Μετάβαση στο περιεχόμενο

Εμβαδά με εφαπτομένη, παράμετρο και συμμετρία

Το χωρίο με την εφαπτομένη, το εμβαδόν που εξαρτάται από παράμετρο, και η αντίστροφη.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να υπολογίζεις εμβαδά με εφαπτομένη, βρίσκοντας τη σχετική θέση από την κυρτότητα.
  2. Να χειρίζεσαι εμβαδόν που εξαρτάται από παράμετρο: εξίσωση, όριο και ελάχιστο.
  3. Να χρησιμοποιείς τη συμμετρία: άρτια και περιττή συνάρτηση, μια συνάρτηση και η αντίστροφή της.
  4. Να βρίσκεις εμβαδά και ολοκληρώματα όταν η συνάρτηση δεν δίνεται με τύπο.

Ποια είναι επάνω, χωρίς ανίσωση

Στην ενότητα «Εμβαδά με ολοκλήρωμα» το εμβαδόν έγινε μία δουλειά: ρίζες και πρόσημο της διαφοράς h=f−gh = f - g. Στα θέματα Γ και Δ το πρόσημο αυτό βγαίνει συνήθως από κάτι που ήδη ξέρεις για τη συνάρτηση: την κυρτότητά της, μια συμμετρία, τη μονοτονία της. Αυτή η ενότητα είναι οι τέσσερις τέτοιες περιπτώσεις που επανέρχονται.

Το χωρίο με την εφαπτομένη

Το χωρίο ανάμεσα στη CfC_f, την εφαπτομένη της ε\varepsilon σε ένα σημείο A(x0,f(x0))A(x_0, f(x_0)) και μια κατακόρυφη ευθεία ή τον άξονα x′xx'x. Η εφαπτομένη είναι y=f(x0)+f′(x0)(x−x0)y = f(x_0) + f'(x_0)(x - x_0), όπως στην ενότητα «Η εφαπτομένη». Το πρόσημο της διαφοράς το δίνει η κυρτότητα, όπως είδες στην ενότητα «Ανισότητες με την κυρτότητα»:

  • Αν η ff είναι κυρτή σε ένα διάστημα, η CfC_f είναι πάνω από κάθε εφαπτομένη της εκεί, με κοινό σημείο μόνο το σημείο επαφής.
  • Αν είναι κοίλη, είναι κάτω.

Στη λύση γράφεις: «Η ff είναι κυρτή, άρα η CfC_f βρίσκεται πάνω από την εφαπτομένη της, οπότε f(x)−(f(x0)+f′(x0)(x−x0))≥0f(x) - (f(x_0) + f'(x_0)(x - x_0)) \geq 0».

Εμβαδόν που εξαρτάται από παράμετρο

Όταν ένα όριο ολοκλήρωσης ή ο τύπος περιέχει παράμετρο λ\lambda, το εμβαδόν είναι συνάρτηση E(λ)E(\lambda). Η άσκηση τη χρησιμοποιεί με τρεις τρόπους:

  • Εξίσωση: «βρες το λ\lambda ώστε E(λ)=3E(\lambda) = 3», ή «βρες την ευθεία x=κx = \kappa που χωρίζει το χωρίο σε δύο ισεμβαδικά».
  • Όριο: το lim⁡λ→+∞E(λ)\lim_{\lambda \to +\infty} E(\lambda) λέει αν ένα χωρίο που απλώνεται χωρίς τέλος έχει πεπερασμένο εμβαδόν.
  • Ακρότατο: «για ποιο λ\lambda το εμβαδόν γίνεται ελάχιστο». Μελετάς την EE με την παράγωγο, όπως κάθε συνάρτηση.

Συμμετρίες που κόβουν τη δουλειά στη μέση

Περιττή και άρτια. Έστω ff συνεχής στο [−α,α][-\alpha, \alpha]. Με την αντικατάσταση x=−tx = -t βρίσκεις ∫−α0f(x) dx=∫0αf(−t) dt\int_{-\alpha}^{0} f(x)\,dx = \int_{0}^{\alpha} f(-t)\,dt. Άρα:

  • αν η ff είναι περιττή, f(−t)=−f(t)f(-t) = -f(t) και ∫−ααf(x) dx=0\int_{-\alpha}^{\alpha} f(x)\,dx = 0
  • αν είναι άρτια, f(−t)=f(t)f(-t) = f(t) και ∫−ααf(x) dx=2∫0αf(x) dx\int_{-\alpha}^{\alpha} f(x)\,dx = 2\int_{0}^{\alpha} f(x)\,dx

Στις Πανελλήνιες η ιδιότητα αποδεικνύεται μέσα στη λύση, με αυτή την αντικατάσταση, εκτός αν η εκφώνηση τη δίνει. Το κέρδος είναι μεγάλο: το ∫−11(x3ex2+x2)dx\int_{-1}^{1} \left( x^3 e^{x^2} + x^2 \right) dx δεν θέλει καμία αρχική της x3ex2x^3 e^{x^2}, γιατί είναι περιττή. Μένει 2∫01x2 dx=232\int_{0}^{1} x^2\,dx = \dfrac{2}{3}.

Για το εμβαδόν μιας περιττής, το ολοκλήρωμα είναι 00 αλλά το εμβαδόν όχι: η ∣f∣\lvert f \rvert είναι άρτια, άρα υπολογίζεις το μισό και διπλασιάζεις. Για την f(x)=x3−xf(x) = x^3 - x στο [−1,1][-1, 1]: E=2∫01(x−x3) dx=2⋅14=12E = 2\int_{0}^{1} (x - x^3)\,dx = 2 \cdot \dfrac{1}{4} = \dfrac{1}{2}.

Η ff και η αντίστροφή της. Οι CfC_f και Cf−1C_{f^{-1}} είναι συμμετρικές ως προς την ευθεία y=xy = x.

Η y = eˣ (C_f) και η αντίστροφή της y = ln x (C_g), καθρέφτης η μία της άλλης ως προς την ευθεία y = x.xy−3−2−11234−3−2−11234OCfCgy=x

Αν η ff είναι γνησίως αύξουσα, τα κοινά σημεία των CfC_f και Cf−1C_{f^{-1}} βρίσκονται πάνω στην y=xy = x. Η απόδειξη είναι σύντομη και ζητιέται: αν f(α)=βf(\alpha) = \beta και f(β)=αf(\beta) = \alpha με α<β\alpha < \beta, τότε η μονοτονία δίνει f(α)<f(β)f(\alpha) < f(\beta), δηλαδή β<α\beta < \alpha, άτοπο. Άρα α=β\alpha = \beta και τα κοινά σημεία είναι οι λύσεις της f(x)=xf(x) = x.

Τότε το χωρίο ανάμεσα στις CfC_f και Cf−1C_{f^{-1}} χωρίζεται από την y=xy = x σε δύο ίσα κομμάτια, και

E=2∫αβ∣f(x)−x∣ dxE = 2\int_{\alpha}^{\beta} \lvert f(x) - x \rvert\,dx

όπου α\alpha, β\beta οι λύσεις της f(x)=xf(x) = x. Δεν χρειάζεσαι τον τύπο της f−1f^{-1}, που συχνά δεν βρίσκεται.

Όταν η συνάρτηση δεν δίνεται

Μερικά θέματα δίνουν ιδιότητες αντί για τύπο: μονοτονία, τιμές σε σημεία, ένα ολοκλήρωμα. Ζητούν ένα εμβαδόν ή ένα ολοκλήρωμα που φαίνεται να θέλει τον τύπο. Δύο εργαλεία λύνουν σχεδόν όλα:

  • Η γεωμετρία του χωρίου. Ένα ορθογώνιο χωρίζεται από τη CfC_f σε δύο κομμάτια· αν ξέρεις το ένα, ξέρεις και το άλλο. Η συμμετρία ως προς την y=xy = x μεταφέρει το κομμάτι «δίπλα» στη CfC_f σε κομμάτι «κάτω» από τη Cf−1C_{f^{-1}}.
  • Η αντικατάσταση x=f(u)x = f(u) στο ∫f−1(x) dx\int f^{-1}(x)\,dx, που θέλει f′f' συνεχή, και μετά παραγοντική:
∫f(α)f(β)f−1(x) dx=βf(β)−αf(α)−∫αβf(x) dx\int_{f(\alpha)}^{f(\beta)} f^{-1}(x)\,dx = \beta f(\beta) - \alpha f(\alpha) - \int_{\alpha}^{\beta} f(x)\,dx

Ο τύπος δεν απομνημονεύεται: στη λύση γράφεις την αντικατάσταση και την παραγοντική, και φτάνεις σε αυτόν.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Βρες το εμβαδόν του χωρίου ανάμεσα στη CfC_f της f(x)=exf(x) = e^x, την εφαπτομένη της στο x0=0x_0 = 0 και την ευθεία x=1x = 1

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Βρες το εμβαδόν του χωρίου που περικλείεται από τη CfC_f της f(x)=x2f(x) = x^2, την εφαπτομένη της στο A(2,4)A(2, 4) και τον άξονα x′xx'x

Η παραβολή y = x² και η εφαπτομένη της ε στο A(2, 4), που τέμνει τον άξονα x στο B(1, 0).xy−1123−1123456OCfεAB

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Για λ>1\lambda > 1, E(λ)E(\lambda) είναι το εμβαδόν ανάμεσα στη CfC_f της f(x)=1x2f(x) = \dfrac{1}{x^2}, τον x′xx'x και τις ευθείες x=1x = 1, x=λx = \lambda. Βρες το E(λ)E(\lambda), το λ\lambda με E(λ)=34E(\lambda) = \dfrac{3}{4}, το lim⁡λ→+∞E(λ)\lim_{\lambda \to +\infty} E(\lambda) και την ευθεία x=κx = \kappa που χωρίζει το χωρίο του [1,4][1, 4] σε δύο ισεμβαδικά

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Για α∈[0,1]\alpha \in [0, 1], E(α)E(\alpha) είναι το εμβαδόν ανάμεσα στη CfC_f της f(x)=x2f(x) = x^2, την ευθεία y=α2y = \alpha^2 και τις ευθείες x=0x = 0, x=1x = 1. Βρες το α\alpha για το οποίο το E(α)E(\alpha) γίνεται ελάχιστο

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Δίνεται η f(x)=x3−x2+xf(x) = x^3 - x^2 + x. Δείξε ότι αντιστρέφεται και βρες το εμβαδόν του χωρίου ανάμεσα στις CfC_f και Cf−1C_{f^{-1}}

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Η ff έχει συνεχή παράγωγο και είναι γνησίως αύξουσα στο [0,1][0, 1], με f(0)=0f(0) = 0, f(1)=1f(1) = 1 και ∫01f(x) dx=13\int_{0}^{1} f(x)\,dx = \dfrac{1}{3}. Υπολόγισε το ∫01f−1(x) dx\int_{0}^{1} f^{-1}(x)\,dx

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Η ff είναι κυρτή στο R\mathbb{R} και ε\varepsilon η εφαπτομένη της στο x0x_0. Πού βρίσκεται η CfC_f σε σχέση με την ε\varepsilon;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Υπολόγισε το ∫−11(x5−3x3+x2)dx\int_{-1}^{1} \left( x^5 - 3x^3 + x^2 \right) dx, χρησιμοποιώντας τη συμμετρία των όρων.

Τα κατάφερες;

  • Να υπολογίζεις εμβαδά με εφαπτομένη, βρίσκοντας τη σχετική θέση από την κυρτότητα.
  • Να χειρίζεσαι εμβαδόν που εξαρτάται από παράμετρο: εξίσωση, όριο και ελάχιστο.
  • Να χρησιμοποιείς τη συμμετρία: άρτια και περιττή συνάρτηση, μια συνάρτηση και η αντίστροφή της.
  • Να βρίσκεις εμβαδά και ολοκληρώματα όταν η συνάρτηση δεν δίνεται με τύπο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;