Τέχνη και γράμματα στα αρχαϊκά χρόνια
Κούροι, κόρες, πέτρινοι ναοί, μελανόμορφα και ερυθρόμορφα αγγεία, και οι πρώτοι λυρικοί ποιητές και φιλόσοφοι.
20 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία Δ΄ Δημοτικού, §8, 9
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς γιατί τον 7ο και τον 6ο αιώνα π.Χ. οι ελληνικές πόλεις γέμισαν ναούς, αγάλματα και αγγεία.
- Να ξεχωρίζεις έναν δωρικό από έναν ιωνικό ναό, και έναν κούρο από μια κόρη.
- Να ξεχωρίζεις ένα μελανόμορφο από ένα ερυθρόμορφο αγγείο.
- Να εξηγείς τι ήθελαν να κάνουν η διδακτική ποίηση, η λυρική ποίηση και οι πρώτοι φιλόσοφοι.
Πλούσιες πόλεις, λαμπρά κτίρια
Τον 7ο και τον 6ο αιώνα π.Χ. οι ελληνικές πόλεις ζούσαν χρόνια ανάπτυξης. Οι άποικοι είχαν απλωθεί σε όλη τη Μεσόγειο και στον Εύξεινο Πόντο, τη Μαύρη Θάλασσα, και τα καράβια πηγαινοέρχονταν φορτωμένα κρασί, λάδι, σιτάρι, ξύλα και μέταλλα. Το εμπόριο έφερνε πλούτο.
Με τον πλούτο, οι πόλεις στολίστηκαν. Αυτά τα χρόνια, από το 700 περίπου ως το 480 π.Χ., τα λέμε αρχαϊκά. Η τέχνη τους είναι η πρώτη μεγάλη τέχνη της αρχαίας Ελλάδας, και τα γράμματά τους οι πρώτοι ποιητές και φιλόσοφοι που ξέρουμε με το όνομά τους.
Οι ναοί: δωρικός και ιωνικός ρυθμός
Τα πιο εντυπωσιακά κτίρια ήταν οι ναοί. Με αυτούς οι πόλεις τιμούσαν τους θεούς τους, και ταυτόχρονα έδειχναν πόσο πλούσιες ήταν. Οι πρώτοι ναοί ήταν από ξύλο και πλίνθους· τώρα χτίζονταν από πέτρα και μάρμαρο.
Οι ναοί χτίζονταν με δύο ρυθμούς. Ρυθμός λέγεται το σύνολο από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά ενός κτιρίου. Η μεγάλη διαφορά ήταν στους κίονες, τις κολόνες:
| Δωρικός ρυθμός | Ιωνικός ρυθμός | |
|---|---|---|
| Ο κίονας | χοντρός, γεροδεμένος, χωρίς βάση | λεπτός, ψηλός, πάνω σε βάση |
| Η κορυφή του (κιονόκρανο) | απλή, σαν μαξιλάρι κι ένα πλακάκι | με δύο έλικες, σαν κουλουριασμένα σαλιγκάρια |
| Πού τον βρίσκεις | Πελοπόννησος, αποικίες της Ιταλίας, Αίγινα | Ιωνία και νησιά του Αιγαίου |

Ο πιο μεγάλος ιωνικός ναός της εποχής ήταν της Ήρας στη Σάμο. Ο ιστορικός Ηρόδοτος, που έζησε λίγο αργότερα, τον θαύμαζε:
Μίλησα πολύ για τους Σαμίους, γιατί έφτιαξαν τα τρία μεγαλύτερα έργα όλων των Ελλήνων. Το πρώτο είναι ένα τούνελ μέσα από ένα βουνό, για να φέρνει νερό στην πόλη· το σχεδίασε ο Ευπαλίνος από τα Μέγαρα. Το δεύτερο είναι ένας μόλος μέσα στη θάλασσα, γύρω από το λιμάνι. Και το τρίτο είναι ένας ναός, ο μεγαλύτερος απ' όσους ξέρω· αρχιτέκτονάς του ήταν ο Ροίκος ο Σάμιος.
— Ηρόδοτος, Ιστορίαι, βιβλίο 3, κεφ. 60 (5ος αι. π.Χ., δική μας απόδοση)
Ο Άκης δοκιμάζει
Πριν πατήσεις, κοίτα ξανά τον πίνακα. Μετά βρες ποιο γνώρισμα πάει σε ποιον ρυθμό.
Κούροι και κόρες
Τεχνίτες με ξεχωριστό ταλέντο σκάλιζαν το μάρμαρο και έφτιαχναν δύο είδη αγαλμάτων:
- Οι κούροι είναι γυμνοί νέοι άντρες. Στέκονται όρθιοι, με τα χέρια κολλημένα στα πλάγια και το ένα πόδι λίγο μπροστά, σαν να ετοιμάζονται να περπατήσουν. Πολλοί έχουν ένα μικρό χαμόγελο.
- Οι κόρες είναι νέες γυναίκες, ντυμένες με ελαφριά ρούχα, με προσεγμένα, πλεγμένα μαλλιά, και συχνά κρατούν ένα λουλούδι ή ένα φρούτο.
Τέτοια αγάλματα στήνονταν σε ιερά, ως δώρο στους θεούς, ή πάνω σε τάφους, για να θυμίζουν τον νεκρό. Ένας από τους πιο γνωστούς είναι ο κούρος της Αναβύσσου, στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.

Τα αγγεία: μαύρες και κόκκινες μορφές
Το κρασί και το λάδι ταξίδευαν σε πήλινα αγγεία, κι έτσι η αγγειοπλαστική άνθισε. Οι ζωγράφοι των αγγείων έγιναν φημισμένοι, και κάποιοι πλούτισαν. Πάνω στα αγγεία ζωγράφιζαν σκηνές από τη μυθολογία και από την καθημερινή ζωή: ήρωες, θεούς, αθλητές, παιδιά στο σχολείο.
Υπήρχαν δύο τρόποι:
- Μελανόμορφος ρυθμός: οι μορφές ζωγραφίζονται μαύρες πάνω στο κοκκινωπό χρώμα του πηλού, και οι λεπτομέρειες χαράζονται με μια βελόνα.
- Ερυθρόμορφος ρυθμός: ανάποδα. Το φόντο βάφεται μαύρο και οι μορφές μένουν στο κόκκινο του πηλού, με τις λεπτομέρειες ζωγραφισμένες με πινέλο. Ξεκίνησε στην Αθήνα γύρω στο 530 π.Χ.


Τα γράμματα: ποιητές και φιλόσοφοι
Ο Όμηρος τραγουδούσε για ήρωες και πολέμους του παρελθόντος. Οι ποιητές των αρχαϊκών χρόνων γύρισαν να κοιτάξουν τη ζωή γύρω τους: τη δουλειά, τη φιλία, την αγάπη, τη λύπη.
Η διδακτική ποίηση. Ο Ησίοδος από τη Βοιωτία, που έζησε γύρω στο 700 π.Χ., έγραψε το ποίημα «Έργα και Ημέραι». Το απευθύνει στον αδελφό του τον Πέρση, που ήταν τεμπέλης και ήθελε μόνο να διασκεδάζει, και του δίνει συμβουλές για να γίνει τίμιος και εργατικός. Ποίηση που θέλει να διδάξει λέγεται διδακτική.
Η λυρική ποίηση. Άλλα ποιήματα ήταν μικρά, και τα έλεγαν τραγουδιστά με συνοδεία λύρας. Γι' αυτό λέγονται λυρικά. Μιλούν για τις χαρές και τις λύπες των ανθρώπων, για να ξεχνούν για λίγο τους κόπους τους. Η πιο φημισμένη λυρική ποιήτρια ήταν η Σαπφώ από τη Λέσβο:
Σαν το γλυκόμηλο που κοκκινίζει ψηλά στην άκρη του κλαδιού, στην πιο ψηλή άκρη· το ξέχασαν οι μαζευτές; Όχι, δεν το ξέχασαν· δεν μπόρεσαν να το φτάσουν.
— Σαπφώ, απόσπασμα (γύρω στο 600 π.Χ., δική μας απόδοση)
Οι φιλόσοφοι. Κάποιοι άνθρωποι άρχισαν να ρωτάνε πράγματα που κανείς δεν μπορούσε να απαντήσει εύκολα: πώς έγινε ο κόσμος; από τι είναι φτιαγμένα όλα; Αντί να απαντούν μόνο με μύθους, έψαχναν εξηγήσεις παρατηρώντας τη φύση. Αυτοί ήταν οι φιλόσοφοι. Ο πρώτος που ξέρουμε ήταν ο Θαλής από τη Μίλητο, στην Ιωνία, που πίστευε ότι όλα ξεκινούν από το νερό.
Και κάποιοι άλλοι άρχισαν να γράφουν τα περασμένα, για να μην ξεχαστούν. Από εκεί γεννήθηκε σιγά σιγά η Ιστορία, το μάθημα που διαβάζεις τώρα.
Παραδείγματα
Η Μυρτώ το λύνει σιγά σιγά · Παράδειγμα 1
Σε ένα μουσείο βλέπεις ένα άγαλμα γυμνού νέου, με τα χέρια στα πλάγια και το αριστερό πόδι λίγο μπροστά. Τι είναι και από ποια εποχή;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Γυμνός νέος άντρας, όρθιος, με τα χέρια κολλημένα στο σώμα: έτσι περιγράψαμε τον κούρο.
Το πόδι μπροστά τον δείχνει έτοιμο να περπατήσει, αλλά το σώμα είναι ακόμα άκαμπτο, σαν να στέκεται προσοχή.
Είναι κούρος των αρχαϊκών χρόνων, ανάμεσα στο 650 και στο 500 π.Χ. περίπου.
Αργότερα, στα κλασικά χρόνια, οι γλύπτες θα έκαναν τα αγάλματα να στέκονται πιο ελεύθερα, σαν ζωντανοί άνθρωποι.
Παράδειγμα 2
Ένα αγγείο έχει μαύρο φόντο και πάνω του κόκκινες μορφές αθλητών. Είναι μελανόμορφο ή ερυθρόμορφο, και τι μας λέει αυτό για τη χρονολογία του;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Κοιτάζω τι είναι μαύρο. Εδώ μαύρο είναι το φόντο, και οι μορφές έχουν το κόκκινο χρώμα του πηλού.
Αυτό είναι ο ερυθρόμορφος ρυθμός. Στον μελανόμορφο θα ήταν ανάποδα: μαύρες μορφές σε κοκκινωπό φόντο.
Ο ερυθρόμορφος ξεκίνησε στην Αθήνα γύρω στο 530 π.Χ. Άρα το αγγείο είναι από το 530 π.Χ. και μετά.
Ένα μελανόμορφο αγγείο δεν θα έλεγε το ίδιο: μελανόμορφα έφτιαχναν και πριν και μετά.
Πολλαπλή επιλογή
Ερώτηση 1 από 8
Ασκήσεις
Με ποιους δύο ρυθμούς χτίζονταν οι ναοί στα αρχαϊκά χρόνια;
Σκαλί 1 από 4 · Θυμάμαι
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς γιατί τον 7ο και τον 6ο αιώνα π.Χ. οι ελληνικές πόλεις γέμισαν ναούς, αγάλματα και αγγεία.
- Να ξεχωρίζεις έναν δωρικό από έναν ιωνικό ναό, και έναν κούρο από μια κόρη.
- Να ξεχωρίζεις ένα μελανόμορφο από ένα ερυθρόμορφο αγγείο.
- Να εξηγείς τι ήθελαν να κάνουν η διδακτική ποίηση, η λυρική ποίηση και οι πρώτοι φιλόσοφοι.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.