Βασικές έννοιες αλγορίθμων
Τα πέντε κριτήρια, και οι τρόποι να γραφτεί ένας αλγόριθμος.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ανάπτυξη Εφαρμογών σε Προγραμματιστικό Περιβάλλον Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 Β ·2023 επαν. Β ·2023 Α ·2022 Β ·2021 επαν. Β ·2021 Α
Θα μάθεις να
- Να διατυπώνεις τον ορισμό του αλγορίθμου και τα πέντε κριτήριά του.
- Να ελέγχεις αν μια διαδικασία παραβιάζει κάποιο κριτήριο.
- Να γράφεις τον ίδιο αλγόριθμο σε φυσική γλώσσα, διάγραμμα ροής και ψευδοκώδικα.
- Να εκτελείς με το χέρι εκχωρήσεις, με DIV και MOD, και να τις διακρίνεις από την ισότητα.
Ο ορισμός
Αλγόριθμος είναι μια πεπερασμένη σειρά ενεργειών, αυστηρά καθορισμένων και εκτελέσιμων σε πεπερασμένο χρόνο, που στοχεύουν στην επίλυση ενός προβλήματος.
Κάθε κομμάτι του ορισμού αντιστοιχεί σε ένα από τα κριτήρια που ακολουθούν. Δεν είναι τυχαίο: ο ορισμός είναι τα κριτήρια, συμπυκνωμένα σε μία πρόταση.
Τα πέντε κριτήρια
| Κριτήριο | Τι απαιτεί |
|---|---|
| Είσοδος | καμία, μία ή περισσότερες τιμές δεδομένων |
| Έξοδος | τουλάχιστον μία τιμή αποτελέσματος |
| Καθοριστικότητα | κάθε εντολή ορίζεται χωρίς αμφιβολία, με ένα μόνο νόημα |
| Περατότητα | τερματίζει μετά από πεπερασμένο πλήθος βημάτων |
| Αποτελεσματικότητα | κάθε εντολή είναι απλή και εκτελέσιμη με χαρτί και μολύβι |
Πώς γράφεται ένας αλγόριθμος
Τέσσερις τρόποι αναπαράστασης, από τον πιο χαλαρό στον πιο αυστηρό:
- Ελεύθερο κείμενο — ο πιο ανεπιθύμητος: αφήνει περιθώρια παρερμηνείας, δηλαδή σπάει την καθοριστικότητα.
- Φυσική γλώσσα κατά βήματα — αριθμημένα βήματα, χωρίς όμως τυποποιημένο συντακτικό.
- Διαγραμματικές τεχνικές — κυρίως το διάγραμμα ροής, με τυποποιημένα σχήματα.
- Κωδικοποίηση — σε ψευδογλώσσα ή σε γλώσσα προγραμματισμού. Αυτόν ζητούν οι εξετάσεις.
Τα σχήματα του διαγράμματος ροής:
| Σχήμα | Χρήση |
|---|---|
| Έλλειψη | αρχή και τέλος |
| Πλάγιο παραλληλόγραμμο | είσοδος και έξοδος |
| Ορθογώνιο | επεξεργασία, εκχώρηση |
| Ρόμβος | έλεγχος συνθήκης |
| Βέλος | ροή εκτέλεσης |
Ο ρόμβος είναι το μόνο σχήμα με δύο εξόδους, μία για το «ναι» και μία για το «όχι». Κάθε άλλο σχήμα έχει μία είσοδο και μία έξοδο. Αν σε ένα διάγραμμα δεις ορθογώνιο με δύο βέλη να φεύγουν, είναι λάθος σχεδίασης.
Ο ίδιος αλγόριθμος με τρεις τρόπους
Πρόβλημα: διάβασε δύο αριθμούς και εμφάνισε τον μεγαλύτερο.
Φυσική γλώσσα κατά βήματα:
- Διάβασε τους αριθμούς α και β.
- Αν ο α είναι μεγαλύτερος από τον β, ο μεγαλύτερος είναι ο α.
- Αλλιώς, ο μεγαλύτερος είναι ο β.
- Εμφάνισε τον μεγαλύτερο.
Διάγραμμα ροής, σχήμα προς σχήμα: έλλειψη «Αρχή» → πλάγιο παραλληλόγραμμο «Διάβασε α, β» → ρόμβος «α > β;». Από το «ναι» ένα ορθογώνιο «μεγ ← α», από το «όχι» ένα ορθογώνιο «μεγ ← β». Τα δύο βέλη ενώνονται → πλάγιο παραλληλόγραμμο «Εμφάνισε μεγ» → έλλειψη «Τέλος».
Ψευδοκώδικας:
Αν δώσεις και , η συνθήκη α > β βγαίνει ψευδής και εμφανίζεται το β. Η απάντηση είναι πάλι σωστή, γιατί οι δύο τιμές είναι ίσες. Αυτόν τον έλεγχο των ίσων τιμών κάνε τον πάντα σε κάθε σύγκριση.
Οι βασικές δομές
Κάθε αλγόριθμος, όσο μεγάλος κι αν είναι, χτίζεται από λίγα υλικά:
| Δομή | Τι κάνει | Στον ψευδοκώδικα |
|---|---|---|
| Ακολουθία | εντολές η μία μετά την άλλη, όλες από μία φορά | εκχωρήσεις, ΔΙΑΒΑΣΕ, ΕΜΦΑΝΙΣΕ |
| Επιλογή | εκτελείται κάτι μόνο αν ισχύει μια συνθήκη | ΑΝ … ΤΟΤΕ … ΑΛΛΙΩΣ |
| Επανάληψη | κάτι εκτελείται πολλές φορές | ΟΣΟ, ΑΡΧΗ_ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ, ΓΙΑ |
| Κλήση υποαλγορίθμου | ένα κομμάτι γραμμένο αλλού εκτελείται εδώ | κλήση με όνομα |
Οι δομές φωλιάζουν η μία μέσα στην άλλη: μια επιλογή μέσα σε επανάληψη, μια επανάληψη μέσα σε επιλογή. Δεν διασταυρώνονται ποτέ. Αυτό που ανοίγει τελευταίο κλείνει πρώτο.
Η εκχώρηση
Το σύμβολο ← δεν είναι ισότητα. Η εντολή διαβάζεται από δεξιά προς τα αριστερά: υπολόγισε τη δεξιά πλευρά και βάλε το αποτέλεσμα στη μεταβλητή της αριστερής.
Τύποι, σταθερές, μεταβλητές
| Έννοια | Ορισμός |
|---|---|
| Σταθερά | μέγεθος που δεν μεταβάλλεται κατά την εκτέλεση |
| Μεταβλητή | θέση μνήμης με όνομα, της οποίας το περιεχόμενο αλλάζει |
| Τελεστές | αριθμητικοί, συγκριτικοί, λογικοί |
| Έκφραση | συνδυασμός σταθερών, μεταβλητών και τελεστών |
Στην ψευδογλώσσα οι σταθερές και οι μεταβλητές είναι αριθμητικές, αλφαριθμητικές ή λογικές. Η ΓΛΩΣΣΑ, στο πρόγραμμα, τις χωρίζει σε τέσσερις τύπους: ακέραιος, πραγματικός, χαρακτήρας, λογικός.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ποιο κριτήριο παραβιάζει η οδηγία «πρόσθεσε αρκετό αλάτι»;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η λέξη «αρκετό» δεν ορίζει ποσότητα.
Δύο άνθρωποι θα εκτελέσουν την ίδια εντολή διαφορετικά, άρα η εντολή δεν έχει ένα μόνο νόημα.
Παραβιάζεται η καθοριστικότητα.
Η διόρθωση είναι η ποσοτικοποίηση: «πρόσθεσε γραμμάρια αλάτι».
Δεν αρκεί να είναι η εντολή κατανοητή — πρέπει να είναι μονοσήμαντη.
Παράδειγμα 2
Είναι αλγόριθμος μια διαδικασία που δεν δέχεται κανένα δεδομένο εισόδου;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ναι. Το κριτήριο της εισόδου δέχεται μηδέν ή περισσότερες τιμές.
Παράδειγμα: αλγόριθμος που τυπώνει τους αριθμούς από έως . Όλα όσα χρειάζεται είναι γραμμένα μέσα του.
Αντίθετα, μηδενική έξοδος δεν επιτρέπεται: χρειάζεται τουλάχιστον ένα αποτέλεσμα.
Ο λόγος της ασυμμετρίας είναι πρακτικός: αλγόριθμος χωρίς έξοδο δεν έχει λύσει τίποτα για κανέναν, όσο σωστά κι αν εκτελέστηκε.
Παράδειγμα 3
Δίνεται A = 5 και B = 8. Ποιες είναι οι τιμές μετά τις εντολές A ← B και B ← A, με αυτή τη σειρά;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πρώτη εντολή: , άρα το παίρνει την τιμή .
Τώρα , .
Η τιμή χάθηκε. Δεν υπάρχει πια πουθενά στη μνήμη.
Δεύτερη εντολή: , άρα το παίρνει την τιμή .
Τελικά , .
Δεν έγινε εναλλαγή. Και οι δύο μεταβλητές κατέληξαν με .
Γι' αυτό η εναλλαγή απαιτεί τρίτη μεταβλητή: κάπου πρέπει να φυλαχτεί η τιμή που πρόκειται να γραφτεί από πάνω.
Παράδειγμα 4
Ποιο κριτήριο απειλεί η οδηγία «διαίρεσε το X με το Y»;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Την καθοριστικότητα. Αν το μπορεί να πάρει την τιμή μηδέν, η εντολή δεν λέει τι πρέπει να γίνει τότε.
Η καθοριστικότητα απαιτεί κάθε εντολή να ορίζεται χωρίς αμφιβολία για κάθε τιμή. Αυτό ακριβώς το παράδειγμα δίνει και το σχολικό βιβλίο: μια διαίρεση πρέπει να προβλέπει και μηδενικό διαιρέτη.
Η διόρθωση είναι έλεγχος πριν τη διαίρεση: αν τότε γίνεται η διαίρεση, αλλιώς εμφανίζεται μήνυμα.
Πρόσεξε ότι το ίδιο παράδειγμα απειλεί και την περατότητα σε άλλη μορφή: βρόχος που περιμένει να μηδενιστεί ένας μετρητής που αυξάνεται δεν τερματίζει ποτέ.
Ένα κριτήριο μπορεί να πέσει από δεδομένα που κανείς δεν σκέφτηκε να δοκιμάσει.
Παράδειγμα 5
Θέμα Β: δίνεται ο αλγόριθμος με x ← 472 και τις εντολές ε ← x DIV 100, δ ← (x MOD 100) DIV 10, μ ← x MOD 10, y ← μ * 100 + δ * 10 + ε. Να γράψεις τις τιμές όλων των μεταβλητών μετά από κάθε εντολή.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η μέθοδος: μία γραμμή του πίνακα τιμών για κάθε εντολή. Γράφεις μόνο τη μεταβλητή που αλλάζει. Οι άλλες κρατούν την τιμή που είχαν.
x DIV 100είναι το ακέραιο πηλίκο: διά δίνει . Άραε = 4, το ψηφίο των εκατοντάδων.x MOD 100είναι το υπόλοιπο, . Το72 DIV 10δίνει . Άραδ = 7, οι δεκάδες. Καιx MOD 10δίνειμ = 2, οι μονάδες.Η τελευταία εντολή χτίζει τον αριθμό ανάποδα: .
Ο έλεγχος: το
xδεν άλλαξε ποτέ, γιατί δεν βρέθηκε ποτέ αριστερά από βέλος. Μια μεταβλητή αλλάζει μόνο όταν δέχεται εκχώρηση ή διαβάζεται.
Παράδειγμα 6
Θέμα Γ: ένα θέατρο χρεώνει εισιτήριο ευρώ για ηλικία κάτω από , ευρώ για ηλικία από και πάνω, και ευρώ για όλους τους άλλους. Να γράψεις αλγόριθμο σε ψευδογλώσσα που διαβάζει την ηλικία και εμφανίζει την τιμή. Ποια κριτήρια ελέγχεις στο τέλος;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ανάλυση πρώτα. Είσοδος: μία ηλικία. Έξοδος: μία τιμή. Επεξεργασία: τρεις περιπτώσεις που δεν επικαλύπτονται.
Ο αλγόριθμος. Τρεις περιπτώσεις θέλουν
ΑΝμεΑΛΛΙΩΣ_ΑΝ, ώστε να εκτελεστεί ακριβώς μία.Η τιμή του εισιτηρίου ΑΛΓΟΡΙΘΜΟΣ ΕισιτήριοΔΙΑΒΑΣΕ ηλικία- σημειωμένη γραμμή:
ΑΝ ηλικία < 12 ΤΟΤΕ τιμή ← 4- σημειωμένη γραμμή:
ΑΛΛΙΩΣ_ΑΝ ηλικία >= 65 ΤΟΤΕ τιμή ← 5ΑΛΛΙΩΣτιμή ← 8ΤΕΛΟΣ_ΑΝΕΜΦΑΝΙΣΕ τιμήΤΕΛΟΣ_ΑΛΓΟΡΙΘΜΟΥ
Τα όρια. «Κάτω από » σημαίνει
< 12: το παιδί ετών πληρώνει . «Από και πάνω» σημαίνει>= 65: ο χρονος πληρώνει . Ένα λάθος σύμβολο εδώ κοστίζει μονάδες, και δεν το βρίσκεις αν δοκιμάσεις μόνο ηλικίες στη μέση.Τα κριτήρια. Είσοδος: μία τιμή. Έξοδος: μία τιμή, άρα τουλάχιστον μία. Καθοριστικότητα: κάθε ηλικία πέφτει σε ακριβώς έναν κλάδο. Περατότητα: δεν υπάρχει βρόχος, άρα τελειώνει πάντα. Αποτελεσματικότητα: κάθε εντολή γίνεται με χαρτί και μολύβι.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσα είναι τα κριτήρια που πρέπει να ικανοποιεί κάθε αλγόριθμος;
Τα κατάφερες;
- Να διατυπώνεις τον ορισμό του αλγορίθμου και τα πέντε κριτήριά του.
- Να ελέγχεις αν μια διαδικασία παραβιάζει κάποιο κριτήριο.
- Να γράφεις τον ίδιο αλγόριθμο σε φυσική γλώσσα, διάγραμμα ροής και ψευδοκώδικα.
- Να εκτελείς με το χέρι εκχωρήσεις, με DIV και MOD, και να τις διακρίνεις από την ισότητα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.