεις τι αλλάζει στη σημασία ένα πρόθημα: ξε-, α-/αν-, προ-, υπερ-.
- Να ξεχωρίζεις την παράγωγη λέξη από τη σύνθετη (ψαράς ή ψαρόβαρκα).
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.
Παιχνίδια
Ανοίγει σε δική του σελίδα — εκεί ζει η επανάληψη.