Ανάλυση προβλήματος
Από την εκφώνηση στις απαιτήσεις, πριν γραφτεί η πρώτη γραμμή.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ανάπτυξη Εφαρμογών σε Προγραμματιστικό Περιβάλλον Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 επαν. Α ·2024 επαν. Α ·2021 επαν. Α
Θα μάθεις να
- Να κατατάσσεις ένα πρόβλημα με τα τρία κριτήρια του βιβλίου.
- Να ξεχωρίζεις τα δεδομένα από την πληροφορία και από την επεξεργασία.
- Να κάνεις ιεραρχική ανάλυση ενός προβλήματος, μέσα στα στάδια κατανόηση, ανάλυση, επίλυση.
- Να καθορίζεις τις απαιτήσεις ενός προβλήματος: είσοδο, επεξεργασία, έξοδο.
Τι είναι πρόβλημα
Πρόβλημα είναι κάθε κατάσταση που απαιτεί αντιμετώπιση, χωρίς να είναι γνωστός εκ των προτέρων ο τρόπος. Ο ορισμός είναι σκόπιμα ευρύς: πρόβλημα είναι και η επίλυση εξίσωσης και η οργάνωση μιας εκδρομής.
Η λέξη που κάνει τη δουλειά είναι το «χωρίς να είναι γνωστός ο τρόπος». Μόλις ο τρόπος γίνει γνωστός και τυποποιηθεί, η κατάσταση παύει να είναι πρόβλημα και γίνεται ρουτίνα.
Οι τρεις ταξινομήσεις
Το βιβλίο κατατάσσει τα προβλήματα με τρία ανεξάρτητα κριτήρια. Κάθε πρόβλημα παίρνει μία ετικέτα από κάθε κριτήριο — όχι μία συνολικά.
1. Ως προς τη δυνατότητα επίλυσης
| Κατηγορία | Σημασία |
|---|---|
| Επιλύσιμα | έχει βρεθεί λύση, ή είναι βέβαιο ότι υπάρχει |
| Ανοικτά | δεν έχει βρεθεί λύση, αλλά δεν έχει αποδειχθεί ότι δεν υπάρχει |
| Άλυτα | έχει αποδειχθεί ότι δεν υπάρχει λύση |
2. Ως προς τον βαθμό δόμησης
| Κατηγορία | Σημασία |
|---|---|
| Δομημένα | η λύση προκύπτει από γνωστή, αυτοματοποιήσιμη διαδικασία |
| Ημιδομημένα | μέρος της λύσης είναι τυποποιημένο, μέρος θέλει κρίση |
| Αδόμητα | καμία τυποποιημένη διαδικασία· η λύση στηρίζεται στην κρίση |
3. Ως προς το είδος της επίλυσης
| Κατηγορία | Τι ζητά | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Απόφασης | ναι ή όχι | είναι ο αριθμός πρώτος; |
| Υπολογιστικά | αριθμητικό αποτέλεσμα | ποιος είναι ο μέσος όρος; |
| Βελτιστοποίησης | την καλύτερη δυνατή λύση | ποια διαδρομή είναι η συντομότερη; |
Δεδομένα, επεξεργασία, πληροφορία
Η αλυσίδα που διατρέχει όλο το μάθημα:
δεδομένα → επεξεργασία → πληροφορία
- Δεδομένα είναι τα ακατέργαστα στοιχεία, χωρίς νόημα από μόνα τους: ο αριθμός .
- Πληροφορία είναι το αποτέλεσμα της επεξεργασίας, που έχει νόημα για τον παραλήπτη: «ο μέσος όρος της τάξης είναι ».
- Επεξεργασία είναι ο μετασχηματισμός των πρώτων στη δεύτερη.
Τα στάδια αντιμετώπισης
Τρία στάδια, με αυτή τη σειρά, και κανένα δεν παραλείπεται:
- Κατανόηση — σωστή διατύπωση του προβλήματος και σωστή ερμηνεία της. Εδώ γεννιούνται τα περισσότερα λάθη, και είναι και τα ακριβότερα.
- Ανάλυση — διάσπαση σε επιμέρους απλούστερα προβλήματα, μέχρι το καθένα να είναι άμεσα αντιμετωπίσιμο.
- Επίλυση — η λύση των επιμέρους και η σύνθεσή τους.
Το δεύτερο στάδιο δίνει και το όνομα στο κεφάλαιο: η ανάλυση είναι η διάσπαση.
Κατανόηση: τι ακριβώς ζητάει η εκφώνηση
Η κατανόηση δεν είναι «διάβασα την εκφώνηση». Είναι να μπορείς να απαντήσεις σε τρεις ερωτήσεις χωρίς να ξανακοιτάξεις:
- Τι μου δίνεται, και με ποιους περιορισμούς;
- Τι μου ζητείται, σε ποια μορφή;
- Τι γίνεται στις ακραίες περιπτώσεις;
Πάρε την εκφώνηση «βρες τον μαθητή με τον μεγαλύτερο βαθμό». Φαίνεται σαφής. Τι γίνεται όμως αν δύο μαθητές έχουν τον ίδιο βαθμό; Θέλεις τον πρώτο, τον τελευταίο ή όλους; Η εκφώνηση δεν το λέει, και κάθε επιλογή δίνει άλλο πρόγραμμα.
Η ασάφεια αυτή δεν λύνεται με κώδικα. Λύνεται πριν από τον κώδικα: είτε ρωτάς, είτε δηλώνεις ρητά την παραδοχή σου. Στις εξετάσεις, όταν η εκφώνηση γράφει «θεωρούμε ότι ο μέγιστος είναι μοναδικός», σου έχει ήδη κλείσει αυτό το κενό.
Ανάλυση: από πάνω προς τα κάτω
Η ανάλυση δουλεύει ιεραρχικά. Ξεκινάς από το πρόβλημα ολόκληρο και το σπας σε λίγα μεγάλα κομμάτια. Κάθε κομμάτι το σπας ξανά, ώσπου κάθε φύλλο να είναι τόσο απλό που να λύνεται άμεσα. Η τεχνική λέγεται φθίνουσα ή από πάνω προς τα κάτω ανάλυση.
Η ανάλυση γράφεται με δύο τρόπους:
- λεκτικά, με αριθμημένα επίπεδα (1, 1.1, 1.2, 2, …),
- διαγραμματικά, με ένα δέντρο όπου κάθε κόμβος έχει από κάτω τα υποπροβλήματά του.
Για το πρόβλημα «έκδοση ελέγχου προόδου ενός μαθητή» η λεκτική μορφή είναι:
- Είσοδος στοιχείων
- Διάβασμα ονόματος
- Διάβασμα των βαθμών ανά μάθημα
- Επεξεργασία
- Υπολογισμός μέσου όρου
- Χαρακτηρισμός (άριστα, πολύ καλά, …)
- Έξοδος
- Εμφάνιση μέσου όρου και χαρακτηρισμού
Η ιεραρχική ανάλυση δεν είναι μόνο τρόπος σκέψης. Είναι και ο σκελετός του προγράμματος: τα κομμάτια του πρώτου επιπέδου γίνονται αργότερα υποπρογράμματα, και το κυρίως πρόγραμμα απλώς τα καλεί με τη σειρά.
Πότε βοηθά ο υπολογιστής
Ο υπολογιστής δεν λύνει προβλήματα. Εκτελεί λύσεις που κάποιος έχει ήδη σχεδιάσει. Αξίζει να τον χρησιμοποιήσεις όταν το πρόβλημα:
- έχει μεγάλο όγκο δεδομένων, όπως η βαθμολογία υποψηφίων,
- επαναλαμβάνεται συχνά με άλλα δεδομένα, όπως η μισθοδοσία κάθε μήνα,
- θέλει ταχύτητα, όπως η κράτηση θέσης σε πτήση,
- έχει πολύπλοκους υπολογισμούς που ο άνθρωπος θα έκανε με λάθη.
Ένα αδόμητο πρόβλημα, όπως η επιλογή επαγγέλματος, δεν μεταφέρεται ολόκληρο στον υπολογιστή. Μπορεί να βοηθήσει στο δομημένο του κομμάτι: να βρει ποιες σχολές ταιριάζουν στα μόριά σου. Η απόφαση μένει σε σένα.
Καθορισμός απαιτήσεων
Η ανάλυση καταλήγει σε τρία πράγματα, και αυτά τα τρία είναι το σκελετό κάθε αλγορίθμου που θα γράψεις από την επόμενη ενότητα και μετά:
| Απαίτηση | Ερώτηση |
|---|---|
| Δεδομένα εισόδου | τι μου δίνεται; |
| Επεξεργασία | τι πρέπει να γίνει με αυτά; |
| Ζητούμενα | τι πρέπει να βγει; |
ΑΛΓΟΡΙΘΜΟΣ Μέσος_όροςΔΕΔΟΜΕΝΑ // Β1, Β2, Β3, Β4 // ! τι μου δίνεταιΜΟ ← (Β1 + Β2 + Β3 + Β4) / 4 ! η επεξεργασίαΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ // ΜΟ // ! τι ζητείταιΤΕΛΟΣ_ΑΛΓΟΡΙΘΜΟΥ
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Κατάταξε το πρόβλημα «βρες τη συντομότερη διαδρομή ανάμεσα σε δέκα πόλεις» και με τα τρία κριτήρια.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Δυνατότητα επίλυσης: υπάρχει λύση και μπορεί να βρεθεί. Άρα επιλύσιμο.
Βαθμός δόμησης: υπάρχει τυποποιημένη, αυτοματοποιήσιμη διαδικασία. Άρα δομημένο.
Είδος επίλυσης: δεν ζητείται ναι/όχι ούτε ένα απλό μέγεθος, αλλά η καλύτερη από πολλές λύσεις. Άρα βελτιστοποίησης.
Τα τρία κριτήρια είναι ανεξάρτητα και εφαρμόζονται όλα.
Απάντηση «είναι πρόβλημα βελτιστοποίησης» και τέλος, χάνει δύο από τις τρεις μονάδες.
Παράδειγμα 2
Ο βαθμός ενός μαθητή: δεδομένο ή πληροφορία;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Και τα δύο, ανάλογα με το στάδιο. Η ερώτηση δεν απαντιέται απόλυτα.
Για τον καθηγητή που τον υπολόγισε από τα διαγωνίσματα του τετραμήνου, το είναι πληροφορία: προέκυψε από επεξεργασία και έχει νόημα.
Για τη γραμματεία που υπολογίζει τον μέσο όρο της τάξης, το ίδιο είναι δεδομένο εισόδου.
Η πληροφορία ενός σταδίου είναι το δεδομένο του επόμενου.
Αυτό ζητείται συχνά ως ερώτημα κρίσης, και η σωστή απάντηση ξεκινά με «εξαρτάται από».
Παράδειγμα 3
Καθόρισε τις απαιτήσεις για τον υπολογισμό του εμβαδού τριγώνου.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Δεδομένα εισόδου: η βάση και το ύψος του τριγώνου. Δύο πραγματικοί αριθμοί.
Επεξεργασία: πολλαπλασιασμός βάσης επί ύψος και διαίρεση με .
Ζητούμενα: το εμβαδόν. Ένας πραγματικός αριθμός.
Μια σωστή ανάλυση αναφέρει και τους περιορισμούς: βάση και ύψος πρέπει να είναι θετικά.
Η στιγμή να το σκεφτείς είναι τώρα, όχι όταν το πρόγραμμα βγάλει αρνητικό εμβαδόν.
Παράδειγμα 4
Γιατί η οργάνωση σχολικής εκδρομής είναι ημιδομημένο πρόβλημα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ένα μέρος είναι απόλυτα τυποποιημένο: κόστος ανά μαθητή, αριθμός θέσεων στο λεωφορείο, ώρες διαδρομής. Αυτά υπολογίζονται μηχανικά.
Ένα άλλο μέρος δεν είναι: ποιος προορισμός είναι πιο ενδιαφέρων, πόσος χρόνος πρέπει να μείνει ελεύθερος, ποιο ρίσκο καιρού αξίζει.
Άρα ούτε δομημένο ούτε αδόμητο: μέρος της λύσης προκύπτει από διαδικασία, μέρος από κρίση. Αυτός ακριβώς είναι ο ορισμός του ημιδομημένου.
Το πρακτικό συμπέρασμα: ο υπολογιστής μπορεί να αναλάβει το δομημένο μέρος και να αφήσει στον άνθρωπο το υπόλοιπο.
Τα περισσότερα πραγματικά προβλήματα διοίκησης είναι αυτής της κατηγορίας.
Παράδειγμα 5
Θέμα Β: για καθένα από τα προβλήματα (α) «είναι το 2027 δίσεκτο έτος;», (β) «ποιο είναι το εμβαδόν ενός κύκλου ακτίνας 3;», (γ) «ποια σειρά μαθημάτων στο ωρολόγιο πρόγραμμα αφήνει τα λιγότερα κενά στους καθηγητές;», (δ) «ποια γραμματοσειρά είναι η ωραιότερη για την αφίσα της γιορτής;» να γράψεις το είδος του ως προς την επίλυση και ως προς τη δόμηση.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η μέθοδος: για κάθε πρόβλημα κάνεις δύο ερωτήσεις, χωριστά. «Τι μορφή έχει η απάντηση;» δίνει το είδος επίλυσης. «Υπάρχει τυποποιημένη διαδικασία;» δίνει τη δόμηση.
(α) Η απάντηση είναι ναι ή όχι: απόφασης. Ο κανόνας του δίσεκτου είναι γνωστός και μηχανικός: δομημένο.
(β) Ζητείται αριθμός: υπολογιστικό. Ο τύπος λύνει το πρόβλημα χωρίς καμία κρίση: δομημένο.
(γ) Ζητείται η καλύτερη από πολλές σειρές: βελτιστοποίησης. Το πλήθος των κενών μετριέται μηχανικά, αλλά οι προτιμήσεις των καθηγητών και οι εξαιρέσεις θέλουν κρίση: ημιδομημένο.
(δ) «Ωραιότερη» δεν ορίζεται με κανέναν κανόνα. Δεν υπάρχει διαδικασία που να δίνει την απάντηση: αδόμητο. Ως προς το είδος επίλυσης μοιάζει με βελτιστοποίηση, αλλά χωρίς μετρήσιμο κριτήριο.
Ο έλεγχος που κάνεις στο τέλος: κάθε πρόβλημα έχει δύο ετικέτες, μία από κάθε κριτήριο. Αν έδωσες μία, η απάντηση είναι μισή.
Παράδειγμα 6
Θέμα Γ: ένα κυλικείο θέλει πρόγραμμα που, για κάθε παραγγελία, διαβάζει τα προϊόντα και τις ποσότητες, υπολογίζει το σύνολο, κάνει έκπτωση όταν το σύνολο ξεπερνά τα ευρώ, και εκδίδει απόδειξη. Να κάνεις ιεραρχική ανάλυση σε δύο επίπεδα και να καθορίσεις τις απαιτήσεις.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κατανόηση πρώτα. Τι σημαίνει «ξεπερνά»; Με σύνολο ακριβώς ευρώ δεν γίνεται έκπτωση. Το σημειώνεις ως παραδοχή, γιατί αλλάζει τη συνθήκη σε αντί για .
Πρώτο επίπεδο: 1. Είσοδος παραγγελίας · 2. Υπολογισμός ποσού · 3. Έκδοση απόδειξης.
Δεύτερο επίπεδο.
1.1 Διάβασμα προϊόντος και ποσότητας, για κάθε προϊόν · 1.2 Έλεγχος ότι η ποσότητα είναι θετική.
2.1 Σύνολο: άθροισμα τιμή επί ποσότητα · 2.2 Έκπτωση, αν το σύνολο ξεπερνά τα · 2.3 Τελικό ποσό.
3.1 Εμφάνιση γραμμών της παραγγελίας · 3.2 Εμφάνιση συνόλου, έκπτωσης και τελικού ποσού.
Απαιτήσεις. Δεδομένα εισόδου: τα προϊόντα, οι τιμές τους και οι ποσότητες. Επεξεργασία: τα 2.1 έως 2.3. Ζητούμενα: η απόδειξη με το τελικό ποσό. Περιορισμός: θετικές ποσότητες.
Γιατί δύο επίπεδα αρκούν: κάθε φύλλο, όπως το 2.2, γίνεται μία ή δύο εντολές. Το 2 μόνο του, «υπολογισμός ποσού», δεν θα αρκούσε: κρύβει την απόφαση για την έκπτωση.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια είναι τα τρία στάδια αντιμετώπισης ενός προβλήματος, με τη σειρά;
Τα κατάφερες;
- Να κατατάσσεις ένα πρόβλημα με τα τρία κριτήρια του βιβλίου.
- Να ξεχωρίζεις τα δεδομένα από την πληροφορία και από την επεξεργασία.
- Να κάνεις ιεραρχική ανάλυση ενός προβλήματος, μέσα στα στάδια κατανόηση, ανάλυση, επίλυση.
- Να καθορίζεις τις απαιτήσεις ενός προβλήματος: είσοδο, επεξεργασία, έξοδο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.