Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η Μικρασιατική καταστροφή και η ανταλλαγή

Η έξοδος του 1922 και η Σύμβαση της Λοζάνης: ποιοι ανταλλάχτηκαν και ποιοι όχι.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2025 Α1 ·2022 Γ1 ·2021 επαν. Α1 ·2021 επαν. Α2 ·2021 Α1 ·2021 Γ1

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς γιατί τα προσφυγικά κύματα του 20ού αιώνα ήταν συχνότερα και μεγαλύτερα, με τα ρεύματα του 1906 και του 1913 ως παραδείγματα.
  2. Να περιγράφεις την έξοδο του 1922 με τους αριθμούς της και να διαβάζεις τον πίνακα προέλευσης των προσφύγων της απογραφής του 1928.
  3. Να παρουσιάζεις τις συνθήκες του πρώτου διαστήματος: αρρώστιες, πρόχειρη στέγαση, τα πρώτα μέτρα και την αίσθηση της προσωρινότητας.
  4. Να αναλύεις τους όρους της Σύμβασης ανταλλαγής (30 Ιανουαρίου 1923), τις αντιδράσεις των προσφύγων και τους λόγους που η Ελλάδα την υπέγραψε.

Ο 20ός αιώνας: συχνότερα και μεγαλύτερα κύματα

Τον 19ο αιώνα οι πρόσφυγες που ήρθαν στην Ελλάδα δεν ήταν πολλοί. Τις πρώτες δεκαετίες του 20ού τα κύματα έγιναν συχνότερα και πολυαριθμότερα. Αιτία ήταν οι πόλεμοι και η εχθρότητα ανάμεσα στα βαλκανικά κράτη, μέσα σε έναν γενικότερο ανταγωνισμό στην περιοχή. Η κορύφωση ήρθε το 1922, με τον ξεριζωμό του ελληνισμού της Μικράς Ασίας και της Ανατολικής Θράκης. Ο αριθμός των προσφύγων και ο οριστικός χαρακτήρας της εκδίωξης ανάγκασαν το κράτος να πάρει, για πρώτη φορά, συστηματικά μέτρα περίθαλψης και αποκατάστασης.

Τα πρώτα ρεύματα του αιώνα:

ΧρονιάΑπό πούΓιατί
1906Ανατολική Ρωμυλία (Βουλγαρία)βιαιοπραγίες των Βουλγάρων, στον ανταγωνισμό για τη Μακεδονία (Μακεδονικός Αγώνας)
1906Ρουμανίααπελάσεις, λόγω του Κουτσοβλαχικού ζητήματος
1913Βουλγαρία, Δυτική Θράκη, τμήμα της Ανατολικής Μακεδονίας, περιοχές που δόθηκαν στη Σερβίαη συνθήκη του Βουκουρεστίου (Αύγουστος 1913), που έκλεισε τους Βαλκανικούς πολέμους
1913Καύκασος (Ρωσία)η ελπίδα για γη στην εύφορη Μακεδονία· το ρεύμα το ανέκοψε η ελληνική κυβέρνηση

Η έξοδος του 1922

Από τη Σμύρνη ως την ήττα

Στις 15 Μαΐου 1919 ελληνικός στρατός αποβιβάστηκε στη Σμύρνη και η ζώνη επεκτάθηκε γρήγορα. Το 1920 η Συνθήκη των Σεβρών όριζε ότι η περιοχή της Σμύρνης θα ήταν υπό ελληνική διοίκηση και κατοχή για πέντε χρόνια· μετά οι κάτοικοι θα αποφάσιζαν με δημοψήφισμα για προσάρτηση στην Ελλάδα. Τον Νοέμβριο 1920 οι Φιλελεύθεροι ηττήθηκαν στις εκλογές και επέστρεψε ο βασιλιάς Κωνσταντίνος. Οι Σύμμαχοι βρήκαν έτσι την αφορμή να δείξουν πιο καθαρά ότι άλλαζαν στάση απέναντι στην Ελλάδα. Την ίδια ώρα το τουρκικό εθνικό κίνημα του Μουσταφά Κεμάλ δυνάμωνε μέσα και έξω από την Τουρκία. Ο πόλεμος έληξε τον Αύγουστο 1922 με ήττα και υποχώρηση του ελληνικού στρατού, και χιλιάδες πρόσφυγες τον ακολούθησαν.

Ποιοι έφυγαν, πότε και πώς

  • Πριν από τον Αύγουστο 1922 είχαν ήδη φύγει πληθυσμοί του Πόντου, της Κιλικίας και της Καππαδοκίας, προς τη Σμύρνη ή την Ελλάδα.
  • Μετά την καταστροφή της Σμύρνης σειρά είχαν τα Βουρλά, το Αϊβαλί και τα Μοσχονήσια· διώξεις έγιναν και στη βορειοδυτική Μικρά Ασία (Προποντίδα).
  • Αιχμάλωτοι στρατιώτες και ντόπιοι άνδρες 18–45 ετών μαζεύτηκαν σε στρατόπεδα και στάλθηκαν σε πορείες αιχμαλώτων και ομήρων προς το εσωτερικό. Πολλοί πέθαναν από κακουχίες και πείνα.
  • Οι κάτοικοι της Ανατολικής Θράκης πήραν προθεσμία ενός μήνα για να φύγουν, άρα μπόρεσαν να πάρουν μαζί όση κινητή περιουσία κουβαλούσαν. Οι Έλληνες της Καλλίπολης έφυγαν αργότερα.
  • Φθινόπωρο 1922: περίπου 900.000 πρόσφυγες στην Ελλάδα, ανάμεσά τους 50.000 Αρμένιοι.
  • Περίπου 200.000 Έλληνες έμεναν ακόμα στην Καππαδοκία και στην Κεντρική και Νότια Μικρά Ασία· μεταφέρθηκαν το 1924–1925 με τη φροντίδα της Μικτής Επιτροπής. Μέρος των Ποντίων κατέφυγε στη Ρωσία.

Η βία του 1922 δεν ήταν μόνο μιας κατεύθυνσης. Στην υποχώρηση, τμήματα του ελληνικού στρατού και άτακτοι έκαψαν πόλεις και χωριά, με θύματα Τούρκους αμάχους. Στη Σμύρνη, τον Σεπτέμβριο 1922, ακολούθησαν σφαγές Ελλήνων και Αρμενίων αμάχων και πυρκαγιά που κατέστρεψε τις χριστιανικές συνοικίες. Και τα δύο είναι γεγονότα· το ένα δεν εξηγεί ούτε δικαιολογεί το άλλο.

Πόσοι ήταν

Οι πρώτες απογραφές υποτιμούν τον αριθμό. Οι πραγματικοί πρόσφυγες ήταν περισσότεροι, αν λογαριάσεις την υψηλή θνησιμότητα των πρώτων χρόνων, τις λίγες γεννήσεις και όσους μετανάστευσαν σε άλλες χώρες. Η απογραφή του 1928 κατέγραψε 1.220.000 πρόσφυγες:

Προέλευση (απογραφή 1928)ΠρόσφυγεςΠοσοστό
Μικρά Ασία626.95451,3%
Ανατολική Θράκη256.63521%
Πόντος182.16914,9%
Κωνσταντινούπολη38.4583,2%
Τουρκία, σύνολο1.104.21690,4%
Ρωσία (με τον Καύκασο)58.5264,8%
Βουλγαρία49.0274%
Σερβία, Αλβανία, άλλες περιοχές10.0800,8%
Σύνολο1.221.849100%

Ο πίνακας μετρά όλους τους πρόσφυγες των τριών πρώτων δεκαετιών του αιώνα, όχι μόνο του 1922. Γι' αυτό υπάρχουν και η Βουλγαρία και η Ρωσία.

Το πρώτο διάστημα

Οι πρόσφυγες έφτασαν εξαντλημένοι, πρόχειρα στεγασμένοι και υποσιτισμένοι, και οι αρρώστιες τους θέριζαν: τύφος, γρίπη, φυματίωση (κυρίως στις πόλεις), ελονοσία (κυρίως στην ύπαιθρο). Κατά την Κοινωνία των Εθνών, ένας σημαντικός αριθμός πέθανε μέσα στον πρώτο χρόνο. Είχαν χάσει συγγενείς, φίλους, τη γη των πατέρων τους και ολόκληρο τον κόσμο όπου ζούσαν: ήταν και ψυχικά τραυματισμένοι.

Τα πρώτα μέτρα κάλυψαν τα στοιχειώδη, τροφή, προσωρινή στέγη, ιατρική φροντίδα:

  • Το κράτος, με όσα μέσα είχε. Την προσωρινή στέγαση ανέλαβε το Υπουργείο Περιθάλψεως, με έκτακτο προσωπικό.
  • Το Ταμείο Περιθάλψεως Προσφύγων, που ιδρύθηκε τον Νοέμβριο 1922, έστησε ξύλινα παραπήγματα.
  • Ιδιώτες, μόνοι ή οργανωμένοι: έρανοι, συσσίτια, διανομή ψωμιού και ρούχων.
  • Ξένες φιλανθρωπικές οργανώσεις, με αποφασιστικό ρόλο στην ιατρική περίθαλψη και στα φάρμακα.

Γύρω από τις πόλεις, σε πλατείες και άδεια οικόπεδα, φύτρωσαν καλύβες, παράγκες και σκηνές. Χρησιμοποιήθηκε κάθε στεγασμένος χώρος: σχολεία, εκκλησίες και τζαμιά, στρατώνες, θέατρα, αποθήκες, υπόγεια. Επιτάχθηκαν τα άδεια σπίτια σε όλη τη χώρα, και σε κατοικημένα σπίτια οι ένοικοι μοιράστηκαν τον χώρο τους με πρόσφυγες.

Οι περισσότεροι άντεχαν, γιατί πίστευαν ότι η παραμονή ήταν προσωρινή και ότι σύντομα θα γύριζαν. Αυτή η αίσθηση της προσωρινότητας καθυστέρησε την κοινωνική και οικονομική τους ένταξη. Μόνο μετά τη Σύμβαση της Λοζάνης κατάλαβαν ότι η επιστροφή δεν θα γινόταν, και στόχος έγινε η καλύτερη ζωή στη νέα πατρίδα.

Η Σύμβαση της Λοζάνης και η ανταλλαγή

Δύο κείμενα, με έξι μήνες διαφορά:

  • 30 Ιανουαρίου 1923: η ελληνοτουρκική Σύμβαση ανταλλαγής των πληθυσμών.
  • 24 Ιουλίου 1923: η Συνθήκη ειρήνης της Λοζάνης.

«Από της 1 Μαΐου 1923, θέλει διενεργηθή η υποχρεωτική ανταλλαγή των Τούρκων υπηκόων Ελληνικού Ορθοδόξου θρησκεύματος, εγκατεστημένων επί των τουρκικών εδαφών, και των Ελλήνων υπηκόων Μουσουλμανικού θρησκεύματος, εγκατεστημένων επί των ελληνικών εδαφών.»

— Σύμβαση ανταλλαγής, άρθρο 1

Τι όριζε

  • Υποχρεωτική ανταλλαγή των Ελλήνων ορθοδόξων της Τουρκίας με τους Μουσουλμάνους της Ελλάδας, κριτήριο η θρησκεία. Ίσχυε και για όσους έμεναν ακόμα στον τόπο τους και για όσους είχαν ήδη φύγει.
  • Ίσχυε αναδρομικά, για κάθε μετακίνηση από την κήρυξη του Α΄ Βαλκανικού πολέμου (18 Οκτωβρίου 1912).
  • Εξαιρέσεις: οι Έλληνες ορθόδοξοι της Κωνσταντινούπολης, της Ίμβρου και της Τενέδου, και οι Μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης. «Έλληνες κάτοικοι της Κωνσταντινουπόλεως» ήταν όσοι είχαν εγκατασταθεί εκεί πριν από τις 30 Οκτωβρίου 1918 (άρθρο 2).
  • Όσοι επέστρεφαν να εγκατασταθούν στην παλιά τους χώρα χρειάζονταν άδεια της κυβέρνησής της (άρθρο 1).

Οι ανταλλάξιμοι:

  1. έχαναν την παλιά ιθαγένεια και έπαιρναν της χώρας όπου εγκαθίσταντο·
  2. είχαν δικαίωμα να πάρουν την κινητή περιουσία τους·
  3. είχαν δικαίωμα να πάρουν από τη χώρα υποδοχής, ως αποζημίωση, περιουσία ίσης αξίας με την ακίνητη που άφηναν·
  4. θα τους διευκόλυνε στη μετακίνηση η Μικτή Επιτροπή Ανταλλαγής.

Τι είχε καινούργιο

Ανταλλαγές πληθυσμών είχαν συμφωνηθεί και πριν. Εκείνες όμως προέβλεπαν εθελοντική μετανάστευση από ορισμένες διαφιλονικούμενες περιοχές. Η Σύμβαση του 1923 καθιέρωσε για πρώτη φορά μαζική μετακίνηση πληθυσμών, και μάλιστα υποχρεωτική.

Η αντίδραση των προσφύγων

Όταν έγιναν γνωστοί οι όροι, οι πρόσφυγες αντέδρασαν έντονα, με συλλαλητήρια σε όλες τις πόλεις. Στο συλλαλητήριο της Ομόνοιας (21 Ιανουαρίου 1923) ψήφισαν ότι η ανταλλαγή είναι «νέα και κεκαλυμμένη μορφή αναγκαστικού εκπατρισμού και αναγκαστικής απαλλοτρίωσης» και ζήτησαν να γυρίσουν στις πατρίδες τους με εγγυήσεις.

Η ελληνική αντιπροσωπεία συμφώνησε παρ' όλα αυτά:

  • Η πραγματικότητα: οι περισσότεροι είχαν ήδη φύγει, και η Τουρκία αρνιόταν να δεχτεί την επιστροφή τους.
  • Οι επιδιώξεις των δύο ηγετών, Βενιζέλου και Κεμάλ: ασφαλή και αναγνωρισμένα σύνορα, εθνική ομοιογένεια, και ελεύθερο πεδίο για εσωτερική μεταρρύθμιση και ανάπτυξη.
  • Η Κοινωνία των Εθνών συμφωνούσε.

Οι πρόσφυγες έμειναν με την πικρία ότι τα δικαιώματά τους θυσιάστηκαν στα συμφέροντα του κράτους.

Η Μικτή Επιτροπή Ανταλλαγής

Ιδρύθηκε με βάση το άρθρο 11 της Σύμβασης, με έδρα την Κωνσταντινούπολη. Είχε έντεκα μέλη: τέσσερις Έλληνες, τέσσερις Τούρκους και τρεις πολίτες κρατών που είχαν μείνει ουδέτερα στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Αρμοδιότητά της ήταν να ορίσει πώς θα μετακινηθούν οι πληθυσμοί και να εκτιμήσει την ακίνητη περιουσία των ανταλλαξίμων.

Ανταλλάξιμος ή όχι;

Με βάση τα άρθρα 1–3 της Σύμβασης, ποιος υπάγεται στην ανταλλαγή; Πρόσεξε το κριτήριο, τις εξαιρέσεις και την αναδρομική ισχύ.

Τι προβλέπει η Σύμβαση;

Τουρκόφωνος ορθόδοξος της Καππαδοκίας

0 από 8

Από την απόβαση στη Μικτή Επιτροπή

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε ότι η Σύμβαση ανταλλαγής υπογράφεται πριν από τη Συνθήκη ειρήνης. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Απόβαση στη Σμύρνη · 15 Μαΐου 1919Αρχή της ελληνικής παρουσίας στη Μικρά Ασία.

Παράδειγμα 1

Να αναλύσετε τους λόγους για τους οποίους η ελληνική αντιπροσωπεία δέχτηκε την υποχρεωτική ανταλλαγή, παρά τις αντιδράσεις των προσφύγων.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Με βάση τον πίνακα προέλευσης της απογραφής του 1928 και τις γνώσεις σου, να εξηγήσεις γιατί ο πίνακας δεν δίνει όλη την εικόνα της εξόδου του 1922.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Όροι

Στις Πανελλήνιες ζητούνται τρεις όροι για 15 μονάδες, και οι μονάδες πάνε στα σημεία του βιβλίου. Διάβασε, συμπλήρωσε, γράψε από μνήμης.

Μικτή Επιτροπή Ανταλλαγής

Όργανο που ιδρύθηκε με βάση το άρθρο 11 της Σύμβασης της Λοζάνης (1923), με έδρα την Κωνσταντινούπολη. Την αποτελούσαν έντεκα μέλη: τέσσερις Έλληνες, τέσσερις Τούρκοι και τρεις πολίτες κρατών ουδέτερων στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Αρμοδιότητά της ήταν ο καθορισμός του τρόπου μετανάστευσης των πληθυσμών και η εκτίμηση της ακίνητης περιουσίας των ανταλλαξίμων.

5 σημεία με έντονα: αυτά μετράει ο βαθμολογητής.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Γιατί τα προσφυγικά κύματα των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα ήταν συχνότερα και μεγαλύτερα από του 19ου;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 6

Ποιος οργανισμός, που ιδρύθηκε τον Νοέμβριο του 1922, έστησε ξύλινα παραπήγματα για τη στέγαση των προσφύγων;

Γραμμή χρόνου από το 1919 ως το 1924, με κρυμμένο το γεγονός του Νοεμβρίου 1922.1919Απόβαση στη Σμύρνη1922Ήττα και υποχώρησηστη Μικρά Ασία19221923Σύμβαση ανταλλαγής1923Συνθήκη ειρήνης τηςΛοζάνης1924Μεταφορά των Ελλήνωντης Καππαδοκίας

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς γιατί τα προσφυγικά κύματα του 20ού αιώνα ήταν συχνότερα και μεγαλύτερα, με τα ρεύματα του 1906 και του 1913 ως παραδείγματα.
  • Να περιγράφεις την έξοδο του 1922 με τους αριθμούς της και να διαβάζεις τον πίνακα προέλευσης των προσφύγων της απογραφής του 1928.
  • Να παρουσιάζεις τις συνθήκες του πρώτου διαστήματος: αρρώστιες, πρόχειρη στέγαση, τα πρώτα μέτρα και την αίσθηση της προσωρινότητας.
  • Να αναλύεις τους όρους της Σύμβασης ανταλλαγής (30 Ιανουαρίου 1923), τις αντιδράσεις των προσφύγων και τους λόγους που η Ελλάδα την υπέγραψε.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;