Αθήνα και Σπάρτη

Πολλές μικρές πόλεις

Μετά το τέλος του Μυκηναϊκού πολιτισμού, οι Έλληνες δεν είχαν ένα κράτος με έναν βασιλιά. Ζούσαν σε πολλές πόλεις-κράτη.

Πόλη-κράτος σημαίνει μια πόλη μαζί με τα χωράφια και τα χωριά γύρω της, που είχε τους δικούς της νόμους, τον δικό της στρατό, τα δικά της νομίσματα και τους δικούς της άρχοντες. Οι αρχαίοι την έλεγαν απλώς πόλη.

Όλες μιλούσαν ελληνικά, λάτρευαν τους ίδιους θεούς και έτρεχαν στους ίδιους αγώνες στην Ολυμπία. Κατά τα άλλα, κάθε πόλη ζούσε με τον δικό της τρόπο. Οι δύο πιο δυνατές ήταν η Σπάρτη και η Αθήνα — και ήταν πολύ διαφορετικές.

Η Σπάρτη: μια πόλη-στρατόπεδο

Η Σπάρτη βρισκόταν στη Λακωνία, στην Πελοπόννησο, στην κοιλάδα του ποταμού Ευρώτα. Ήταν μακριά από τη θάλασσα και είχε εύφορη γη.

Στη Σπάρτη ζούσαν τρεις ομάδες ανθρώπων:

• οι Σπαρτιάτες, οι πολίτες. Δεν δούλευαν στα χωράφια ούτε σε εργαστήρια: η μόνη δουλειά τους ήταν να είναι στρατιώτες.
• οι περίοικοι, που ζούσαν στις γύρω πόλεις. Ήταν ελεύθεροι, έκαναν τους τεχνίτες και τους εμπόρους, αλλά δεν αποφάσιζαν για την πόλη.
• οι είλωτες, που δεν ήταν ελεύθεροι. Καλλιεργούσαν τη γη των Σπαρτιατών και τους έδιναν μεγάλο μέρος της σοδειάς.

Η Σπάρτη είχε ταυτόχρονα δύο βασιλιάδες, από δύο διαφορετικές οικογένειες. Δίπλα τους υπήρχε η Γερουσία, ένα συμβούλιο από ηλικιωμένους Σπαρτιάτες, και η Απέλλα, η συνέλευση όλων των Σπαρτιατών. Οι αρχαίοι έλεγαν ότι αυτούς τους νόμους τούς έδωσε ο Λυκούργος, αλλά δεν ξέρουμε σίγουρα αν υπήρξε.

Οι Σπαρτιάτες ήθελαν μια απλή ζωή, χωρίς πολυτέλειες. Γι' αυτό είχαν βαριά σιδερένια νομίσματα, όχι ασημένια: ήταν δύσκολο να μαζέψεις πολλά.

Η αγωγή των Σπαρτιατών

Όταν ένα αγόρι της Σπάρτης γινόταν 7 χρονών, έφευγε από το σπίτι του και ζούσε με άλλα αγόρια σε ομάδες. Την εκπαίδευσή του την αναλάμβανε η πόλη. Αυτή λεγόταν αγωγή.

Τα παιδιά περπατούσαν ξυπόλητα, φορούσαν ένα ρούχο για όλο τον χρόνο και έτρωγαν λίγο. Μάθαιναν να αντέχουν το κρύο και την πείνα, να χειρίζονται όπλα και να υπακούν. Μάθαιναν και τραγούδι και χορό, αλλά λίγα γράμματα.

Οι Σπαρτιάτες μιλούσαν λίγο και σύντομα. Από τη Λακωνία βγήκε η λέξη λακωνικός: όταν λες κάτι «λακωνικά», το λες με όσο γίνεται λιγότερες λέξεις.

Και τα κορίτσια της Σπάρτης γυμνάζονταν: έτρεχαν, πάλευαν, έριχναν ακόντιο. Οι Σπαρτιάτισσες είχαν περισσότερη ελευθερία από τις γυναίκες των άλλων πόλεων και φρόντιζαν τα κτήματα όταν οι άντρες ήταν στον πόλεμο. Λέγεται ότι έλεγαν στους γιους τους, δίνοντάς τους την ασπίδα: «Ή ταν ή επί τας» — γύρνα με αυτήν ή πάνω σε αυτήν.

Η Αθήνα: μια πόλη στραμμένη στη θάλασσα

Η Αθήνα βρισκόταν στην Αττική, κοντά στη θάλασσα. Στη μέση της πόλης υψωνόταν ο βράχος της Ακρόπολης με τους ναούς. Η γη της Αττικής ήταν άγονη και πετρώδης: έβγαζε ελιές και αμπέλια, αλλά όχι αρκετό σιτάρι.

Γι' αυτό οι Αθηναίοι στράφηκαν στη θάλασσα, στο εμπόριο και στις τέχνες. Πουλούσαν λάδι, κρασί και ζωγραφισμένα αγγεία, και έφερναν σιτάρι από μακριά. Στο Λαύριο είχαν μεταλλεία ασημιού, και με το ασήμι έκοβαν τις περίφημες γλαύκες, νομίσματα με μια κουκουβάγια.

Η Αθήνα άλλαξε πολλές φορές τον τρόπο που κυβερνιόταν:

• Στην αρχή είχε βασιλιάδες.
• Μετά κυβέρνησαν οι λίγοι πλούσιοι, οι αριστοκράτες.
• Το 594 π.Χ. ο Σόλωνας έκανε τη σεισάχθεια: έσβησε τα χρέη των φτωχών και ελευθέρωσε όσους είχαν γίνει δούλοι επειδή χρωστούσαν.
• Ακολούθησαν χρόνια με τυράννους, δηλαδή άρχοντες που πήραν μόνοι τους την εξουσία, όπως ο Πεισίστρατος.
• Το 508 π.Χ. ο Κλεισθένης έβαλε τα θεμέλια της δημοκρατίας: τις μεγάλες αποφάσεις τις έπαιρναν πια όλοι οι πολίτες μαζί.

Τα αγόρια της Αθήνας πήγαιναν σε δασκάλους: τον γραμματιστή για ανάγνωση, γραφή και αριθμητική, τον κιθαριστή για μουσική και ποίηση και τον παιδοτρίβη για γυμναστική. Τα κορίτσια έμεναν συνήθως στο σπίτι και μάθαιναν από τη μητέρα τους να υφαίνουν και να κρατούν το νοικοκυριό.

Ας το σκεφτούμε μαζί