Μετάβαση στο περιεχόμενο

Τέχνη και γράμματα στα αρχαϊκά χρόνια

Κούροι, κόρες, πέτρινοι ναοί, μελανόμορφα και ερυθρόμορφα αγγεία, και οι πρώτοι λυρικοί ποιητές και φιλόσοφοι.

20 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία Δ΄ Δημοτικού, §8, 9

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς γιατί τον 7ο και τον 6ο αιώνα π.Χ. οι ελληνικές πόλεις γέμισαν ναούς, αγάλματα και αγγεία.
  2. Να ξεχωρίζεις έναν δωρικό από έναν ιωνικό ναό, και έναν κούρο από μια κόρη.
  3. Να ξεχωρίζεις ένα μελανόμορφο από ένα ερυθρόμορφο αγγείο.
  4. Να εξηγείς τι ήθελαν να κάνουν η διδακτική ποίηση, η λυρική ποίηση και οι πρώτοι φιλόσοφοι.

Πλούσιες πόλεις, λαμπρά κτίρια

Τον 7ο και τον 6ο αιώνα π.Χ. οι ελληνικές πόλεις ζούσαν χρόνια ανάπτυξης. Οι άποικοι είχαν απλωθεί σε όλη τη Μεσόγειο και στον Εύξεινο Πόντο, τη Μαύρη Θάλασσα, και τα καράβια πηγαινοέρχονταν φορτωμένα κρασί, λάδι, σιτάρι, ξύλα και μέταλλα. Το εμπόριο έφερνε πλούτο.

Με τον πλούτο, οι πόλεις στολίστηκαν. Αυτά τα χρόνια, από το 700 περίπου ως το 480 π.Χ., τα λέμε αρχαϊκά. Η τέχνη τους είναι η πρώτη μεγάλη τέχνη της αρχαίας Ελλάδας, και τα γράμματά τους οι πρώτοι ποιητές και φιλόσοφοι που ξέρουμε με το όνομά τους.

Οι ναοί: δωρικός και ιωνικός ρυθμός

Τα πιο εντυπωσιακά κτίρια ήταν οι ναοί. Με αυτούς οι πόλεις τιμούσαν τους θεούς τους, και ταυτόχρονα έδειχναν πόσο πλούσιες ήταν. Οι πρώτοι ναοί ήταν από ξύλο και πλίνθους· τώρα χτίζονταν από πέτρα και μάρμαρο.

Οι ναοί χτίζονταν με δύο ρυθμούς. Ρυθμός λέγεται το σύνολο από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά ενός κτιρίου. Η μεγάλη διαφορά ήταν στους κίονες, τις κολόνες:

Δωρικός ρυθμόςΙωνικός ρυθμός
Ο κίοναςχοντρός, γεροδεμένος, χωρίς βάσηλεπτός, ψηλός, πάνω σε βάση
Η κορυφή του (κιονόκρανο)απλή, σαν μαξιλάρι κι ένα πλακάκιμε δύο έλικες, σαν κουλουριασμένα σαλιγκάρια
Πού τον βρίσκειςΠελοπόννησος, αποικίες της Ιταλίας, ΑίγιναΙωνία και νησιά του Αιγαίου
Αρχαίος ναός με δύο σειρές από χοντρούς πέτρινους κίονες χωρίς βάση, που στηρίζουν ακόμα ένα κομμάτι από τη στέγη, κάτω από γαλάζιο ουρανό. Μπροστά, ένα πλακόστρωτο μονοπάτι.
Ο ναός της Αφαίας στην Αίγινα, χτισμένος γύρω στο 500 π.Χ. Είναι δωρικός: δες τους χοντρούς κίονες που πατάνε κατευθείαν στο δάπεδο, χωρίς βάση, και την απλή κορυφή τους.Φωτογραφία: Paweł Szubert · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Ο πιο μεγάλος ιωνικός ναός της εποχής ήταν της Ήρας στη Σάμο. Ο ιστορικός Ηρόδοτος, που έζησε λίγο αργότερα, τον θαύμαζε:

Μίλησα πολύ για τους Σαμίους, γιατί έφτιαξαν τα τρία μεγαλύτερα έργα όλων των Ελλήνων. Το πρώτο είναι ένα τούνελ μέσα από ένα βουνό, για να φέρνει νερό στην πόλη· το σχεδίασε ο Ευπαλίνος από τα Μέγαρα. Το δεύτερο είναι ένας μόλος μέσα στη θάλασσα, γύρω από το λιμάνι. Και το τρίτο είναι ένας ναός, ο μεγαλύτερος απ' όσους ξέρω· αρχιτέκτονάς του ήταν ο Ροίκος ο Σάμιος.

— Ηρόδοτος, Ιστορίαι, βιβλίο 3, κεφ. 60 (5ος αι. π.Χ., δική μας απόδοση)

Ο Άκης δοκιμάζει

Πριν πατήσεις, κοίτα ξανά τον πίνακα. Μετά βρες ποιο γνώρισμα πάει σε ποιον ρυθμό.

Δωρικός ή ιωνικός;

Διάλεξε ένα γνώρισμα ή έναν ναό, και μετά έναν ρυθμό. Θα δεις αν ταιριάζουν.

Διάλεξε

Βρήκες 0 από 5

Ποιος ρυθμός;

Ποιος ρυθμός;

Κούροι και κόρες

Τεχνίτες με ξεχωριστό ταλέντο σκάλιζαν το μάρμαρο και έφτιαχναν δύο είδη αγαλμάτων:

  • Οι κούροι είναι γυμνοί νέοι άντρες. Στέκονται όρθιοι, με τα χέρια κολλημένα στα πλάγια και το ένα πόδι λίγο μπροστά, σαν να ετοιμάζονται να περπατήσουν. Πολλοί έχουν ένα μικρό χαμόγελο.
  • Οι κόρες είναι νέες γυναίκες, ντυμένες με ελαφριά ρούχα, με προσεγμένα, πλεγμένα μαλλιά, και συχνά κρατούν ένα λουλούδι ή ένα φρούτο.

Τέτοια αγάλματα στήνονταν σε ιερά, ως δώρο στους θεούς, ή πάνω σε τάφους, για να θυμίζουν τον νεκρό. Ένας από τους πιο γνωστούς είναι ο κούρος της Αναβύσσου, στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.

Μαρμάρινο άγαλμα μιας κοπέλας όρθιας, με μακρύ κόκκινο φόρεμα διακοσμημένο με ρόδακες, στεφάνι στα μαλλιά και ένα λουλούδι στο χέρι.
Η κόρη Φρασίκλεια, γύρω στο 550–540 π.Χ., στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Στάθηκε πάνω στον τάφο μιας κοπέλας που πέθανε πριν παντρευτεί. Δες το κόκκινο φόρεμα: τα αγάλματα δεν ήταν άσπρα, ήταν βαμμένα με ζωηρά χρώματα, που στα περισσότερα έχουν σβήσει.Φωτογραφία: Davide Mauro · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Τα αγγεία: μαύρες και κόκκινες μορφές

Το κρασί και το λάδι ταξίδευαν σε πήλινα αγγεία, κι έτσι η αγγειοπλαστική άνθισε. Οι ζωγράφοι των αγγείων έγιναν φημισμένοι, και κάποιοι πλούτισαν. Πάνω στα αγγεία ζωγράφιζαν σκηνές από τη μυθολογία και από την καθημερινή ζωή: ήρωες, θεούς, αθλητές, παιδιά στο σχολείο.

Υπήρχαν δύο τρόποι:

  • Μελανόμορφος ρυθμός: οι μορφές ζωγραφίζονται μαύρες πάνω στο κοκκινωπό χρώμα του πηλού, και οι λεπτομέρειες χαράζονται με μια βελόνα.
  • Ερυθρόμορφος ρυθμός: ανάποδα. Το φόντο βάφεται μαύρο και οι μορφές μένουν στο κόκκινο του πηλού, με τις λεπτομέρειες ζωγραφισμένες με πινέλο. Ξεκίνησε στην Αθήνα γύρω στο 530 π.Χ.
Λεπτομέρεια από αγγείο: δύο πολεμιστές με κράνη και ασπίδες, σκυμμένοι αντικριστά πάνω από ένα τραπεζάκι, σε μαύρο χρώμα πάνω σε πορτοκαλί φόντο, με λεπτές χαραγμένες γραμμές.
Μελανόμορφος αμφορέας του Εξηκία, γύρω στο 540–530 π.Χ.: ο Αχιλλέας και ο Αίαντας παίζουν ένα επιτραπέζιο παιχνίδι στη διάρκεια του Τρωικού πολέμου. Οι μορφές είναι μαύρες, και οι λεπτομέρειες στους μανδύες τους είναι χαραγμένες.Φωτογραφία: Daderot · CC0 · Wikimedia Commons
Αρχαία ερυθρόμορφη κύλικα με δύο λαβές, γυρισμένη ανάποδα σε βιτρίνα. Γύρω από τη βάση της είναι ζωγραφισμένοι καθιστοί και όρθιοι άντρες και νέοι, ανάμεσά τους δύο με λύρες και ένας καθιστός που κρατάει ανοιχτό ένα ρολό.
Ερυθρόμορφη κύλικα του Δούρη, λίγο μετά το τέλος των αρχαϊκών χρόνων, γύρω στο 480 π.Χ. Δείχνει ένα αθηναϊκό σχολείο: ένας δάσκαλος κρατάει ανοιχτό ένα ρολό με στίχους, και δίπλα γίνεται μάθημα λύρας. Εδώ οι μορφές είναι κόκκινες και το φόντο μαύρο.Φωτογραφία: Gary Todd · CC0 · Wikimedia Commons

Τα γράμματα: ποιητές και φιλόσοφοι

Ο Όμηρος τραγουδούσε για ήρωες και πολέμους του παρελθόντος. Οι ποιητές των αρχαϊκών χρόνων γύρισαν να κοιτάξουν τη ζωή γύρω τους: τη δουλειά, τη φιλία, την αγάπη, τη λύπη.

Η διδακτική ποίηση. Ο Ησίοδος από τη Βοιωτία, που έζησε γύρω στο 700 π.Χ., έγραψε το ποίημα «Έργα και Ημέραι». Το απευθύνει στον αδελφό του τον Πέρση, που ήταν τεμπέλης και ήθελε μόνο να διασκεδάζει, και του δίνει συμβουλές για να γίνει τίμιος και εργατικός. Ποίηση που θέλει να διδάξει λέγεται διδακτική.

Η λυρική ποίηση. Άλλα ποιήματα ήταν μικρά, και τα έλεγαν τραγουδιστά με συνοδεία λύρας. Γι' αυτό λέγονται λυρικά. Μιλούν για τις χαρές και τις λύπες των ανθρώπων, για να ξεχνούν για λίγο τους κόπους τους. Η πιο φημισμένη λυρική ποιήτρια ήταν η Σαπφώ από τη Λέσβο:

Σαν το γλυκόμηλο που κοκκινίζει ψηλά στην άκρη του κλαδιού, στην πιο ψηλή άκρη· το ξέχασαν οι μαζευτές; Όχι, δεν το ξέχασαν· δεν μπόρεσαν να το φτάσουν.

— Σαπφώ, απόσπασμα (γύρω στο 600 π.Χ., δική μας απόδοση)

Οι φιλόσοφοι. Κάποιοι άνθρωποι άρχισαν να ρωτάνε πράγματα που κανείς δεν μπορούσε να απαντήσει εύκολα: πώς έγινε ο κόσμος; από τι είναι φτιαγμένα όλα; Αντί να απαντούν μόνο με μύθους, έψαχναν εξηγήσεις παρατηρώντας τη φύση. Αυτοί ήταν οι φιλόσοφοι. Ο πρώτος που ξέρουμε ήταν ο Θαλής από τη Μίλητο, στην Ιωνία, που πίστευε ότι όλα ξεκινούν από το νερό.

Και κάποιοι άλλοι άρχισαν να γράφουν τα περασμένα, για να μην ξεχαστούν. Από εκεί γεννήθηκε σιγά σιγά η Ιστορία, το μάθημα που διαβάζεις τώρα.

Τα αρχαϊκά χρόνια

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Ο Ησίοδος · περίπου 700 π.Χ.Γράφει τα «Έργα και Ημέραι», με συμβουλές για τη δουλειά και την τιμιότητα.

Παραδείγματα

Η Μυρτώ το λύνει σιγά σιγά · Παράδειγμα 1

Σε ένα μουσείο βλέπεις ένα άγαλμα γυμνού νέου, με τα χέρια στα πλάγια και το αριστερό πόδι λίγο μπροστά. Τι είναι και από ποια εποχή;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Ένα αγγείο έχει μαύρο φόντο και πάνω του κόκκινες μορφές αθλητών. Είναι μελανόμορφο ή ερυθρόμορφο, και τι μας λέει αυτό για τη χρονολογία του;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

ΔιάλεξεΆσκηση 1 από 8
Από πού ήρθε ο πλούτος που έκανε τις αρχαϊκές πόλεις να γεμίσουν ναούς και αγάλματα;
Διαλέγω

Ερώτηση 1 από 8

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Με ποιους δύο ρυθμούς χτίζονταν οι ναοί στα αρχαϊκά χρόνια;

Γράφω

Σκαλί 1 από 4 · Θυμάμαι

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς γιατί τον 7ο και τον 6ο αιώνα π.Χ. οι ελληνικές πόλεις γέμισαν ναούς, αγάλματα και αγγεία.
  • Να ξεχωρίζεις έναν δωρικό από έναν ιωνικό ναό, και έναν κούρο από μια κόρη.
  • Να ξεχωρίζεις ένα μελανόμορφο από ένα ερυθρόμορφο αγγείο.
  • Να εξηγείς τι ήθελαν να κάνουν η διδακτική ποίηση, η λυρική ποίηση και οι πρώτοι φιλόσοφοι.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;