Δικομματισμός: Τρικούπης και Δηλιγιάννης (1880–1909)
Δύο κόμματα, δύο προγράμματα, και ο δρόμος από τη χρεοκοπία στο Γουδί.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2025 Α2 ·2022 Α1 ·2022 Β1 ·2021 Δ1 ·2020 επαν. Α1 ·2020 Α1
Θα μάθεις να
- Να παρουσιάζεις το πρόγραμμα του Χ. Τρικούπη, τα μέσα με τα οποία το εφάρμοσε και το αποτέλεσμά του.
- Να συγκρίνεις τις θέσεις του Τρικούπη και του Θ. Δηλιγιάννη για το κράτος, τους φόρους, την ανάπτυξη και τη γη της Θεσσαλίας.
- Να περιγράφεις πώς ήταν οργανωμένα τα κόμματα και πώς ψήφιζαν οι εκλογείς στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα.
- Να εξηγείς πώς η χρεοκοπία του 1893 και η ήττα του 1897 οδήγησαν σε κρίση εμπιστοσύνης και στο κίνημα στο Γουδί (1909).
Από τα πολλά κόμματα στα δύο
Η δεδηλωμένη δεν έφερε αμέσως δικομματισμό. Το διάστημα 1875–1880 ήταν μεταβατικό: στις εκλογές του 1875 και του 1879 κανένα κόμμα δεν πήρε πλειοψηφία στη Βουλή. Λίγα χρόνια μετά όμως, το 1884, τα κόμματα του Χαρίλαου Τρικούπη και του Θεόδωρου Δηλιγιάννη έλεγχαν μαζί το 92,2% των εδρών. Το κοινοβουλευτικό σύστημα και ο δικομματισμός είχαν θεμελιωθεί.
Το πρόγραμμα του Τρικούπη
Ήδη από το 1875 το τρικουπικό κόμμα είχε συστηματικό πρόγραμμα εκσυγχρονισμού, αρκετά κοντά στις ιδέες του Κουμουνδούρου. Προέβλεπε τέσσερα πράγματα:
- κράτος δικαίου: ένα κράτος όπου η οργάνωση και η λειτουργία όλων των θεσμών ρυθμίζονται από νόμους που έχει θεσπίσει το ίδιο·
- εξορθολογισμό της διοίκησης, κυρίως με προσόντα για τους δημόσιους υπαλλήλους, ώστε να περιοριστεί η ευνοιοκρατία·
- ανάπτυξη της οικονομίας, κυρίως ενίσχυση της γεωργίας·
- καλύτερη άμυνα και υποδομή, κυρίως συγκοινωνίες.
Με ποια μέσα:
- οργανωτικές αλλαγές και βελτίωση των οικονομικών του κράτους, με αύξηση των φόρων και δάνεια·
- κίνητρα στην ιδιωτική πρωτοβουλία για επενδύσεις.
Οι τρικουπικοί εφάρμοσαν το πρόγραμμα με συνέπεια. Το αποτέλεσμα όμως ήταν να εξαντληθούν οι φορολογούμενοι και να επιβαρυνθεί υπερβολικά ο προϋπολογισμός. Το 1893 το κράτος κήρυξε πτώχευση.
Ποιους εκπροσωπούσε ο Τρικούπης
Ως τη δεκαετία του 1870 το κράτος ήταν ο κύριος εργοδότης. Μια θέση στο δημόσιο σήμαινε ασφάλεια και κοινωνική άνοδο, και στους ανώτατους λειτουργούς εξασφάλιζε εισόδημα που σχεδόν ξεπερνούσε όλων των άλλων. Πολλοί λοιπόν ζητούσαν από το κράτος διορισμό. Με τον εκχρηματισμό της οικονομίας όμως εμφανίστηκαν κοινωνικά στρώματα που δεν ζητούσαν διορισμό, αλλά μέτρα που θα ευνοούσαν τις δουλειές τους. Αυτών των στρωμάτων φορέας ήταν ο Τρικούπης.
Ο Δηλιγιάννης: το αντίθετο πρόγραμμα
Γύρω από τον Θ. Δηλιγιάννη συσπειρώθηκαν οι βουλευτές που αντιπολιτεύονταν τον Τρικούπη, και οι θέσεις του ήταν σε μεγάλο βαθμό αντίθετες:
| Χ. Τρικούπης | Θ. Δηλιγιάννης | |
|---|---|---|
| Εξουσίες | Κράτος δικαίου, προσόντα για τους υπαλλήλους | Δεν δεχόταν τον χωρισμό των εξουσιών· ήθελε να τις συγκεντρώνει και να τις ελέγχει το κόμμα |
| Ρόλος του κράτους | Μοχλός της ανάπτυξης· εκσυγχρονισμός με κάθε κόστος | Κράτος κοινωνικής αλληλεγγύης· κριτική στο κοινωνικό κόστος του εκσυγχρονισμού |
| Φόροι και θέσεις | Αύξηση φόρων, δάνεια | Κοινωνική δικαιοσύνη: μείωση των φόρων και ευκαιρίες για δημόσιες θέσεις στους προστατευόμενούς του |
| Ανάπτυξη | Γρήγορη, με έργα και ιδιωτικές επενδύσεις | Αργή, πάνω σε παραδοσιακές παραγωγικές δραστηριότητες· απέχθεια για το τυχοδιωκτικό χρηματιστικό κεφάλαιο |
| Θεσσαλία (μεγάλη ιδιοκτησία) | Στήριζαν τους μεγαλογαιοκτήμονες | Προσπάθησαν να δώσουν γη στους αγρότες, χωρίς να το πετύχουν· πήραν κάποια μέτρα για τη θέση τους |
Παράδειγμα 1
Να συγκρίνετε τις πολιτικές θέσεις του Χαρίλαου Τρικούπη και του Θεόδωρου Δηλιγιάννη.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Σχέδιο. «Συγκρίνω» σημαίνει ανά άξονα, όχι δύο χωριστές παράγραφοι. Διάλεξε τέσσερις άξονες: εξουσίες, ρόλο του κράτους, φόρους, ανάπτυξη· και κλείσε με το παράδειγμα της Θεσσαλίας.
Εξουσίες και κράτος. Ο Τρικούπης ήθελε κράτος δικαίου και υπαλλήλους με προσόντα· ο Δηλιγιάννης δεν δεχόταν τον χωρισμό των εξουσιών και ήθελε να τις ελέγχει το κόμμα. Για τον Τρικούπη το κράτος ήταν μοχλός ανάπτυξης· για τον Δηλιγιάννη, κράτος κοινωνικής αλληλεγγύης.
Φόροι και ανάπτυξη. Ο Τρικούπης αύξησε φόρους και πήρε δάνεια για γρήγορο εκσυγχρονισμό «με κάθε κόστος»· ο Δηλιγιάννης ζητούσε μείωση των φόρων, θέσεις για τους προστατευόμενούς του και αργή ανάπτυξη σε παραδοσιακές δραστηριότητες, χωρίς το «τυχοδιωκτικό» χρηματιστικό κεφάλαιο.
Θεσσαλία και κατάληξη. Οι τρικουπικοί στήριξαν τους μεγαλογαιοκτήμονες· οι δηλιγιαννικοί επιχείρησαν, ανεπιτυχώς, να δώσουν γη στους αγρότες. Μια καλή απάντηση τελειώνει με το κοινό αδιέξοδο: μετά το 1893 κανένα από τα δύο προγράμματα δεν μπορούσε να εφαρμοστεί.
Πώς λειτουργούσαν τα κόμματα (1880–1900)
Στη δεκαετία του 1880 τα κόμματα ήταν πολύ πιο συγκροτημένα από πριν. Δεν είναι καν βέβαιο ότι διαλύονταν οπωσδήποτε με τον θάνατο του αρχηγού: ένα κόμμα μπορούσε να επιβιώσει χάρη στη θέση που είχε στην πολιτική ζωή και στην τακτική του.
Η βάση δεν είχε τυπική οργάνωση. Στην κινητοποίηση των οπαδών μετρούσαν η οικογενειοκρατία, οι πελατειακές σχέσεις και η εξαγορά ψήφων. Παρ' όλα αυτά, για τα δύο μεγάλα κόμματα η ψήφος βασιζόταν κυρίως στην κρίση του εκλογέα για την πολιτική τους, στην επιρροή τους κατά περιοχές και στα συμφέροντα κάθε κοινωνικής ομάδας.
Η ψηφοφορία με σφαιρίδια. Σε κάθε εκλογικό τμήμα υπήρχαν τόσες κάλπες όσοι οι υποψήφιοι. Κάθε κάλπη χωριζόταν μέσα σε δύο μέρη: δεξιά το άσπρο «Ναι», αριστερά το μαύρο «Όχι». Ο ψηφοφόρος περνούσε από όλες, έπαιρνε σε καθεμιά ένα μολυβένιο σφαιρίδιο, σήκωνε το χέρι για να φανεί ότι κρατά μόνο ένα, και το έριχνε μέσα από έναν σωλήνα στο «Ναι» ή στο «Όχι». Έτσι μπορούσε να ψηφίσει θετικά ή αρνητικά κάθε υποψήφιο, και να πει «ναι» και σε κάποιον στον οποίο είχε υποχρέωση και σε κάποιον άλλον που θεωρούσε ικανό, από άλλο κόμμα.
Η κομματική ψήφος δυναμώνει. Μετά το 1882 οι εκλογείς ψήφιζαν όλο και συχνότερα με κομματικά κριτήρια, και λιγόστευε η συνήθεια να ψηφίζουν θετικά πολιτικούς άλλων κομμάτων. Στη δεκαετία του 1890 ψήφιζαν έναν πολιτικό με επιρροή μόνο αν είχε δηλώσει καθαρά σε ποιο κόμμα ανήκει. Οι ανεξάρτητοι τοπικοί παράγοντες λιγόστεψαν: το 1879 υπήρχαν 24 τοπικά ψηφοδέλτια, το 1885 μόνο 4. Ανεξάρτητοι έμπαιναν σε κομματικά ψηφοδέλτια για να έχουν πιθανότητες. Τα κόμματα κέρδιζαν κύρος.
Υποψήφιοι και ηγεσία. Οι υποψήφιοι έρχονταν σχεδόν μόνο από τα μεσαία και ανώτερα στρώματα, πολλοί δικηγόροι και δημόσιοι υπάλληλοι· τα μέλη όμως και από τα κατώτερα. Για να μπει κανείς στο ψηφοδέλτιο μετρούσε αν είχε δικό του τοπικό κύκλο οπαδών. Οργάνωση φαινόταν μόνο στην ηγεσία: μετά τον αρχηγό, σημαντικότερη ήταν η κοινοβουλευτική ομάδα. Επειδή η Βουλή χρειαζόταν μεγάλη πλειοψηφία για απαρτία και αποφάσεις, οι βουλευτές μπορούσαν να πιέσουν την ηγεσία και μόνο με την απουσία τους ή την απειλή της. Έτσι το κόμμα δεν μπορούσε να τους αρνηθεί διορισμούς ή ευνοϊκές ρυθμίσεις για την περιφέρειά τους.
Βία και διαφθορά. Σε αντίθεση με την εποχή του Όθωνα και του Βούλγαρη, οι κυβερνήσεις δεν εξανάγκαζαν συστηματικά τους εκλογείς. Τον κανόνα τον παραβίαζαν κάποιοι υπάλληλοι ή φανατικοί οπαδοί στα χωριά, και σπάνια ακούγονταν κατηγορίες για εξαγορά ψήφων. Η πατρωνία όμως, με διορισμούς, μεταθέσεις, δάνεια, και η συστηματική διαφθορά μέσω της διοίκησης, ήταν συχνό φαινόμενο.
Χωρίς ταξικά κόμματα. Σε αντίθεση με άλλες χώρες της Ευρώπης, στην Ελλάδα του τελευταίου τετάρτου του αιώνα δεν εμφανίστηκαν ταξικά κόμματα, κόμματα δηλαδή που εκπροσωπούν κυρίως μία κοινωνική τάξη. Οι κοινωνικές αντιθέσεις μαλάκωναν με τις πελατειακές σχέσεις και με τη μεγάλη κοινωνική κινητικότητα. Τα δύο κόμματα δεν έδωσαν στον εαυτό τους τοπικό ή ταξικό στίγμα, και η πολιτική ελίτ είχε σχετική αυτονομία από την κοινωνία. Όλα πάντως απευθύνονταν ιδιαίτερα στους αγρότες, το μεγαλύτερο μέρος του ενεργού πληθυσμού.
Από τη χρεοκοπία στο Γουδί (1893–1909)
Το όραμα του Τρικούπη για ένα σύγχρονο, οικονομικά ανεπτυγμένο και ισχυρό κράτος δεν πραγματοποιήθηκε. Παρά τους βαριούς φόρους, το κράτος πτώχευσε. Η δυσαρέσκεια απλώθηκε:
- αστοί και διανοούμενοι: απογοήτευση από ένα αναποτελεσματικό κράτος και μια βραδυκίνητη γραφειοκρατία, ανάπτυξη που δεν ερχόταν, απόσταση από την Ευρώπη που μεγάλωνε·
- μικροκαλλιεργητές: ανάλογη δυσαρέσκεια·
- αξιωματικοί: πίστευαν ότι, χωρίς χρήματα, ο στρατός θα ήταν αναποτελεσματικός σε πόλεμο.
Το αποτέλεσμα ήταν κρίση εμπιστοσύνης προς τα κόμματα συλλήβδην: οι άνθρωποι πίστευαν ότι ούτε οι θεσμοί ούτε τα κόμματα μπορούσαν να κάνουν όσα ήθελαν.
1893–1897: το αδιέξοδο. Τα δύο κόμματα προσπάθησαν να εφαρμόσουν τα προγράμματά τους χωρίς επιτυχία. Ο Δηλιγιάννης, χωρίς χρήματα, δεν μπορούσε να μειώσει τους φόρους· οι τρικουπικοί δεν μπορούσαν να συνεχίσουν τον εκσυγχρονισμό. Ο ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897 έληξε με ολοκληρωτική ήττα και βάθυνε το αδιέξοδο. Η δυσπιστία προς τα κόμματα κορυφώθηκε, και ο Γεώργιος Α΄ βρήκε την ευκαιρία να επιβληθεί στη Βουλή και να ασκεί προσωπική πολιτική.
1897–1909. Όσες μεταρρυθμίσεις έγιναν, κυρίως από τρικουπικές κυβερνήσεις υπό τον Γεώργιο Θεοτόκη, ήταν διοικητικές, π.χ. αποκέντρωση. Το μόνο νέο πολιτικό στοιχείο ήταν οι «Ιάπωνες»: κοινοβουλευτική ομάδα υπό τον Δημήτριο Γούναρη, που ιδρύθηκε το 1906 και κατηγορούσε το σύστημα ότι δεν μπορούσε να προσαρμοστεί στην κοινωνία που άλλαζε. Δεν επιβίωσε· διαλύθηκε το 1908. Στο μεταξύ συντεχνίες και εργατικές ενώσεις διαδήλωναν για λιγότερους φόρους και λιγότερη γραφειοκρατία.
Το κίνημα στο Γουδί
Στις 15 Αυγούστου 1909 εκδηλώθηκε κίνημα στο Γουδί από τον Στρατιωτικό Σύνδεσμο, μυστική ένωση αξιωματικών. Ζητούσε μεταρρυθμίσεις στον στρατό, τη διοίκηση, τη δικαιοσύνη, την εκπαίδευση και τη δημοσιονομική πολιτική.
Δύο χαρακτηριστικά το ξεχωρίζουν:
- Ο Σύνδεσμος δεν εγκαθίδρυσε δικτατορία· προώθησε τα αιτήματά του μέσω της Βουλής. Υπό την πίεσή του η Βουλή ψήφισε, χωρίς προετοιμασία και συζήτηση, πολλούς νόμους με ριζικές αλλαγές.
- Είχε λαϊκή στήριξη: στις 14 Σεπτεμβρίου 1909 τα επαγγελματικά σωματεία της πρωτεύουσας οργάνωσαν μεγάλο συλλαλητήριο υπέρ του κινήματος και υπέβαλαν ψήφισμα στο παλάτι με οικονομικά αιτήματα.
Τον Φεβρουάριο του 1910 η Βουλή αποφάσισε να αναθεωρηθούν ορισμένα άρθρα του συντάγματος, και οι εκλογές που ακολούθησαν έβγαλαν αναθεωρητική Βουλή. Στις 15 Μαρτίου 1910 ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος διαλύθηκε, έχοντας πετύχει τους στόχους του. Το 1909 είναι τομή για τα κόμματα: από εδώ ξεκινά η εποχή του Βενιζέλου.
Παράδειγμα 2
Αξιοποιώντας την πηγή και τις γνώσεις σου, να παρουσιάσεις τι ζητούσε ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος και με ποιον τρόπο το προώθησε.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Από την προκήρυξη του Συνδέσμου την ημέρα του κινήματος: «…πρέπει, χάριν αυτού του συμφέροντος της Δυναστείας, όπως ο τε Διάδοχος και οι Βασιλόπαιδες, απόσχωσι της ενεργού και διοικητικής εν τω στρατώ και τω ναυτικώ υπηρεσίας…» Και πιο κάτω ζητά η διοίκηση να γίνει «χρηστή και έντιμος» και η δικαιοσύνη να απονέμεται «ταχέως μετ’ αμεροληψίας».
Τι ζητά. Πρώτα στρατιωτικά: να φύγουν οι πρίγκιπες από τη διοίκηση του στρατού και του ναυτικού, και να είναι στρατιωτικοί οι υπουργοί των Στρατιωτικών και των Ναυτικών. Μετά γενική ανόρθωση: χρηστή διοίκηση, γρήγορη και αμερόληπτη δικαιοσύνη, εκπαίδευση χρήσιμη στη ζωή, ασφάλεια, ανόρθωση των οικονομικών. Πρόσεξε τον τόνο: η προκήρυξη μιλά «χάριν της Δυναστείας», δεν επιτίθεται στον θρόνο.
Τι προσθέτουν οι γνώσεις σου. Οι αξιωματικοί ήταν δυσαρεστημένοι γιατί θεωρούσαν τον στρατό αναποτελεσματικό, ιδίως μετά το 1897. Ο Σύνδεσμος δεν πήρε την εξουσία· πίεσε τη Βουλή να ψηφίσει πολλούς νόμους. Το συλλαλητήριο των σωματείων (14 Σεπτεμβρίου) του έδωσε λαϊκή νομιμοποίηση.
Η κατάληξη. Τον Φεβρουάριο του 1910 αποφασίστηκε αναθεώρηση του συντάγματος, και στις 15 Μαρτίου 1910 ο Σύνδεσμος αυτοδιαλύθηκε. Γράψε στο τέλος γιατί αυτό μετρά: ο στρατός πίεσε, αλλά οι αλλαγές πέρασαν από τη Βουλή.
Ιστορικοί όροι
| Όρος | Σύντομος ορισμός |
|---|---|
| Δικομματισμός | Το σύστημα δύο μεγάλων κομμάτων εξουσίας που θεμελιώθηκε μετά τη δεδηλωμένη: το 1884 τα κόμματα του Χ. Τρικούπη και του Θ. Δηλιγιάννη έλεγχαν το 92,2% των εδρών. |
| Κράτος δικαίου | Κράτος στο οποίο η οργάνωση και η λειτουργία όλων των θεσμών και της κρατικής εξουσίας ρυθμίζονται από νόμους που έχει θεσπίσει το ίδιο. Πρώτος στόχος του προγράμματος του Τρικούπη. |
| Σφαιρίδιο | Μικρή μολυβένια σφαίρα που έριχνε ο ψηφοφόρος στο «Ναι» ή στο «Όχι» της κάλπης κάθε υποψηφίου, αντί για ψηφοδέλτιο. Χρησιμοποιήθηκε για τελευταία φορά στις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου 1920. |
| Ταξικό κόμμα | Κόμμα που εκπροσωπεί κυρίως ή αποκλειστικά τα συμφέροντα μιας κοινωνικής τάξης. Στην Ελλάδα του τέλους του 19ου αιώνα δεν εμφανίστηκαν, γιατί τις αντιθέσεις τις μαλάκωναν οι πελατειακές σχέσεις και η μεγάλη κοινωνική κινητικότητα. |
| Ιάπωνες | Κοινοβουλευτική ομάδα υπό τον Δ. Γούναρη (1906–1908), που κατηγορούσε το πολιτικό σύστημα ότι δεν προσαρμοζόταν στις κοινωνικές εξελίξεις· το μόνο νέο πολιτικό στοιχείο ως το 1909. |
| Στρατιωτικός Σύνδεσμος | Μυστική ένωση αξιωματικών που έκανε το κίνημα στο Γουδί (15 Αυγούστου 1909) με αιτήματα μεταρρυθμίσεων· δεν εγκαθίδρυσε δικτατορία, πίεσε τη Βουλή να ψηφίσει νόμους και διαλύθηκε στις 15 Μαρτίου 1910. |
Όροι
Στις Πανελλήνιες ζητούνται τρεις όροι για 15 μονάδες, και οι μονάδες πάνε στα σημεία του βιβλίου. Διάβασε, συμπλήρωσε, γράψε από μνήμης.
Κοινοβουλευτική ομάδα των Ιαπώνων
Πολιτικό μόρφωμα υπό τον Δημήτριο Γούναρη, που ιδρύθηκε το 1906 και ήταν το μοναδικό νέο πολιτικό στοιχείο έως το 1909. Επίκεντρο της κριτικής του ήταν η αδυναμία του πολιτικού συστήματος να προσαρμοστεί στις εξελίξεις της κοινωνίας. Δεν μπόρεσε να επιβιώσει και διαλύθηκε το 1908.
5 σημεία με έντονα: αυτά μετράει ο βαθμολογητής.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Τι ποσοστό των εδρών της Βουλής έλεγχαν μαζί το 1884 τα κόμματα του Τρικούπη και του Δηλιγιάννη;
Τα κατάφερες;
- Να παρουσιάζεις το πρόγραμμα του Χ. Τρικούπη, τα μέσα με τα οποία το εφάρμοσε και το αποτέλεσμά του.
- Να συγκρίνεις τις θέσεις του Τρικούπη και του Θ. Δηλιγιάννη για το κράτος, τους φόρους, την ανάπτυξη και τη γη της Θεσσαλίας.
- Να περιγράφεις πώς ήταν οργανωμένα τα κόμματα και πώς ψήφιζαν οι εκλογείς στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα.
- Να εξηγείς πώς η χρεοκοπία του 1893 και η ήττα του 1897 οδήγησαν σε κρίση εμπιστοσύνης και στο κίνημα στο Γουδί (1909).
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.