Μετάβαση στο περιεχόμενο

Από το Σύνταγμα του 1844 στη δεδηλωμένη

Η 3η Σεπτεμβρίου, η «νέα γενιά», η έξωση του Όθωνα και η βασιλευομένη δημοκρατία.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2026 Α1 ·2026 Α2 ·2025 επαν. Α2 ·2024 επαν. Α1 ·2024 επαν. Δ1 ·2024 Α2 ·2022 επαν. Α1 ·2022 επαν. Δ1 ·2022 Α1 ·2021 Α2 ·2020 επαν. Α2 ·2020 Α1

Θα μάθεις να

  1. Να παρουσιάζεις τι κατοχύρωσε το σύνταγμα του 1844 για τα δικαιώματα, τις εξουσίες του βασιλιά και την ψήφο, και ποια ήταν η αδυναμία του για τα κόμματα.
  2. Να εξηγείς γιατί παρήκμασαν τα «ξενικά» κόμματα μετά το 1844, κόμμα προς κόμμα.
  3. Να περιγράφεις τη «νέα γενιά», τα αιτήματά της και τον δρόμο προς την έξωση του Όθωνα το 1862.
  4. Να συγκρίνεις το σύνταγμα του 1864 με εκείνο του 1844 και να εξηγείς γιατί η αρχή της δεδηλωμένης (1875) ήταν τομή.

Η 3η Σεπτεμβρίου 1843 και το σύνταγμα του 1844

Η επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 λειτούργησε καταλυτικά: ανάγκασε τον Όθωνα να δεχτεί σύνταγμα, και μέσα στις συζητήσεις για το σύνταγμα τα κόμματα βγήκαν για πρώτη φορά στο προσκήνιο με καθαρές θέσεις. Και τα τρία τάχθηκαν υπέρ του συντάγματος. Ακόμη και το ρωσικό, που στην ουσία ήταν αντισυνταγματικό, το δέχτηκε ως μόνη λύση, αφού ο Όθων δεν μπορούσε να ανατραπεί. Το ζητούμενο λοιπόν ήταν ένα: να περιοριστούν οι εξουσίες του βασιλιά.

Οι ηγέτες των τριών κομμάτων διηύθυναν μαζί τις εργασίες της Εθνοσυνέλευσης του 1843–1844. Κατάφεραν να αποφύγουν τα άκρα, να επιβληθούν στις ριζοσπαστικές ομάδες των κομμάτων τους και να αποφασίσουν από κοινού για τις συνταγματικές ρυθμίσεις. Πρωθυπουργός αμέσως μετά την 3η Σεπτεμβρίου έγινε ο Ανδρέας Μεταξάς, κορυφαίο στέλεχος του ρωσικού κόμματος.

Τι κατοχύρωσε το σύνταγμα του 1844:

ΠεδίοΡύθμιση
Θεμελιώδη δικαιώματαΙσότητα απέναντι στον νόμο, απαγόρευση της δουλείας, απαραβίαστο του οικογενειακού ασύλου, ελευθερία γνώμης και τύπου, προστασία της ιδιοκτησίας, δωρεάν εκπαίδευση.
ΒασιλιάςΣυμμετέχει στη νομοθετική εξουσία· είναι αρχηγός του κράτους και του στρατού. Όμως καμία πράξη του δεν ισχύει χωρίς την προσυπογραφή του αρμόδιου υπουργού.
ΨήφοςΚαθολική ψηφοφορία των ανδρών με ελάχιστους περιορισμούς: παγκόσμια πρωτοπορία. Ο εκλογέας μπορούσε να δώσει θετική ψήφο σε όσους υποψηφίους ήθελε, ακόμη και από διαφορετικούς συνδυασμούς.
ΣώματαΒουλή και Γερουσία. Οι γερουσιαστές διορίζονταν από τον βασιλιά, ισόβια.
ΚόμματαΚαμία συνταγματική πρόβλεψη. Ο κανονισμός της Βουλής όριζε ότι οι επιτροπές συγκροτούνται με κλήρωση, κάτι που ανάγκαζε τις παρατάξεις σε διαβουλεύσεις και κάποτε σε συναίνεση.

Ο εκλογικός νόμος καθιέρωσε πλειοψηφικό σύστημα δύο γύρων, με άμεση, σχεδόν καθολική και μυστική ψηφοφορία. Ψήφιζαν οι άνδρες από 25 ετών, εφόσον είχαν κάποια ιδιοκτησία στην επαρχία όπου ζούσαν ή ασκούσαν εκεί κάποιο επάγγελμα. Αποκλείονταν όσοι ήταν υπόδικοι για κακούργημα, όσοι είχαν στερηθεί το δικαίωμα με δικαστική απόφαση και όσοι δεν διαχειρίζονταν ελεύθερα την περιουσία τους.

Η αδυναμία. Το σύνταγμα δεν κατοχύρωσε το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι. Χωρίς αυτό, η οργάνωση κομματικών μηχανισμών μπορούσε να βρίσκει εμπόδια.

Μίμηση ή δικός μας δρόμος;

Η καθολική ψήφος άνοιξε πλατύ πεδίο συμμετοχής πολιτών και κομμάτων, και διευκόλυνε τη διεκδίκηση συμφερόντων. Υπάρχει όμως μια ένσταση: ίσως οι φιλελεύθερες διαδικασίες ήταν έργο μιας μικρής ηγετικής ομάδας, που μιμήθηκε δυτικά πρότυπα, τα οποία παραμορφώθηκαν σε μια λιγότερο αναπτυγμένη κοινωνία. Το βιβλίο απαντά ότι, όποιες κι αν ήταν οι επιρροές, ο κοινοβουλευτισμός ρίζωσε και πήρε δικούς του δρόμους, γιατί απαντούσε σε πραγματικές ανάγκες της ελληνικής κοινωνίας. Η μίμηση μόνη της δεν θα αρκούσε για να κινητοποιήσει πολιτικά μεγάλα τμήματα του πληθυσμού. Τα κόμματα ήταν αναγκαιότητα της εποχής. Μόνο μην τα περιγράψεις με σημερινούς όρους, αριστερά και δεξιά, προοδευτικά και συντηρητικά: δεν ταιριάζουν.

Η παρακμή των «ξενικών» κομμάτων (1844–1864)

Μέσα στο νέο συνταγματικό καθεστώς τα κόμματα θα μπορούσαν να αναπτυχθούν. Αντίθετα, στασίμασαν και δεν απάντησαν στις νέες ανάγκες. Η παρακμή είχε διαφορετική αιτία για το καθένα:

ΚόμμαΤι έγινεΓιατί παρήκμασε
ΡωσικόΣτο διάστημα 1844–1864 ικανοποιήθηκαν σχεδόν όλα τα αιτήματά του για την Ορθόδοξη Εκκλησία. Το άρθρο 2 του 1844 όριζε την Εκκλησία της Ελλάδας αυτοκέφαλη, αλλά ενωμένη δογματικά με τη Μεγάλη Εκκλησία της Κωνσταντινούπολης.Αφού τα μεγάλα εκκλησιαστικά ζητήματα είχαν λυθεί και όλοι οι πολιτικοί ήταν ορθόδοξοι, δεν είχε λόγο ύπαρξης: για τα επίκαιρα ζητήματα δεν είχε θέσεις. Η ήττα της Ρωσίας στον Κριμαϊκό πόλεμο το αποδυνάμωσε, και σταδιακά εξαφανίστηκε.
ΓαλλικόΟ Κωλέττης, ο πρώτος εκλεγμένος πρωθυπουργός της Ελλάδας, ενίσχυσε τον ρόλο του βασιλιά και υπονόμευσε τον κοινοβουλευτισμό. Τρομοκρατούσε τους εκλογείς με βία και νοθεία. Το 1846/1847 κρατούσε πέντε από τα επτά υπουργεία, δεν εμφανιζόταν σχεδόν ποτέ στη Βουλή και έκανε αδύνατο τον έλεγχο της κυβέρνησης: ένα είδος κοινοβουλευτικής δικτατορίας.Μετά τον θάνατό του το 1847 ξέσπασε διαμάχη για τη διαδοχή.
Αγγλικό και γαλλικόΣτον Κριμαϊκό πόλεμο (1853–1856) Αγγλία και Γαλλία φέρθηκαν βίαια στην Ελλάδα και της επέβαλαν ναυτικό αποκλεισμό. Είχε προηγηθεί η υπόθεση Πατσίφικο.Τα δύο κόμματα έχασαν την εμπιστοσύνη των οπαδών τους. Το ρωσικό κέρδισε προσωρινά, ως την ήττα της Ρωσίας.

Η υπόθεση Πατσίφικο. Τον Απρίλιο του 1849 όχλος στην Αθήνα λεηλάτησε το σπίτι του Δον Πατσίφικο, Εβραίου με βρετανική υπηκοότητα. Εκείνος ζήτησε υπέρογκη αποζημίωση και την παρέμβαση της βρετανικής πρεσβείας. Το 1850 η Βρετανία επέβαλε ναυτικό αποκλεισμό της Ελλάδας, απαιτώντας να ρυθμιστεί η υπόθεση και κάποιες άλλες απαιτήσεις Βρετανών υπηκόων. Ο αποκλεισμός σταμάτησε ύστερα από έντονη αντίδραση της Γαλλίας και της Ρωσίας.

Ο Όθων και η αντιπολίτευση. Ο βασιλιάς προσπαθούσε να στηρίζει στις εκλογές τους κυβερνητικούς υποψηφίους. Έτσι τα κόμματα της αντιπολίτευσης βρέθηκαν σε διαρκή σύγκρουση με την Αυλή, και μάλιστα τη στιγμή που οι μεταξύ τους διαφωνίες είχαν μαλακώσει.

Παράδειγμα 1

Να εξηγήσετε γιατί παρήκμασαν τα «ξενικά» κόμματα στην περίοδο της συνταγματικής μοναρχίας (1844–1862).

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Η «νέα γενιά» και το 1862

Οι ηγέτες των ξενικών κομμάτων είχαν ζήσει την Επανάσταση· οι ιδέες τους είχαν διαμορφωθεί πριν από αυτήν. Για την επόμενη γενιά, η Επανάσταση ήταν ιστορία. Δεν είχε τις εμπειρίες των πατέρων της, την τουρκοκρατία, τον Αγώνα, την αντιβασιλεία, τη βοήθεια των Δυνάμεων στις κρίσιμες στιγμές, και απομακρύνθηκε από τις διαμάχες τους και από τα κόμματα που τις εξέφραζαν.

Η γενιά αυτή ζούσε γρήγορες αλλαγές: συχνές πολιτικές μεταβολές, οικονομική και τεχνική ανάπτυξη με πρωτόγνωρους ρυθμούς. Οι άνθρωποι σταμάτησαν να ζουν όπως οι πρόγονοί τους. Ειδικότερα:

  • αυξήθηκε ο αστικός πληθυσμός, πιο κοντά στα κέντρα των αποφάσεων και στην ενημέρωση·
  • μειώθηκαν εντυπωσιακά οι αναλφάβητοι άνδρες· η γρήγορη διάδοση της παιδείας αύξησε τις κοινωνικές εντάσεις και τις απαιτήσεις·
  • ακόμη και οι ημιμαθείς έκριναν τις δυσλειτουργίες του κράτους και την καθυστέρηση απέναντι στη Δύση, και ήθελαν να συμμετέχουν στα πολιτικά.

Η νέα γενιά πίστευε ότι το συνταγματικό πολίτευμα δεν μπορούσε να αναπτυχθεί επειδή το εμπόδιζαν η Αυλή και ο ίδιος ο βασιλιάς, που τον θεωρούσε πολιτικά ατάλαντο. Στα τέλη της δεκαετίας του 1850, με την οικονομική δυσπραγία και τη δυσλειτουργία του συστήματος, η δυσαρέσκεια έγινε γενική. Σχηματίστηκαν αντιπολιτευτικοί όμιλοι με κυρίως εκσυγχρονιστικά αιτήματα:

  • ελεύθερες εκλογές·
  • φορολογική μεταρρύθμιση που θα ελάφρυνε τους αγρότες·
  • κρατικές επενδύσεις σε έργα υποδομής·
  • αγροτικές τράπεζες·
  • απλούστερη διοίκηση.

Αυτά τα αιτήματα τα εξέφρασε σε μεγάλο βαθμό ο Αλέξανδρος Κουμουνδούρος.

Τον Φεβρουάριο του 1862 η δυσαρέσκεια έγινε επανάσταση, με αίτημα να φύγει ο βασιλιάς. Σε αυτήν πήραν μέρος κυρίως αξιωματικοί, άνεργοι απόφοιτοι πανεπιστημίου που δεν ήθελαν να δουλέψουν στη γεωργία ή στη βιοτεχνία και ένιωθαν κοινωνικά αδικημένοι, και πολλοί από τα ανώτερα στρώματα που ζητούσαν ευκαιρίες συμμετοχής. Τον Οκτώβριο του 1862 ο Όθων αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη χώρα. Το «Ψήφισμα του Έθνους», με ημερομηνία 10 Οκτωβρίου 1862, κήρυσσε: «Η βασιλεία του Όθωνος καταργείται.» Προσωρινή κυβέρνηση σχημάτισαν ο Δημήτριος Βούλγαρης (πρόεδρος), ο Κωνσταντίνος Κανάρης και ο Βενιζέλος Ρούφος, ως τη σύγκληση Εθνοσυνέλευσης.

Η Εθνοσυνέλευση του 1862–1864

Οι εκλογές για την Εθνοσυνέλευση έγιναν τον Νοέμβριο του 1862. Οι περισσότεροι αντιπρόσωποι εκλέχθηκαν με τοπικά ψηφοδέλτια, χωρίς κομματικές παρεμβάσεις: μία ακόμη απόδειξη ότι τα «ξενικά» κόμματα είχαν χρεοκοπήσει. Μέσα στη Συνέλευση σχηματίστηκαν οι πυρήνες δύο μεγάλων παρατάξεων, και γύρω τους μικρότεροι σχηματισμοί:

ΠαράταξηΗγεσίαΠολιτικήΠοιοι τη στήριζαν
ΠεδινοίΔημήτριος ΒούλγαρηςΥπονόμευε τους κοινοβουλευτικούς θεσμούς· με παρεμβάσεις στον στρατό προσπάθησε να φτιάξει σώμα «πραιτωριανών» για να μείνει στην εξουσίαΌσοι είχαν διοριστεί παράνομα στον στρατό ή στο δημόσιο και φοβούνταν τη νομιμότητα· άνεργοι πτυχιούχοι· μικροκαλλιεργητές
ΟρεινοίΔιάφορες ομάδες, υπό τον Δ. Γρίβα και τον Κ. ΚανάρηΚοινός στόχος η αντίσταση στους πεδινούςΜικροκαλλιεργητές, κτηνοτρόφοι, έμποροι, πλοιοκτήτες
Εθνικόν ΚομιτάτονΕπαμεινώνδας ΔεληγιώργηςΚοινοβουλευτισμός και εκσυγχρονισμός· οικονομική ανάπτυξη, μεταρρυθμίσεις σε διοίκηση και στρατό, πολιτισμική εξάπλωση στην Οθωμανική αυτοκρατορίαΜικρότερη απήχηση
ΕκλεκτικοίΕτερόκλητη ομάδα εξεχόντων πολιτικών, λογίων, αξιωματικώνΜετριοπαθείς· μεσολαβούσαν ανάμεσα στις παρατάξεις και στήριζαν σταθερές κυβερνήσειςΜικρότερη απήχηση

Σε αντίθεση με τα παλιά κόμματα, στη συγκρότηση πεδινών και ορεινών ο λαός συμμετείχε ενεργά.

Το σύνταγμα του 1864

Μέσα σε κυβερνητική αστάθεια και εμφύλιες συγκρούσεις, η Συνέλευση χρειάστηκε δύο χρόνια για να ψηφίσει σύνταγμα. Η σύγκριση με το 1844 είναι το πιο συχνό ερώτημα αυτής της ενότητας:

Σύνταγμα 1844Σύνταγμα 1864
ΠολίτευμαΣυνταγματική μοναρχίαΒασιλευομένη δημοκρατία
Πού βρίσκεται η εξουσίαΟ βασιλιάς κρατά νομοθετική εξουσία και την αρχηγία κράτους και στρατού, με προσυπογραφήΛαϊκή κυριαρχία: «Άπασαι αι εξουσίαι πηγάζουσιν εκ του Έθνους» (άρθρο 21)
ΨήφοςΣχεδόν καθολική ανδρική, με όρο ιδιοκτησίας ή επαγγέλματοςΆμεση, μυστική και καθολική για τους άνδρες, με σφαιρίδια
Συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαιΔεν κατοχυρώθηκεΚατοχυρώθηκε: δρόμος ανοιχτός για ελεύθερη συγκρότηση κομμάτων
Δικαιοσύνη—Κατοχυρώνεται η ανεξαρτησία της
Κυβέρνηση—Η κυβέρνηση προέρχεται από την κοινοβουλευτική πλειοψηφία

Τα κόμματα θεωρήθηκαν πλέον απαραίτητα για να εκφράζεται η κοινή γνώμη, με ένα απλό επιχείρημα: η εναλλακτική είναι οι συνωμοτικοί κύκλοι ή οι βιαιοπραγίες. Την αρχή ότι η κυβέρνηση προέρχεται από την πλειοψηφία την επέβαλε η Εθνοσυνέλευση παρά την έντονη αντίδραση του βασιλιά Γεωργίου Α΄.

Η δεδηλωμένη (1875)

Ένα πράγμα έμεινε ασαφές, γιατί θεωρήθηκε αυτονόητο: ότι ο βασιλιάς οφείλει να δίνει την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης σε βουλευτή του κόμματος που έχει την εμπιστοσύνη της πλειοψηφίας. Ο Γεώργιος Α΄ εκμεταλλεύτηκε την ασάφεια και διόριζε κυβερνήσεις της αρεσκείας του, ως το 1875.

Η λύση ήταν ιδέα του νεαρού τότε πολιτικού Χαρίλαου Τρικούπη. Υποστήριξε δημόσια ότι η πολιτική αστάθεια θα τελείωνε μόνο με δύο μεγάλα κόμματα εξουσίας, κατά το πρότυπο της Αγγλίας. Για να γίνει αυτό, ο βασιλιάς έπρεπε να δίνει την εντολή μόνο σε πολιτικό που είχε σαφώς τη «δεδηλωμένη» εμπιστοσύνη της πλειοψηφίας των βουλευτών. Η αλυσίδα των συνεπειών:

  1. Τα κόμματα μειοψηφίας χάνουν τη δυνατότητα να σχηματίζουν κυβέρνηση.
  2. Σπρώχνονται να ενωθούν με τα μεγάλα.
  3. Το αποτέλεσμα είναι σταθερότερες κυβερνήσεις πλειοψηφίας.

Ο βασιλιάς, υπό την πίεση της αντιπολίτευσης και του επαναστατικού αναβρασμού του λαού, δέχτηκε τελικά την άποψη του Τρικούπη. Ήταν τομή στην πολιτική ιστορία της χώρας, γιατί άλλαξε ολόκληρο το πολιτικό τοπίο: από εδώ ξεκινά ο δικομματισμός, το θέμα της επόμενης ενότητας.

Παράδειγμα 2

Αξιοποιώντας την πηγή και τις γνώσεις σου, να εξηγήσεις τι άλλαξε με την αρχή της δεδηλωμένης και γιατί η αλλαγή θεωρείται τομή.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Από την 3η Σεπτεμβρίου στη δεδηλωμένη

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου · 3 Σεπτεμβρίου 1843Ο Όθων δέχεται σύνταγμα· οι ηγέτες των τριών κομμάτων διευθύνουν μαζί την Εθνοσυνέλευση.

Ιστορικοί όροι

ΌροςΣύντομος ορισμός
Σύνταγμα του 1844Σύνταγμα που ψήφισε η Εθνοσυνέλευση μετά την 3η Σεπτεμβρίου 1843. Συνταγματική μοναρχία με προσυπογραφή των πράξεων του βασιλιά, θεμελιώδη δικαιώματα, καθολική ανδρική ψήφο (παγκόσμια πρωτοπορία), Βουλή και ισόβια διορισμένη Γερουσία· όχι δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι.
Υπόθεση ΠατσίφικοΛεηλασία του σπιτιού του Δον Πατσίφικο, Εβραίου με βρετανική υπηκοότητα, στην Αθήνα (1849). Οι υπέρογκες απαιτήσεις του οδήγησαν σε βρετανικό ναυτικό αποκλεισμό της Ελλάδας (1850), που σταμάτησε με την αντίδραση Γαλλίας και Ρωσίας.
«Νέα γενιά»Η γενιά που μεγάλωσε μετά την Επανάσταση, χωρίς τις εμπειρίες των παλαιών. Αστική, πιο μορφωμένη, απομακρύνθηκε από τα ξενικά κόμματα, κατηγόρησε την Αυλή και τον Όθωνα και ζήτησε εκσυγχρονισμό· τα αιτήματά της τα εξέφρασε ο Κουμουνδούρος.
ΠεδινοίΠαράταξη της Εθνοσυνέλευσης 1862–1864 υπό τον Δ. Βούλγαρη, που υπονόμευε τους κοινοβουλευτικούς θεσμούς και ήθελε σώμα «πραιτωριανών» στον στρατό· τη στήριζαν παράνομα διορισμένοι, άνεργοι πτυχιούχοι και μικροκαλλιεργητές.
ΟρεινοίΠαράταξη της Εθνοσυνέλευσης 1862–1864 από διάφορες ομάδες υπό τον Δ. Γρίβα και τον Κ. Κανάρη, με κοινό στόχο την αντίσταση στους πεδινούς· τη στήριζαν μικροκαλλιεργητές, κτηνοτρόφοι, έμποροι και πλοιοκτήτες.
Βασιλευομένη δημοκρατίαΤο πολίτευμα του συντάγματος του 1864: βασιλιάς στην κορυφή, αλλά όλες οι εξουσίες πηγάζουν από το έθνος, και η κυβέρνηση προέρχεται από την κοινοβουλευτική πλειοψηφία.
ΔεδηλωμένηΑρχή που δέχτηκε ο Γεώργιος Α΄ το 1875 με πρόταση του Χ. Τρικούπη: ο βασιλιάς δίνει την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης μόνο σε όποιον έχει τη δηλωμένη εμπιστοσύνη της πλειοψηφίας των βουλευτών. Οδήγησε σε σταθερές κυβερνήσεις και στον δικομματισμό.

Όροι

Στις Πανελλήνιες ζητούνται τρεις όροι για 15 μονάδες, και οι μονάδες πάνε στα σημεία του βιβλίου. Διάβασε, συμπλήρωσε, γράψε από μνήμης.

Εθνικόν Κομιτάτον

Πολιτικός σχηματισμός της περιόδου της Εθνοσυνέλευσης του 1862-1864, υπό τον Επαμεινώνδα Δεληγιώργη, με μικρότερη απήχηση από τους πεδινούς και τους ορεινούς. Υποστήριζε την ανάπτυξη του κοινοβουλευτισμού και τον εκσυγχρονισμό της χώρας, οικονομική ανάπτυξη, μεταρρυθμίσεις στη διοίκηση και στον στρατό και πολιτισμική εξάπλωση στην Οθωμανική αυτοκρατορία.

5 σημεία με έντονα: αυτά μετράει ο βαθμολογητής.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Το ρωσικό κόμμα ήταν κυρίως αντισυνταγματικό. Γιατί τάχθηκε κι αυτό υπέρ του συντάγματος το 1843–1844;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 7

Ποιες ήταν οι δύο μεγάλες παρατάξεις της Εθνοσυνέλευσης του 1862–1864, και ποιος ήταν ο ηγέτης της πρώτης;

Τα κατάφερες;

  • Να παρουσιάζεις τι κατοχύρωσε το σύνταγμα του 1844 για τα δικαιώματα, τις εξουσίες του βασιλιά και την ψήφο, και ποια ήταν η αδυναμία του για τα κόμματα.
  • Να εξηγείς γιατί παρήκμασαν τα «ξενικά» κόμματα μετά το 1844, κόμμα προς κόμμα.
  • Να περιγράφεις τη «νέα γενιά», τα αιτήματά της και τον δρόμο προς την έξωση του Όθωνα το 1862.
  • Να συγκρίνεις το σύνταγμα του 1864 με εκείνο του 1844 και να εξηγείς γιατί η αρχή της δεδηλωμένης (1875) ήταν τομή.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;