Η αποκατάσταση των προσφύγων
Η ΕΑΠ, οι αγροτικοί κλήροι, οι προσφυγικές συνοικίες και η Συμφωνία της Άγκυρας.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας Γ΄ Λυκείου, 2 ενότητες
Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Α2 ·2025 Α1 ·2025 Γ1 ·2024 Γ1 ·2023 Α1 ·2022 επαν. Β1 ·2022 Β2 ·2021 επαν. Α1 ·2021 επαν. Δ1
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πώς ιδρύθηκε και τι διέθεσε η ελληνική κυβέρνηση στην Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων (ΕΑΠ), και με ποια κριτήρια αυτή δούλεψε.
- Να αναλύεις γιατί δόθηκε προτεραιότητα στην αγροτική αποκατάσταση και στη Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη, και πώς έγινε η διανομή των κλήρων.
- Να συγκρίνεις την αστική με την αγροτική αποκατάσταση: ποιος την ανέλαβε, τι περιλάμβανε και ποια εμπόδια συνάντησε.
- Να παρουσιάζεις την πορεία της αποζημίωσης των ανταλλαξίμων ως τη Συμφωνία της Άγκυρας (1930) και τις συνέπειές της για τους Φιλελεύθερους.
Η Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων
Το έργο ήταν τεράστιο για ένα κράτος φτωχό και εξαντλημένο από πολέμους. Η ελληνική κυβέρνηση ζήτησε τη βοήθεια της Κοινωνίας των Εθνών (ΚΤΕ), και με πρωτοβουλία της ΚΤΕ ιδρύθηκε τον Σεπτέμβριο 1923 η Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων (ΕΑΠ): αυτόνομος οργανισμός με πλήρη νομική υπόσταση και έδρα την Αθήνα. Αποστολή της ήταν να δώσει στους πρόσφυγες παραγωγική απασχόληση και οριστική στέγη.
Τι της έδωσε το ελληνικό κράτος:
| Πόρος | Τι περιλάμβανε |
|---|---|
| Γη | ιδιοκτησίες Τούρκων ανταλλαξίμων και Βουλγάρων που έφυγαν, κτήματα του Δημοσίου, απαλλοτριωμένα κτήματα της αγροτικής μεταρρύθμισης, μοναστηριακή γη: πάνω από 8.000.000 στρέμματα |
| Χρήμα | το ποσό δύο εξωτερικών δανείων (1924, 1928) |
| Οικόπεδα | μέσα ή γύρω από τις πόλεις, για αστικούς συνοικισμούς |
| Προσωπικό | το τεχνικό και διοικητικό προσωπικό των υπουργείων Γεωργίας και Προνοίας και Αντιλήψεως |
Τα κριτήρια της ΕΑΠ
- «Αστοί» και «αγρότες». Όσο γινόταν, ο πρόσφυγας έπαιρνε δουλειά ίδια ή παρόμοια με εκείνη που έκανε στην πατρίδα του: καλλιεργητές δημητριακών στα πεδινά της Μακεδονίας και της Δυτικής Θράκης, καπνοπαραγωγοί στην Ανατολική Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη, αμπελουργοί στην Κρήτη, σηροτρόφοι στο Σουφλί και την Έδεσσα.
- Ο τόπος προέλευσης. Όσοι ήταν από το ίδιο χωριό ή την ίδια περιοχή να εγκατασταθούν μαζί. Από εδώ εν μέρει τα Νέα Σμύρνη, Νέα Φιλαδέλφεια, Νέα Μουδανιά, Νέα Αλικαρνασσός. Αυτό όμως έγινε σε λίγες κοινότητες· οι περισσότεροι οικισμοί ήταν ανάμεικτης προέλευσης.
- Οι αντικειμενικές συνθήκες. Η ΕΑΠ χώρισε την αποκατάσταση σε αγροτική (στέγη και κλήρος στην ύπαιθρο) και αστική (στέγη στις πόλεις).
Γιατί η γεωργία και γιατί ο Βορράς
Οι περισσότεροι πρόσφυγες είχαν στην πατρίδα τους αστικά επαγγέλματα, εμπόριο, βιοτεχνία, βιομηχανία. Το βάρος δόθηκε όμως στη γεωργία:
- υπήρχαν τα μουσουλμανικά κτήματα (κυρίως στη Μακεδονία, αλλά και στην Κρήτη, τη Λέσβο, τη Λήμνο)·
- η αγροτική αποκατάσταση ήταν γρηγορότερη και φθηνότερη·
- η ελληνική οικονομία στηριζόταν ανέκαθεν στη γεωργική παραγωγή·
- υπήρχε πολιτική σκοπιμότητα: γεωργοί μικροϊδιοκτήτες αντί για εργατικό προλεταριάτο, για να αποφευχθούν κοινωνικές αναταραχές.
Και προτεραιότητα πήραν η Μακεδονία και η Δυτική Θράκη:
- εκεί βρίσκονταν τα μουσουλμανικά κτήματα και τα κτήματα των Βουλγάρων που έφυγαν (κατά τη συνθήκη του Νεϊγύ), άρα οι πρόσφυγες θα γίνονταν γρήγορα αυτάρκεις και θα ανέβαινε η παραγωγή·
- θα καλυπτόταν το δημογραφικό κενό από την αναχώρηση Μουσουλμάνων και Βουλγάρων και από τις απώλειες των πολέμων του 1912–1922·
- εποικίζονταν οι παραμεθόριες περιοχές.
| Διαμέρισμα (απογραφή 1928) | Πρόσφυγες | Ποσοστό |
|---|---|---|
| Μακεδονία | 638.253 | 52,2% |
| Στερεά Ελλάδα | 306.193 | 25,1% |
| Δυτική Θράκη | 107.607 | 8,8% |
| Νησιά Ανατολικού Αιγαίου | 56.613 | 4,6% |
| Θεσσαλία | 34.659 | 2,8% |
| Κρήτη | 33.900 | 2,8% |
| Πελοπόννησος | 28.362 | 2,3% |
| Ήπειρος, Κυκλάδες, Ιόνια | 16.262 | 1,4% |
Η λογική και η πραγματικότητα
Η εγκατάσταση δεν ακολούθησε πάντα αυτή τη λογική. Τα πρώτα χρόνια οι πρόσφυγες κινούνταν πολύ, από περιοχή σε περιοχή, ψάχνοντας καλύτερο τόπο. Πολλοί που δεν ήταν γεωργοί δήλωσαν αγρότες, για τα δάνεια και τις παροχές της ΕΑΠ· άλλοι πήγαν στις πόλεις για να δηλωθούν «αστοί» και να πάρουν την αποζημίωση των αστών ανταλλαξίμων.
Δίπλα στην ΕΑΠ δούλεψαν το Ταμείο Περιθάλψεως Προσφύγων (1922–1925), το Υπουργείο Προνοίας και Αντιλήψεως (από το 1925) και το Υπουργείο Γεωργίας. Η ΕΑΠ λειτούργησε ως το τέλος του 1930 και με ειδική σύμβαση παρέδωσε στο Δημόσιο την περιουσία της και τις υποχρεώσεις της απέναντι στους πρόσφυγες.
Η αγροτική αποκατάσταση
Ήταν κυρίως έργο της ΕΑΠ και στόχευε σε μικρές γεωργικές ιδιοκτησίες. Οι πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν σε τρία είδη οικισμών: σε εγκαταλελειμμένα χωριά, σε νέους συνοικισμούς δίπλα σε χωριά και σε νέους, αμιγώς προσφυγικούς συνοικισμούς.
- Ο κλήρος διέφερε ανάλογα με το μέγεθος της οικογένειας, την ποιότητα του εδάφους, την καλλιέργεια και τη δυνατότητα άρδευσης. Συνήθως ήταν κομμάτια σε διαφορετικές τοποθεσίες, όχι ενιαία έκταση.
- Η διανομή ήταν πρώτα προσωρινή και θα γινόταν οριστική μετά την κτηματογράφηση από την τοπογραφική υπηρεσία του Υπουργείου Γεωργίας.
- Μαζί με τη γη δίνονταν στέγη, εργαλεία, σπόροι, λιπάσματα, ζώα.
- Τα σπίτια χτίζονταν με δύο τρόπους: η ΕΑΠ τα έχτιζε η ίδια, με εργολαβία, ή έδινε τα υλικά και τα έχτιζαν οι πρόσφυγες, με αυτεπιστασία. Συνήθως είχαν δύο δωμάτια, αποθήκη και στάβλο.
- Τον κλήρο οι πρόσφυγες τον πλήρωναν με δόσεις. Έπαιρναν τίτλο απλής κατοχής, που γινόταν τίτλος πλήρους κυριότητας μόνο όταν εξοφλούσαν. Μετά τη διάλυση της ΕΑΠ (1930) τα χρέη τα εισέπραττε η Αγροτική Τράπεζα.
Η αστική αποκατάσταση
| Αγροτική | Αστική | |
|---|---|---|
| Ποιος | κυρίως η ΕΑΠ | κυρίως το κράτος, λιγότερο η ΕΑΠ |
| Τι έδινε | στέγη και κλήρο, δηλαδή δουλειά | μόνο στέγη, χωρίς πρόνοια για εργασία |
| Πόσο εύκολα | γρηγορότερα | με περισσότερα εμπόδια |
Η ΕΑΠ βοήθησε στις πόλεις μόνο λίγες επιχειρήσεις και οικοτεχνίες, όπως η ταπητουργία. Τα εμπόδια της αστικής στέγασης ήταν:
- ο μεγάλος αριθμός των αστών προσφύγων·
- τα λίγα ανταλλάξιμα (μουσουλμανικά) σπίτια στις πόλεις·
- οι καθυστερήσεις των κρατικών προγραμμάτων, λόγω πολιτικής αστάθειας και κακής οικονομικής κατάστασης στις δεκαετίες του 1920 και του 1930·
- η περιπλάνηση των αστών προσφύγων από πόλη σε πόλη.
Τα πρώτα χρόνια οι περισσότεροι δούλευαν περιστασιακά: μεροκάματα σε οικοδομές, εργοστάσια και βιοτεχνίες, πλανόδιοι μικροπωλητές, μικροκαταστηματάρχες, ναυτεργάτες, εργάτες σε δημόσια έργα (αρδευτικά, αποστραγγιστικά, δρόμοι, λιμάνια).
Οι συνοικισμοί
Η αστική στέγαση άρχισε από την Αθήνα με τέσσερις συνοικισμούς: Καισαριανή, Βύρωνας, Νέα Ιωνία στην Αθήνα και Κοκκινιά στον Πειραιά. Η λύση ήταν να επεκταθούν οι πόλεις όπου οι πρόσφυγες ζούσαν ήδη προσωρινά, με μικρά σπίτια: μονοκατοικίες, διπλοκατοικίες, τετρακατοικίες, ισόγεια ή διώροφα, με ένα ή δύο δωμάτια και κουζίνα. Κι εδώ υπήρχε εργολαβία ή αυτεπιστασία. Επειδή έλειπαν χρόνος και χρήμα, συχνά δεν έγιναν έργα υποδομής: ύδρευση, αποχέτευση, δρόμοι, πράσινο. Ιδρύθηκαν και προσφυγικοί οικοδομικοί συνεταιρισμοί και δόθηκαν άτοκα δάνεια.
Η κοινωνική απόσταση φαίνεται στα δύο άκρα:
- οι εύποροι νοίκιασαν ή αγόρασαν σπίτια μέσα στις πόλεις και ανακατεύτηκαν με τους γηγενείς. Αργότερα ίδρυσαν δικούς τους οικοδομικούς συνεταιρισμούς, αγόρασαν γη σε καλές περιοχές και έχτισαν ποιοτικά σπίτια: η Νέα Σμύρνη στην Αθήνα, η Καλλίπολη στον Πειραιά·
- οι άποροι που δεν είχαν αποκατασταθεί ζούσαν σε καλύβες και χαμόσπιτα στις άκρες των παλιών οικισμών ή σε παραγκουπόλεις γύρω από τους προσφυγικούς συνοικισμούς, για πολλά χρόνια.
Η αποζημίωση των ανταλλαξίμων
Η Σύμβαση (άρθρο 9) έδινε στους ανταλλαξίμους δικαίωμα αποζημίωσης από το κράτος υποδοχής για την περιουσία που άφησαν. Την εκτίμηση την είχε η Μικτή Επιτροπή. Για να βοηθηθεί η ελληνική αντιπροσωπεία, ιδρύθηκε το 1924 η Γενική Διεύθυνση Ανταλλαγής Πληθυσμών (Υπουργείο Γεωργίας), με Γραφεία Ανταλλαγής σε όλη τη χώρα.
Η εκτίμηση προχωρούσε αργά και οι πρόσφυγες απελπίζονταν. Έτσι:
- το Δημόσιο έκανε μια προσωρινή εκτίμηση, με βάση τις δηλώσεις στα Γραφεία Ανταλλαγής·
- τις δηλώσεις τις έλεγχαν επιτροπές προσφύγων, συμπατριωτών των ενδιαφερομένων· αν έκριναν ότι ήταν ανακριβείς, τις αναθεωρούσε ένα Ανώτατο Συμβούλιο·
- η Εθνική Τράπεζα πλήρωνε προκαταβολή, σε όσους δεν είχαν ακόμα αποκατασταθεί·
- για την οριστική εκτίμηση των περιουσιών στην Τουρκία συστάθηκαν Πρωτοβάθμιες και Δευτεροβάθμιες Επιτροπές Εκτίμησης.
Η οριστική εκτίμηση φαινόταν όλο και πιο μακρινή: το έργο ήταν τεράστιο και η τουρκική πλευρά την υπονόμευε.
Η ελληνοτουρκική προσέγγιση
Μετά τη Λοζάνη οι σχέσεις είχαν εντάσεις. Δύο συμφωνίες, η Σύμβαση της Άγκυρας (Ιούνιος 1925) και η Συμφωνία των Αθηνών (Δεκέμβριος 1926), ρύθμιζαν τα ανοιχτά θέματα, αλλά δεν εφαρμόστηκαν. Τον Αύγουστο 1928 οι Φιλελεύθεροι κέρδισαν τις εκλογές και ο Βενιζέλος άνοιξε διαπραγματεύσεις δύο χρόνων. Ήθελε να κλείσουν οι οικονομικές διαφορές και να αναγνωριστεί το εδαφικό καθεστώς. Σε κάθε βήμα όμως έβρισκε μπροστά του την έντονα αρνητική στάση των προσφύγων.
Στις 10 Ιουνίου 1930 υπογράφηκε η Συμφωνία της Άγκυρας, το οικονομικό σύμφωνο των δύο χωρών:
- ρύθμιζε το ζήτημα των Ελλήνων ορθοδόξων της Κωνσταντινούπολης, των Μουσουλμάνων της Θράκης και των «φυγάδων»·
- οι ανταλλάξιμες περιουσίες περνούσαν στην κυριότητα του Δημοσίου κάθε χώρας: οι μουσουλμανικές στο ελληνικό, οι ελληνικές στο τουρκικό·
- προέβλεπε αμοιβαία απόσβεση των οικονομικών υποχρεώσεων.
Στις 30 Οκτωβρίου 1930 συμπληρώθηκε με το Σύμφωνο φιλίας, ουδετερότητας και διαιτησίας, το Πρωτόκολλο για τον περιορισμό των ναυτικών εξοπλισμών και τη Σύμβαση εμπορίου, εγκατάστασης και ναυτιλίας, που επέτρεπε στους υπηκόους της μιας χώρας να ταξιδεύουν ή να εγκαθίστανται, με περιορισμούς, στην άλλη.
Το κόστος για τους Φιλελεύθερους
Για μεγάλο διάστημα τα σύνορα δεν αμφισβητήθηκαν, και αυτό ήταν ο βασικός στόχος του Βενιζέλου. Ο συμψηφισμός όμως των περιουσιών ξεσήκωσε θύελλα: η πολύ μεγαλύτερη περιουσία των ορθοδόξων της Τουρκίας εξισώθηκε με την περιουσία των Μουσουλμάνων της Ελλάδας. Μαζί με την παρακράτηση του 25% της προκαταβολής από την Εθνική Τράπεζα και την άρνηση να ρυθμιστούν τα προσφυγικά χρέη, ο συμψηφισμός απομάκρυνε μέρος των προσφύγων από τους Φιλελεύθερους και συνέβαλε στην ήττα τους στις εκλογές του 1932 και του 1933.
Παράδειγμα 1
Να αναλύσετε τους λόγους για τους οποίους η ΕΑΠ έδωσε προτεραιότητα στην αγροτική αποκατάσταση και στην εγκατάσταση των προσφύγων στη Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Δύο ερωτήματα σε ένα. Η εκφώνηση ζητά δύο ομάδες λόγων: γιατί γεωργία και γιατί Βορράς. Χώρισέ τα σε δύο παραγράφους· ο βαθμολογητής ψάχνει και τις δύο.
Η αντίφαση πρώτα. Ξεκίνα με το ότι οι περισσότεροι πρόσφυγες είχαν αστικά επαγγέλματα. Έτσι φαίνεται ότι η επιλογή της γεωργίας ήταν απόφαση, όχι αυτονόητη.
Γιατί γεωργία. Μουσουλμανικά κτήματα· ταχύτερη και φθηνότερη αποκατάσταση· αγροτική βάση της οικονομίας· πολιτική σκοπιμότητα, μικροϊδιοκτήτες αντί για προλεταριάτο.
Γιατί Μακεδονία και Δυτική Θράκη. Μουσουλμανικά κτήματα και κτήματα Βουλγάρων (Νεϊγύ), άρα γρήγορη αυτάρκεια και περισσότερη παραγωγή· δημογραφικό κενό από αναχωρήσεις και πολέμους 1912–1922· εποικισμός παραμεθορίων. Αν θες, κλείσε με το 52,2% της απογραφής του 1928 ως αποτέλεσμα.
Παράδειγμα 2
Με βάση το άρθρο 9 της Σύμβασης και τις γνώσεις σου, να εξηγήσεις γιατί η αποζημίωση των ανταλλαξίμων έγινε πηγή δυσαρέσκειας για τους πρόσφυγες.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. «Η ακίνητος, αγροτική ή αστική περιουσία, η ανήκουσα εις τους μετανάστας … ως και η παρά των μεταναστών ή των κοινοτήτων εγκαταλειπομένη κινητή περιουσία θέλουσιν εκκαθαρισθή … υπό των μικτών επιτροπών». Η Σύμβαση υπόσχεται εκκαθάριση της περιουσίας από τη Μικτή Επιτροπή.
Η καθυστέρηση. Η εκτίμηση προχωρούσε αργά: έργο τεράστιο, τουρκική υπονόμευση. Η λύση ήταν προσωρινή εκτίμηση και προκαταβολή από την Εθνική Τράπεζα, μόνο για όσους δεν είχαν αποκατασταθεί.
Η Συμφωνία του 1930. Οι περιουσίες πέρασαν στο Δημόσιο κάθε χώρας και συμψηφίστηκαν. Η πολύ μεγαλύτερη ελληνική περιουσία στην Τουρκία εξισώθηκε με τη μουσουλμανική στην Ελλάδα· η οριστική αποζημίωση έσβησε.
Το συμπέρασμα. Από την υπόσχεση του άρθρου 9 οι πρόσφυγες πήραν μόνο μέρος, και από αυτό η Εθνική Τράπεζα κράτησε το 25%. Η δυσαρέσκεια έγινε πολιτική: ήττα των Φιλελευθέρων το 1932 και το 1933.
Όροι
Στις Πανελλήνιες ζητούνται τρεις όροι για 15 μονάδες, και οι μονάδες πάνε στα σημεία του βιβλίου. Διάβασε, συμπλήρωσε, γράψε από μνήμης.
Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων (ΕΑΠ)
Αυτόνομος οργανισμός με πλήρη νομική υπόσταση, που ιδρύθηκε τον Σεπτέμβριο του 1923 με πρωτοβουλία της Κοινωνίας των Εθνών και έδρα την Αθήνα. Βασική αποστολή της ήταν να εξασφαλίσει στους πρόσφυγες παραγωγική απασχόληση και οριστική στέγαση, με γη πάνω από 8.000.000 στρέμματα και τα δάνεια του 1924 και του 1928 που της διέθεσε το κράτος. Λειτούργησε ως το τέλος του 1930 και μεταβίβασε στο Δημόσιο την περιουσία και τις υποχρεώσεις της.
5 σημεία με έντονα: αυτά μετράει ο βαθμολογητής.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιοι ήταν οι τέσσερις πρώτοι αστικοί προσφυγικοί συνοικισμοί της Αθήνας και του Πειραιά;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πώς ιδρύθηκε και τι διέθεσε η ελληνική κυβέρνηση στην Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων (ΕΑΠ), και με ποια κριτήρια αυτή δούλεψε.
- Να αναλύεις γιατί δόθηκε προτεραιότητα στην αγροτική αποκατάσταση και στη Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη, και πώς έγινε η διανομή των κλήρων.
- Να συγκρίνεις την αστική με την αγροτική αποκατάσταση: ποιος την ανέλαβε, τι περιλάμβανε και ποια εμπόδια συνάντησε.
- Να παρουσιάζεις την πορεία της αποζημίωσης των ανταλλαξίμων ως τη Συμφωνία της Άγκυρας (1930) και τις συνέπειές της για τους Φιλελεύθερους.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.