Γραμμική συσχέτιση και διαγράμματα διασποράς
Όταν δύο μεγέθη ανεβαίνουν μαζί, και γιατί αυτό δεν σημαίνει ότι το ένα προκαλεί το άλλο.
45 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να σχεδιάζεις και να διαβάζεις διάγραμμα διασποράς για δύο ποσοτικές μεταβλητές.
- Να αναγνωρίζεις θετική, αρνητική και καμία γραμμική συσχέτιση.
- Να ερμηνεύεις τον συντελεστή συσχέτισης r ως προς το πρόσημο και την ισχύ, και να τον βρίσκεις με το κομπιουτεράκι.
- Να εξηγείς πώς μια ακραία τιμή αλλάζει το r και γιατί ένα μικρό r δεν σημαίνει πάντα έλλειψη σχέσης.
- Να ξεχωρίζεις τη συσχέτιση από την αιτιότητα και να αναζητάς τρίτη μεταβλητή.
Δύο μετρήσεις στον ίδιο άνθρωπο
Ρωτάμε οκτώ μαθητές πόσες ώρες διάβασαν για ένα διαγώνισμα και σημειώνουμε τον βαθμό που πήραν. Για κάθε μαθητή έχουμε τώρα δύο αριθμούς, δηλαδή ένα ζεύγος : οι ώρες και ο βαθμός. Η ερώτηση δεν είναι πια «πόσο διάβασαν κατά μέσο όρο», αλλά αν οι δύο μεταβλητές κινούνται μαζί: όσοι διάβασαν περισσότερο, πήραν και μεγαλύτερο βαθμό;
| Ώρες | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Βαθμός |
Το διάγραμμα διασποράς
Κάθε ζεύγος γίνεται ένα σημείο σε σύστημα αξόνων: οριζόντια οι ώρες, κατακόρυφα ο βαθμός. Το σύνολο των σημείων είναι το διάγραμμα διασποράς. Τα σημεία δεν ενώνονται με γραμμή, γιατί κάθε σημείο είναι ένας διαφορετικός μαθητής.
Τα οκτώ γεμάτα σημεία ανεβαίνουν από αριστερά προς τα δεξιά, και μάλιστα σχεδόν πάνω σε μια νοητή ευθεία. Για το κενό σημείο, κάτω δεξιά, θα μιλήσουμε σε λίγο.
Τρία βασικά σχήματα
Από το διάγραμμα διαβάζεις πρώτα την κατεύθυνση:
- Θετική γραμμική συσχέτιση: τα σημεία ανεβαίνουν. Μεγαλύτερο συνοδεύεται συνήθως από μεγαλύτερο . Ύψος και βάρος, θερμοκρασία και πωλήσεις παγωτών.
- Αρνητική γραμμική συσχέτιση: τα σημεία κατεβαίνουν. Μεγαλύτερο συνοδεύεται συνήθως από μικρότερο . Ηλικία ενός αυτοκινήτου και τιμή μεταπώλησης.
- Καμία γραμμική συσχέτιση: τα σημεία σχηματίζουν ένα σύννεφο χωρίς κλίση. Ύψος και βαθμός στα Μαθηματικά.
Μετά διαβάζεις την ισχύ: όσο πιο κοντά σε μια ευθεία είναι τα σημεία, τόσο πιο ισχυρή η συσχέτιση. Σημεία απλωμένα σε φαρδιά λωρίδα δείχνουν ασθενή συσχέτιση, ακόμα κι αν η λωρίδα έχει κλίση.
Ο συντελεστής συσχέτισης
Η ισχύς και η κατεύθυνση μετριούνται με έναν αριθμό, τον συντελεστή γραμμικής συσχέτισης . Τον δίνει το κομπιουτεράκι: στη λειτουργία στατιστικής για δύο μεταβλητές (συνήθως γράφεται A+BX) περνάς τα ζεύγη, και διαβάζεις το . Για τα δεδομένα των οκτώ μαθητών βγαίνει .
Ο συντελεστής έχει τρεις ιδιότητες που λένε σχεδόν όλα όσα χρειάζεσαι:
- Παίρνει τιμές από ως : .
- Το πρόσημο δίνει την κατεύθυνση: θετικό για θετική, αρνητικό για αρνητική συσχέτιση.
- Η απόλυτη τιμή δίνει την ισχύ. Στο ή όλα τα σημεία βρίσκονται ακριβώς σε μια ευθεία· στο δεν υπάρχει καμία γραμμική τάση.
Ενδεικτικά, για να το περιγράψεις με λόγια:
| Τιμή του | Γραμμική συσχέτιση |
|---|---|
| από ως | ισχυρή θετική |
| από ως | μέτρια θετική |
| από ως | ασθενής ή καμία |
| από ως | μέτρια αρνητική |
| από ως | ισχυρή αρνητική |
Τα όρια του πίνακα είναι σύμβαση, όχι κανόνας της φύσης. Ένα δεν διαφέρει ουσιαστικά από ένα .
Τι δεν βλέπει το
Το μετράει μόνο γραμμική συσχέτιση, και είναι ευαίσθητο σε ακραίες τιμές. Γι' αυτό το διάγραμμα διασποράς σχεδιάζεται πάντα πρώτα, και το διαβάζεται μετά.
Στο διάγραμμα των ωρών διαβάσματος, το κενό σημείο είναι ένας ένατος μαθητής που διάβασε πολλές ώρες αλλά αρρώστησε τη μέρα του διαγωνίσματος. Αν τον προσθέσεις στα δεδομένα, το πέφτει από σε περίπου . Ένας μαθητής στους εννέα έκανε μια ισχυρή συσχέτιση να μοιάζει σχεδόν ανύπαρκτη.
Συσχέτιση δεν σημαίνει αιτιότητα
Αυτή είναι η πιο σημαντική πρόταση της ενότητας. Ένα μεγάλο λέει ότι δύο μεγέθη κινούνται μαζί. Δεν λέει ότι το ένα προκαλεί το άλλο.
Σε μια παραθαλάσσια πόλη, οι μήνες με περισσότερες πωλήσεις παγωτού είναι και οι μήνες με περισσότερα ατυχήματα στη θάλασσα, με κοντά στο . Το παγωτό δεν προκαλεί ατυχήματα. Υπάρχει μια τρίτη μεταβλητή, η ζέστη, που ανεβάζει και τα δύο: περισσότεροι αγοράζουν παγωτό και περισσότεροι κολυμπούν.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Περίγραψε τη συσχέτιση ωρών διαβάσματος και βαθμού για τους οκτώ μαθητές, με .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κατεύθυνση. Τα σημεία ανεβαίνουν και το είναι θετικό: θετική συσχέτιση.
Ισχύς. Το είναι πολύ κοντά στο , και στο διάγραμμα τα σημεία είναι σχεδόν σε ευθεία: ισχυρή θετική γραμμική συσχέτιση.
Η διατύπωση. «Στο δείγμα, οι μαθητές που διάβασαν περισσότερες ώρες πήραν συνήθως μεγαλύτερο βαθμό.»
Η λέξη «συνήθως» είναι σημαντική: ο μαθητής με τις ώρες και το πήρε μεγαλύτερο βαθμό από αυτόν με τις ώρες. Η συσχέτιση περιγράφει την τάση, όχι κάθε ζεύγος.
Παράδειγμα 2
Αντιστοίχισε τις τιμές , , και σε τέσσερα διαγράμματα: (α) σημεία που κατεβαίνουν σχεδόν σε ευθεία, (β) σύννεφο χωρίς κλίση, (γ) σημεία που ανεβαίνουν κοντά σε ευθεία, (δ) σημεία που κατεβαίνουν σε φαρδιά λωρίδα.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ξεχωρίζω με το πρόσημο. Το (γ) ανεβαίνει, άρα θετικό . Τα (α) και (δ) κατεβαίνουν, άρα αρνητικά. Το (β) δεν έχει κλίση, άρα κοντά στο μηδέν.
Θετικά: μένουν και . Το (γ) είναι κοντά σε ευθεία, άρα , και το (β) παίρνει το .
Αρνητικά: το (α), σχεδόν ευθεία, παίρνει το , και το (δ), φαρδιά λωρίδα, το .
Απάντηση: (α) , (β) , (γ) , (δ) .
Παράδειγμα 3
Σε μια πόλη, για επτά καλοκαιρινές μέρες, η μέγιστη θερμοκρασία σε °C και οι πωλήσεις παγωτών σε εκατοντάδες ήταν: , , , , , , . Βρες το και πες τι αλλάζει αν οι θερμοκρασίες γραφτούν σε βαθμούς Fahrenheit.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Με το κομπιουτεράκι: περνάω τα επτά ζεύγη και διαβάζω
Ερμηνεία: πολύ ισχυρή θετική γραμμική συσχέτιση. Τις ζεστές μέρες πουλιούνται πολύ περισσότερα παγωτά.
Αλλαγή μονάδας. Ο βαθμός Fahrenheit είναι . Κάθε σημείο μετακινείται και τεντώνεται οριζόντια με τον ίδιο τρόπο, το σχήμα του σύννεφου μένει ίδιο, άρα
ξανά
Το δεν έχει μονάδες, και η αλλαγή μονάδας δεν το επηρεάζει.
Παράδειγμα 4
Μια έρευνα σε παιδιά Δημοτικού βρήκε ισχυρή θετική συσχέτιση ανάμεσα στο νούμερο του παπουτσιού και στη βαθμολογία σε ένα τεστ ανάγνωσης. Σημαίνει ότι τα μεγάλα πόδια βοηθούν στο διάβασμα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η συσχέτιση είναι πραγματική, αλλά δεν λέει τίποτα για αιτία.
Ψάχνω τρίτη μεταβλητή. Στο Δημοτικό τα παιδιά έχουν από έξι ως δώδεκα χρόνια. Τα μεγαλύτερα έχουν μεγαλύτερα πόδια και διαβάζουν καλύτερα, γιατί έχουν περισσότερα χρόνια σχολείου.
Η τρίτη μεταβλητή είναι η ηλικία. Αν συγκρίνεις μόνο παιδιά της ίδιας τάξης, η συσχέτιση σχεδόν εξαφανίζεται.
Το μάθημα: όταν μια συσχέτιση ακούγεται παράλογη ως αιτία, ψάχνεις τι κοινό κινεί και τις δύο μεταβλητές.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε ένα διάγραμμα διασποράς τα σημεία κατεβαίνουν από αριστερά προς τα δεξιά. Τι πρόσημο έχει ο συντελεστής συσχέτισης ;
Τα κατάφερες;
- Να σχεδιάζεις και να διαβάζεις διάγραμμα διασποράς για δύο ποσοτικές μεταβλητές.
- Να αναγνωρίζεις θετική, αρνητική και καμία γραμμική συσχέτιση.
- Να ερμηνεύεις τον συντελεστή συσχέτισης r ως προς το πρόσημο και την ισχύ, και να τον βρίσκεις με το κομπιουτεράκι.
- Να εξηγείς πώς μια ακραία τιμή αλλάζει το r και γιατί ένα μικρό r δεν σημαίνει πάντα έλλειψη σχέσης.
- Να ξεχωρίζεις τη συσχέτιση από την αιτιότητα και να αναζητάς τρίτη μεταβλητή.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.