Ο Κυκλαδικός πολιτισμός
Νησιώτες ναυτικοί του χαλκού και τα λευκά μαρμάρινα ειδώλια.
20 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία Γ΄ Δημοτικού, §8
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι σημαίνει «Εποχή του Χαλκού» και τι άλλαξε με το μέταλλο.
- Να εντοπίζεις τις Κυκλάδες και να εξηγείς γιατί οι κάτοικοί τους έγιναν ναυτικοί.
- Να περιγράφεις το εμπόριο του οψιανού από τη Μήλο.
- Να αναγνωρίζεις τα κυκλαδικά ειδώλια και το υλικό από το οποίο φτιάχτηκαν.
Ένα νέο υλικό: ο χαλκός
Περίπου το 3000 π.Χ. οι άνθρωποι στο Αιγαίο έμαθαν κάτι καινούργιο: να λιώνουν στη φωτιά πέτρες που περιείχαν χαλκό και να χύνουν το μέταλλο σε καλούπια.
Αργότερα ανακάλυψαν ότι αν ανακατέψουν τον χαλκό με λίγο κασσίτερο, βγαίνει ένα πιο σκληρό μέταλλο, ο μπρούντζος. Από αυτό έφτιαχναν μαχαίρια, τσεκούρια, εργαλεία και κοσμήματα.
Γι' αυτό η εποχή που ακολουθεί τη Λίθινη λέγεται Εποχή του Χαλκού. Η πέτρα δεν εξαφανίστηκε, αλλά το μέταλλο ήταν πιο γερό και μπορούσε να ξαναλιώσει και να ξαναγίνει κάτι άλλο.
Στο Αιγαίο της Εποχής του Χαλκού άνθισαν τρεις μεγάλοι πολιτισμοί: ο Κυκλαδικός στα νησιά, ο Μινωικός στην Κρήτη και ο Μυκηναϊκός στην ηπειρωτική Ελλάδα. Ο πρώτος που θα γνωρίσεις είναι ο Κυκλαδικός.
Νησιά σε κύκλο
Οι Κυκλάδες είναι τα νησιά στη μέση του Αιγαίου. Πήραν το όνομά τους επειδή σχηματίζουν έναν κύκλο γύρω από τη μικρή Δήλο. Ανάμεσά τους είναι η Νάξος, η Πάρος, η Μήλος, η Σύρος, η Αμοργός και η Κέρος.
Ο Κυκλαδικός πολιτισμός άνθισε περίπου από το 3200 ως το 2000 π.Χ. Οι κάτοικοι ζούσαν σε μικρά χωριά με πέτρινα σπίτια, συχνά πάνω σε λόφους κοντά στη θάλασσα, όπως η Χαλανδριανή στη Σύρο και η Φυλακωπή στη Μήλο.
Τα νησιά έχουν λίγη εύφορη γη. Οι κάτοικοι καλλιεργούσαν ό,τι μπορούσαν — σιτάρι, κριθάρι, αμπέλια, ελιές — και έτρεφαν κατσίκες. Τα υπόλοιπα τα έβρισκαν στη θάλασσα: ψάρια και, κυρίως, δρόμους.
Κουπιά, όχι πανιά
Για να πας από νησί σε νησί χρειάζεσαι πλοίο. Οι Κυκλαδίτες έγιναν έμπειροι ναυτικοί. Τα πλοία τους ήταν μακριά και στενά, με πολλά κουπιά, και είχαν ψηλή πλώρη. Τα ξέρουμε από χαραγμένες εικόνες πάνω σε πήλινα σκεύη που βρέθηκαν στη Σύρο.

Με αυτά τα πλοία ταξίδευαν σε όλο το Αιγαίο: στην Κρήτη, στην ηπειρωτική Ελλάδα, στα παράλια της Μικράς Ασίας. Έπαιρναν μαζί τους προϊόντα των νησιών και γύριζαν με άλλα. Αυτό λέγεται εμπόριο — και τότε γινόταν με ανταλλαγή, όχι με χρήματα.
Το μαύρο γυαλί της Μήλου
Η Μήλος είναι ηφαιστειογενές νησί. Εκεί υπάρχει ο οψιανός: μια μαύρη, γυαλιστερή πέτρα που σχηματίζεται όταν η λάβα κρυώνει πολύ γρήγορα.
Αν σπάσεις τον οψιανό, βγάζει άκρες πιο κοφτερές από ξυράφι. Ήταν τέλειος για λεπίδες, ξύστρες και μύτες βελών. Οι άνθρωποι τον ήθελαν τόσο πολύ, που οψιανός από τη Μήλο βρέθηκε στο σπήλαιο Φράγχθι της Αργολίδας, σε στρώματα παλαιότερα κι από τους πρώτους γεωργούς. Κάποιοι, δηλαδή, πήγαιναν με βάρκες στη Μήλο πολλές χιλιάδες χρόνια πριν από τους Κυκλαδίτες.
Τα λευκά ειδώλια
Το πιο γνωστό δημιούργημα των Κυκλαδιτών είναι τα μαρμάρινα ειδώλια. Τα περισσότερα είναι γυναικείες μορφές, όρθιες, με τα χέρια σταυρωμένα πάνω στην κοιλιά και το πρόσωπο σχεδόν επίπεδο, με μόνο τη μύτη να ξεχωρίζει. Άλλα είναι μουσικοί, όπως ο Αρπιστής από την Κέρο.
Τα σκάλιζαν στο λευκό μάρμαρο της Νάξου και της Πάρου και τα γυάλιζαν με σμύριδα, μια σκληρή πέτρα της Νάξου. Κάποια χωράνε στην παλάμη σου, άλλα έχουν σχεδόν το ύψος ανθρώπου.

Παραδείγματα
Η Μυρτώ το λύνει σιγά σιγά · Παράδειγμα 1
Γιατί οι κάτοικοι των Κυκλάδων έγιναν ναυτικοί και όχι μεγάλοι γεωργοί;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα νησιά είναι μικρά και βραχώδη. Η εύφορη γη δεν φτάνει για πολλά χωράφια.
Η θάλασσα όμως είναι παντού γύρω τους, και τα νησιά είναι κοντά το ένα στο άλλο: από το ένα βλέπεις συχνά το επόμενο.
Είχαν και υλικά που δεν υπήρχαν αλλού, όπως οψιανό και μάρμαρο, που μπορούσαν να ανταλλάξουν.
Με λίγη γη, πολύ θάλασσα και πολύτιμα υλικά, το πλοίο ήταν ο πιο λογικός δρόμος.
Ο τόπος όπου ζεις δείχνει ποια δουλειά σε συμφέρει.
Παράδειγμα 2
Στην Κρήτη βρέθηκαν λεπίδες από οψιανό της Μήλου. Τι μας λέει αυτό;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο οψιανός αυτός υπάρχει μόνο στη Μήλο. Δεν μπορεί να φύτρωσε μόνος του στην Κρήτη.
Ανάμεσα στα δύο νησιά υπάρχει ανοιχτή θάλασσα. Κάποιος τον μετέφερε με πλοίο.
Οι Κρητικοί τον ήθελαν αρκετά για να δώσουν κάτι σε αντάλλαγμα.
Υπήρχαν λοιπόν θαλάσσια ταξίδια και εμπόριο ανάμεσα στα νησιά του Αιγαίου.
Ένα μικρό κομμάτι πέτρας μπορεί να αποδείξει ένα ολόκληρο δίκτυο ταξιδιών.
Πολλαπλή επιλογή
Ερώτηση 1 από 8
Ασκήσεις
Από ποιο υλικό σκάλιζαν οι Κυκλαδίτες τα ειδώλιά τους, και από ποια νησιά ερχόταν;
Σκαλί 1 από 4 · Θυμάμαι
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι σημαίνει «Εποχή του Χαλκού» και τι άλλαξε με το μέταλλο.
- Να εντοπίζεις τις Κυκλάδες και να εξηγείς γιατί οι κάτοικοί τους έγιναν ναυτικοί.
- Να περιγράφεις το εμπόριο του οψιανού από τη Μήλο.
- Να αναγνωρίζεις τα κυκλαδικά ειδώλια και το υλικό από το οποίο φτιάχτηκαν.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.