Μετάβαση στο περιεχόμενο

Δικομματισμός: Τρικούπης και Δηλιγιάννης (1880–1909)

Δύο κόμματα, δύο προγράμματα, και ο δρόμος από τη χρεοκοπία στο Γουδί.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2025 Α2 ·2022 Α1 ·2022 Β1 ·2021 Δ1 ·2020 επαν. Α1 ·2020 Α1

Θα μάθεις να

  1. Να παρουσιάζεις το πρόγραμμα του Χ. Τρικούπη, τα μέσα με τα οποία το εφάρμοσε και το αποτέλεσμά του.
  2. Να συγκρίνεις τις θέσεις του Τρικούπη και του Θ. Δηλιγιάννη για το κράτος, τους φόρους, την ανάπτυξη και τη γη της Θεσσαλίας.
  3. Να περιγράφεις πώς ήταν οργανωμένα τα κόμματα και πώς ψήφιζαν οι εκλογείς στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα.
  4. Να εξηγείς πώς η χρεοκοπία του 1893 και η ήττα του 1897 οδήγησαν σε κρίση εμπιστοσύνης και στο κίνημα στο Γουδί (1909).

Από τα πολλά κόμματα στα δύο

Η δεδηλωμένη δεν έφερε αμέσως δικομματισμό. Το διάστημα 1875–1880 ήταν μεταβατικό: στις εκλογές του 1875 και του 1879 κανένα κόμμα δεν πήρε πλειοψηφία στη Βουλή. Λίγα χρόνια μετά όμως, το 1884, τα κόμματα του Χαρίλαου Τρικούπη και του Θεόδωρου Δηλιγιάννη έλεγχαν μαζί το 92,2% των εδρών. Το κοινοβουλευτικό σύστημα και ο δικομματισμός είχαν θεμελιωθεί.

Το πρόγραμμα του Τρικούπη

Ήδη από το 1875 το τρικουπικό κόμμα είχε συστηματικό πρόγραμμα εκσυγχρονισμού, αρκετά κοντά στις ιδέες του Κουμουνδούρου. Προέβλεπε τέσσερα πράγματα:

  1. κράτος δικαίου: ένα κράτος όπου η οργάνωση και η λειτουργία όλων των θεσμών ρυθμίζονται από νόμους που έχει θεσπίσει το ίδιο·
  2. εξορθολογισμό της διοίκησης, κυρίως με προσόντα για τους δημόσιους υπαλλήλους, ώστε να περιοριστεί η ευνοιοκρατία·
  3. ανάπτυξη της οικονομίας, κυρίως ενίσχυση της γεωργίας·
  4. καλύτερη άμυνα και υποδομή, κυρίως συγκοινωνίες.

Με ποια μέσα:

  • οργανωτικές αλλαγές και βελτίωση των οικονομικών του κράτους, με αύξηση των φόρων και δάνεια·
  • κίνητρα στην ιδιωτική πρωτοβουλία για επενδύσεις.

Οι τρικουπικοί εφάρμοσαν το πρόγραμμα με συνέπεια. Το αποτέλεσμα όμως ήταν να εξαντληθούν οι φορολογούμενοι και να επιβαρυνθεί υπερβολικά ο προϋπολογισμός. Το 1893 το κράτος κήρυξε πτώχευση.

Ποιους εκπροσωπούσε ο Τρικούπης

Ως τη δεκαετία του 1870 το κράτος ήταν ο κύριος εργοδότης. Μια θέση στο δημόσιο σήμαινε ασφάλεια και κοινωνική άνοδο, και στους ανώτατους λειτουργούς εξασφάλιζε εισόδημα που σχεδόν ξεπερνούσε όλων των άλλων. Πολλοί λοιπόν ζητούσαν από το κράτος διορισμό. Με τον εκχρηματισμό της οικονομίας όμως εμφανίστηκαν κοινωνικά στρώματα που δεν ζητούσαν διορισμό, αλλά μέτρα που θα ευνοούσαν τις δουλειές τους. Αυτών των στρωμάτων φορέας ήταν ο Τρικούπης.

Ο Δηλιγιάννης: το αντίθετο πρόγραμμα

Γύρω από τον Θ. Δηλιγιάννη συσπειρώθηκαν οι βουλευτές που αντιπολιτεύονταν τον Τρικούπη, και οι θέσεις του ήταν σε μεγάλο βαθμό αντίθετες:

Χ. ΤρικούπηςΘ. Δηλιγιάννης
ΕξουσίεςΚράτος δικαίου, προσόντα για τους υπαλλήλουςΔεν δεχόταν τον χωρισμό των εξουσιών· ήθελε να τις συγκεντρώνει και να τις ελέγχει το κόμμα
Ρόλος του κράτουςΜοχλός της ανάπτυξης· εκσυγχρονισμός με κάθε κόστοςΚράτος κοινωνικής αλληλεγγύης· κριτική στο κοινωνικό κόστος του εκσυγχρονισμού
Φόροι και θέσειςΑύξηση φόρων, δάνειαΚοινωνική δικαιοσύνη: μείωση των φόρων και ευκαιρίες για δημόσιες θέσεις στους προστατευόμενούς του
ΑνάπτυξηΓρήγορη, με έργα και ιδιωτικές επενδύσειςΑργή, πάνω σε παραδοσιακές παραγωγικές δραστηριότητες· απέχθεια για το τυχοδιωκτικό χρηματιστικό κεφάλαιο
Θεσσαλία (μεγάλη ιδιοκτησία)Στήριζαν τους μεγαλογαιοκτήμονεςΠροσπάθησαν να δώσουν γη στους αγρότες, χωρίς να το πετύχουν· πήραν κάποια μέτρα για τη θέση τους

Τρικουπικός ή δηλιγιαννικός;

Κάθε φορά εμφανίζεται μια θέση. Βάλ' τη στο κόμμα που την υποστήριζε.

Ποιο κόμμα το έλεγε;

Δάνεια για έργα υποδομής και συγκοινωνίες.

0 από 10

Παράδειγμα 1

Να συγκρίνετε τις πολιτικές θέσεις του Χαρίλαου Τρικούπη και του Θεόδωρου Δηλιγιάννη.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πώς λειτουργούσαν τα κόμματα (1880–1900)

Στη δεκαετία του 1880 τα κόμματα ήταν πολύ πιο συγκροτημένα από πριν. Δεν είναι καν βέβαιο ότι διαλύονταν οπωσδήποτε με τον θάνατο του αρχηγού: ένα κόμμα μπορούσε να επιβιώσει χάρη στη θέση που είχε στην πολιτική ζωή και στην τακτική του.

Η βάση δεν είχε τυπική οργάνωση. Στην κινητοποίηση των οπαδών μετρούσαν η οικογενειοκρατία, οι πελατειακές σχέσεις και η εξαγορά ψήφων. Παρ' όλα αυτά, για τα δύο μεγάλα κόμματα η ψήφος βασιζόταν κυρίως στην κρίση του εκλογέα για την πολιτική τους, στην επιρροή τους κατά περιοχές και στα συμφέροντα κάθε κοινωνικής ομάδας.

Η ψηφοφορία με σφαιρίδια. Σε κάθε εκλογικό τμήμα υπήρχαν τόσες κάλπες όσοι οι υποψήφιοι. Κάθε κάλπη χωριζόταν μέσα σε δύο μέρη: δεξιά το άσπρο «Ναι», αριστερά το μαύρο «Όχι». Ο ψηφοφόρος περνούσε από όλες, έπαιρνε σε καθεμιά ένα μολυβένιο σφαιρίδιο, σήκωνε το χέρι για να φανεί ότι κρατά μόνο ένα, και το έριχνε μέσα από έναν σωλήνα στο «Ναι» ή στο «Όχι». Έτσι μπορούσε να ψηφίσει θετικά ή αρνητικά κάθε υποψήφιο, και να πει «ναι» και σε κάποιον στον οποίο είχε υποχρέωση και σε κάποιον άλλον που θεωρούσε ικανό, από άλλο κόμμα.

Η κομματική ψήφος δυναμώνει. Μετά το 1882 οι εκλογείς ψήφιζαν όλο και συχνότερα με κομματικά κριτήρια, και λιγόστευε η συνήθεια να ψηφίζουν θετικά πολιτικούς άλλων κομμάτων. Στη δεκαετία του 1890 ψήφιζαν έναν πολιτικό με επιρροή μόνο αν είχε δηλώσει καθαρά σε ποιο κόμμα ανήκει. Οι ανεξάρτητοι τοπικοί παράγοντες λιγόστεψαν: το 1879 υπήρχαν 24 τοπικά ψηφοδέλτια, το 1885 μόνο 4. Ανεξάρτητοι έμπαιναν σε κομματικά ψηφοδέλτια για να έχουν πιθανότητες. Τα κόμματα κέρδιζαν κύρος.

Υποψήφιοι και ηγεσία. Οι υποψήφιοι έρχονταν σχεδόν μόνο από τα μεσαία και ανώτερα στρώματα, πολλοί δικηγόροι και δημόσιοι υπάλληλοι· τα μέλη όμως και από τα κατώτερα. Για να μπει κανείς στο ψηφοδέλτιο μετρούσε αν είχε δικό του τοπικό κύκλο οπαδών. Οργάνωση φαινόταν μόνο στην ηγεσία: μετά τον αρχηγό, σημαντικότερη ήταν η κοινοβουλευτική ομάδα. Επειδή η Βουλή χρειαζόταν μεγάλη πλειοψηφία για απαρτία και αποφάσεις, οι βουλευτές μπορούσαν να πιέσουν την ηγεσία και μόνο με την απουσία τους ή την απειλή της. Έτσι το κόμμα δεν μπορούσε να τους αρνηθεί διορισμούς ή ευνοϊκές ρυθμίσεις για την περιφέρειά τους.

Βία και διαφθορά. Σε αντίθεση με την εποχή του Όθωνα και του Βούλγαρη, οι κυβερνήσεις δεν εξανάγκαζαν συστηματικά τους εκλογείς. Τον κανόνα τον παραβίαζαν κάποιοι υπάλληλοι ή φανατικοί οπαδοί στα χωριά, και σπάνια ακούγονταν κατηγορίες για εξαγορά ψήφων. Η πατρωνία όμως, με διορισμούς, μεταθέσεις, δάνεια, και η συστηματική διαφθορά μέσω της διοίκησης, ήταν συχνό φαινόμενο.

Χωρίς ταξικά κόμματα. Σε αντίθεση με άλλες χώρες της Ευρώπης, στην Ελλάδα του τελευταίου τετάρτου του αιώνα δεν εμφανίστηκαν ταξικά κόμματα, κόμματα δηλαδή που εκπροσωπούν κυρίως μία κοινωνική τάξη. Οι κοινωνικές αντιθέσεις μαλάκωναν με τις πελατειακές σχέσεις και με τη μεγάλη κοινωνική κινητικότητα. Τα δύο κόμματα δεν έδωσαν στον εαυτό τους τοπικό ή ταξικό στίγμα, και η πολιτική ελίτ είχε σχετική αυτονομία από την κοινωνία. Όλα πάντως απευθύνονταν ιδιαίτερα στους αγρότες, το μεγαλύτερο μέρος του ενεργού πληθυσμού.

Από τη χρεοκοπία στο Γουδί (1893–1909)

Το όραμα του Τρικούπη για ένα σύγχρονο, οικονομικά ανεπτυγμένο και ισχυρό κράτος δεν πραγματοποιήθηκε. Παρά τους βαριούς φόρους, το κράτος πτώχευσε. Η δυσαρέσκεια απλώθηκε:

  • αστοί και διανοούμενοι: απογοήτευση από ένα αναποτελεσματικό κράτος και μια βραδυκίνητη γραφειοκρατία, ανάπτυξη που δεν ερχόταν, απόσταση από την Ευρώπη που μεγάλωνε·
  • μικροκαλλιεργητές: ανάλογη δυσαρέσκεια·
  • αξιωματικοί: πίστευαν ότι, χωρίς χρήματα, ο στρατός θα ήταν αναποτελεσματικός σε πόλεμο.

Το αποτέλεσμα ήταν κρίση εμπιστοσύνης προς τα κόμματα συλλήβδην: οι άνθρωποι πίστευαν ότι ούτε οι θεσμοί ούτε τα κόμματα μπορούσαν να κάνουν όσα ήθελαν.

1893–1897: το αδιέξοδο. Τα δύο κόμματα προσπάθησαν να εφαρμόσουν τα προγράμματά τους χωρίς επιτυχία. Ο Δηλιγιάννης, χωρίς χρήματα, δεν μπορούσε να μειώσει τους φόρους· οι τρικουπικοί δεν μπορούσαν να συνεχίσουν τον εκσυγχρονισμό. Ο ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897 έληξε με ολοκληρωτική ήττα και βάθυνε το αδιέξοδο. Η δυσπιστία προς τα κόμματα κορυφώθηκε, και ο Γεώργιος Α΄ βρήκε την ευκαιρία να επιβληθεί στη Βουλή και να ασκεί προσωπική πολιτική.

1897–1909. Όσες μεταρρυθμίσεις έγιναν, κυρίως από τρικουπικές κυβερνήσεις υπό τον Γεώργιο Θεοτόκη, ήταν διοικητικές, π.χ. αποκέντρωση. Το μόνο νέο πολιτικό στοιχείο ήταν οι «Ιάπωνες»: κοινοβουλευτική ομάδα υπό τον Δημήτριο Γούναρη, που ιδρύθηκε το 1906 και κατηγορούσε το σύστημα ότι δεν μπορούσε να προσαρμοστεί στην κοινωνία που άλλαζε. Δεν επιβίωσε· διαλύθηκε το 1908. Στο μεταξύ συντεχνίες και εργατικές ενώσεις διαδήλωναν για λιγότερους φόρους και λιγότερη γραφειοκρατία.

Το κίνημα στο Γουδί

Στις 15 Αυγούστου 1909 εκδηλώθηκε κίνημα στο Γουδί από τον Στρατιωτικό Σύνδεσμο, μυστική ένωση αξιωματικών. Ζητούσε μεταρρυθμίσεις στον στρατό, τη διοίκηση, τη δικαιοσύνη, την εκπαίδευση και τη δημοσιονομική πολιτική.

Δύο χαρακτηριστικά το ξεχωρίζουν:

  • Ο Σύνδεσμος δεν εγκαθίδρυσε δικτατορία· προώθησε τα αιτήματά του μέσω της Βουλής. Υπό την πίεσή του η Βουλή ψήφισε, χωρίς προετοιμασία και συζήτηση, πολλούς νόμους με ριζικές αλλαγές.
  • Είχε λαϊκή στήριξη: στις 14 Σεπτεμβρίου 1909 τα επαγγελματικά σωματεία της πρωτεύουσας οργάνωσαν μεγάλο συλλαλητήριο υπέρ του κινήματος και υπέβαλαν ψήφισμα στο παλάτι με οικονομικά αιτήματα.

Τον Φεβρουάριο του 1910 η Βουλή αποφάσισε να αναθεωρηθούν ορισμένα άρθρα του συντάγματος, και οι εκλογές που ακολούθησαν έβγαλαν αναθεωρητική Βουλή. Στις 15 Μαρτίου 1910 ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος διαλύθηκε, έχοντας πετύχει τους στόχους του. Το 1909 είναι τομή για τα κόμματα: από εδώ ξεκινά η εποχή του Βενιζέλου.

Γραμμή χρόνου του δικομματισμού από τη δεδηλωμένη (1875) ως την αναθεώρηση του 1910, με τη μεταβατική περίοδο 1875–1880 και τα χρόνια 1893–1909.Μεταβατική περίοδοςΑπό τη χρεοκοπία στο Γουδί18701875188018851890189519001905191019151875Η αρχή τηςδεδηλωμένης1884Τρικούπης καιΔηλιγιάννης, 92,2%των εδρών1893Η πτώχευση1897Ήττα στονελληνοτουρκικόπόλεμο1909Το κίνημα στο Γουδί1910Απόφαση γιααναθεώρηση τουσυντάγματος

Παράδειγμα 2

Αξιοποιώντας την πηγή και τις γνώσεις σου, να παρουσιάσεις τι ζητούσε ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος και με ποιον τρόπο το προώθησε.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Ιστορικοί όροι

ΌροςΣύντομος ορισμός
ΔικομματισμόςΤο σύστημα δύο μεγάλων κομμάτων εξουσίας που θεμελιώθηκε μετά τη δεδηλωμένη: το 1884 τα κόμματα του Χ. Τρικούπη και του Θ. Δηλιγιάννη έλεγχαν το 92,2% των εδρών.
Κράτος δικαίουΚράτος στο οποίο η οργάνωση και η λειτουργία όλων των θεσμών και της κρατικής εξουσίας ρυθμίζονται από νόμους που έχει θεσπίσει το ίδιο. Πρώτος στόχος του προγράμματος του Τρικούπη.
ΣφαιρίδιοΜικρή μολυβένια σφαίρα που έριχνε ο ψηφοφόρος στο «Ναι» ή στο «Όχι» της κάλπης κάθε υποψηφίου, αντί για ψηφοδέλτιο. Χρησιμοποιήθηκε για τελευταία φορά στις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου 1920.
Ταξικό κόμμαΚόμμα που εκπροσωπεί κυρίως ή αποκλειστικά τα συμφέροντα μιας κοινωνικής τάξης. Στην Ελλάδα του τέλους του 19ου αιώνα δεν εμφανίστηκαν, γιατί τις αντιθέσεις τις μαλάκωναν οι πελατειακές σχέσεις και η μεγάλη κοινωνική κινητικότητα.
ΙάπωνεςΚοινοβουλευτική ομάδα υπό τον Δ. Γούναρη (1906–1908), που κατηγορούσε το πολιτικό σύστημα ότι δεν προσαρμοζόταν στις κοινωνικές εξελίξεις· το μόνο νέο πολιτικό στοιχείο ως το 1909.
Στρατιωτικός ΣύνδεσμοςΜυστική ένωση αξιωματικών που έκανε το κίνημα στο Γουδί (15 Αυγούστου 1909) με αιτήματα μεταρρυθμίσεων· δεν εγκαθίδρυσε δικτατορία, πίεσε τη Βουλή να ψηφίσει νόμους και διαλύθηκε στις 15 Μαρτίου 1910.

Όροι

Στις Πανελλήνιες ζητούνται τρεις όροι για 15 μονάδες, και οι μονάδες πάνε στα σημεία του βιβλίου. Διάβασε, συμπλήρωσε, γράψε από μνήμης.

Κοινοβουλευτική ομάδα των Ιαπώνων

Πολιτικό μόρφωμα υπό τον Δημήτριο Γούναρη, που ιδρύθηκε το 1906 και ήταν το μοναδικό νέο πολιτικό στοιχείο έως το 1909. Επίκεντρο της κριτικής του ήταν η αδυναμία του πολιτικού συστήματος να προσαρμοστεί στις εξελίξεις της κοινωνίας. Δεν μπόρεσε να επιβιώσει και διαλύθηκε το 1908.

5 σημεία με έντονα: αυτά μετράει ο βαθμολογητής.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Γιατί το διάστημα 1875–1880 χαρακτηρίζεται μεταβατικό για το κομματικό σύστημα;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 6

Τι ποσοστό των εδρών της Βουλής έλεγχαν μαζί το 1884 τα κόμματα του Τρικούπη και του Δηλιγιάννη;

Τα κατάφερες;

  • Να παρουσιάζεις το πρόγραμμα του Χ. Τρικούπη, τα μέσα με τα οποία το εφάρμοσε και το αποτέλεσμά του.
  • Να συγκρίνεις τις θέσεις του Τρικούπη και του Θ. Δηλιγιάννη για το κράτος, τους φόρους, την ανάπτυξη και τη γη της Θεσσαλίας.
  • Να περιγράφεις πώς ήταν οργανωμένα τα κόμματα και πώς ψήφιζαν οι εκλογείς στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα.
  • Να εξηγείς πώς η χρεοκοπία του 1893 και η ήττα του 1897 οδήγησαν σε κρίση εμπιστοσύνης και στο κίνημα στο Γουδί (1909).

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;