Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο Ελληνισμός του Πόντου

Ακμή, το όνειρο μιας Ποντιακής Δημοκρατίας, και η εξόντωση των Ελλήνων του Πόντου.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2026 Δ1 ·2025 επαν. Δ1 ·2025 Α2 ·2024 επαν. Α1 ·2024 επαν. Α2 ·2024 Α2 ·2023 επαν. Α1 ·2023 επαν. Α2 ·2023 Δ1 ·2022 επαν. Α2 ·2022 Α1

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς πώς οι μεταρρυθμίσεις του 1839 και του 1856 και το εμπόριο οδήγησαν στην οικονομική και πνευματική ακμή του ποντιακού ελληνισμού.
  2. Να περιγράφεις τις προσπάθειες για αυτόνομη Ποντιακή Δημοκρατία (1917–1922), τα πρόσωπα και τα κέντρα τους.
  3. Να αναλύεις γιατί η Ποντιακή Δημοκρατία έμεινε όνειρο, από τη στάση των Μεγάλων Δυνάμεων ως τη συνθήκη μπολσεβίκων–Κεμάλ (1921).
  4. Να περιγράφεις τις φάσεις, τις μεθόδους και το μέγεθος της μεθοδευμένης εξόντωσης (γενοκτονίας) των Ελλήνων του Πόντου (1916–1923).

Πριν από τον 19ο αιώνα (εκτός εξεταστέας ύλης)

Η παράγραφος αυτή δίνει μόνο το πλαίσιο· δεν ανήκει στην εξεταστέα ύλη. Έλληνες ζούσαν στις ακτές του Εύξεινου Πόντου από την αρχαιότητα: η Σινώπη, η Αμισός και η Τραπεζούντα ήταν αρχαίες ελληνικές αποικίες. Στα βυζαντινά χρόνια η Τραπεζούντα έγινε κέντρο του κράτους των Μεγάλων Κομνηνών, και έπεσε στους Οθωμανούς το 1461, οκτώ χρόνια μετά την Κωνσταντινούπολη. Ακολούθησαν αιώνες οθωμανικής κυριαρχίας, με μαζικούς εξισλαμισμούς, χιλιάδες Έλληνες που κατέφυγαν στον Καύκασο και στη Ρωσία, και τους κρυπτοχριστιανούς, που κράτησαν κρυφά την πίστη τους πίσω από μουσουλμανικά ονόματα.

Από εδώ αρχίζει η ύλη σου: οι τρεις ενότητες (Δ1–Δ3) για τον 19ο και τον 20ό αιώνα.

Δ1. Οικονομική και πνευματική ανάπτυξη

Οι προϋποθέσεις

Μετά το 1821 το κλίμα για τους υπόδουλους Έλληνες ήταν δυσμενές. Άρχισε να βελτιώνεται με τα δύο σουλτανικά διατάγματα μεταρρυθμίσεων: το Χάτι Σερίφ (1839) και το Χάτι Χουμαγιούν (1856). Τρία πράγματα μαζί, η (θεωρητική) ισονομία, η θρησκευτική ελευθερία και η ανάπτυξη του εμπορίου, έφεραν:

  • δημογραφική αύξηση του ποντιακού πληθυσμού,
  • καλλιέργεια της ελληνικής παιδείας,
  • ανάπτυξη της νεοελληνικής εθνικής συνείδησης.

Οι Πόντιοι άφησαν τα ορεινά καταφύγια, κατέβηκαν στα παράλια και έχτισαν νέα χωριά, εκκλησίες και σχολεία. Σε λίγο είχαν στα χέρια τους το εμπόριο όλου του Εύξεινου Πόντου και της ενδοχώρας, και η Τραπεζούντα ξαναβρήκε την παλιά της αίγλη.

Η οικονομία

ΤομέαςΤι παρήγαγε και πού
Δάση και ξυλείαέλατα, πλατάνια, πεύκα (Σινώπη, Τρίπολη, Κερασούντα, Τραπεζούντα, Σούρμενα)· ατμοπρίονα στην Κερασούντα
Γεωργίασιτάρι, καλαμπόκι, κριθάρι, όσπρια, πορτοκάλια, πατάτες· φουντούκια για εξαγωγή (Αμβούργο, Τεργέστη, Νέα Υόρκη, Ρωσία)· τα καπνά της Αμισού και της Μπάφρας
Μεταλλείαάργυρος, χαλκός, μόλυβδος στην οροσειρά Παρυάδρη (Αργυρούπολη, Τρίπολη)
Βιοτεχνίαχρυσοχοΐα, σιδηρουργία, χαλκουργία, ναυπηγική

Η κύρια πηγή πλούτου όμως ήταν το διαμετακομιστικό εμπόριο, δηλαδή η μεταφορά εμπορευμάτων από τη μία αγορά στην άλλη μέσα από τα λιμάνια του Πόντου: Αμισός, Τραπεζούντα, Κερασούντα, αλλά και Οδησσός, Βραΐλα, Νοβοροσίσκ, Σεβαστούπολη.

  • Ως το 1869 η Τραπεζούντα έλεγχε το 40% του εμπορίου της Περσίας, με κέρδος περίπου 200.000.000 φράγκα τον χρόνο. Ήταν σταυροδρόμι ανάμεσα σε Δύση και Ανατολή, ώσπου η διώρυγα του Σουέζ (1869) έφερε τη σταδιακή παρακμή του λιμανιού της.
  • Και μετά το 1883, τέσσερις μεγάλοι ελληνικοί οίκοι της Τραπεζούντας, μαζί με το υποκατάστημα της Τράπεζας Αθηνών, έλεγχαν σχεδόν όλη την οικονομία του ανατολικού Πόντου.
  • Στην Αμισό, το 1869, από τις 214 επιχειρήσεις οι 156 ήταν ελληνικές.
  • Στην Κερασούντα οι οίκοι Κωνσταντινίδη, Κακουλίδη, Σούρμελη, Πισσάνη έγιναν γνωστοί σε όλο τον Εύξεινο Πόντο και στην Ευρώπη.

Οι ελληνικές επιχειρήσεις είχαν υποκαταστήματα σε Ρωσία, Περσία, Αγγλία, Κωνσταντινούπολη, Μασσαλία.

Η πνευματική άνθηση

Ο πλούτος έγινε παιδεία. Οι επιχειρηματίες χρηματοδοτούσαν εκκλησίες, σχολεία και φιλανθρωπικά ιδρύματα, και έστελναν επιστήμονες σε ευρωπαϊκά πανεπιστήμια για να φέρουν πίσω νέες μεθόδους διδασκαλίας.

  • Το Φροντιστήριο της Τραπεζούντας, που ίδρυσε το 1682 ο Σεβαστός Κυμινήτης, λειτούργησε ως το 1922 και διαμόρφωσε την εθνική συνείδηση των Ελληνοποντίων.
  • Στις αρχές του 20ού αιώνα δεν υπήρχε ποντιακό χωριό χωρίς σχολείο και εκκλησία.
  • Κατά τη στατιστική του Παναρέτου, το 1913 στις έξι μητροπόλεις του Πόντου ζούσαν 697.000 Έλληνες. Κατά τον Γ. Λαμψίδη, λειτουργούσαν τότε 1.890 εκκλησίες, 22 μοναστήρια, 1.647 παρεκκλήσια και 1.401 σχολεία με 85.890 μαθητές.
  • Το ελληνικό τυπογραφείο της Τραπεζούντας (1880) βοήθησε αποφασιστικά να αναπτυχθεί η εθνική συνείδηση.

Πρωτεργάτης αυτού του κλίματος ήταν η νέα αστική τάξη. Οι Πόντιοι ήταν παρόντες στους αγώνες του έθνους, από τον ρωσοοθωμανικό πόλεμο του 1828–1829 ως την κρητική επανάσταση του 1866–1867, και αργότερα με εθελοντές και χρήματα: το 1912 οι Έλληνες της Σαμψούντας πρόσφεραν 12.000 λίρες στο ελληνικό Ναυτικό.

Η στροφή των Νεοτούρκων

Τον 20ό αιώνα ο ποντιακός ελληνισμός είχε θεαματικό προβάδισμα στην οικονομία και στην παιδεία έναντι των άλλων εθνοτήτων της περιοχής. Οι νεοτουρκικές κυβερνήσεις όμως εφάρμοσαν πολιτική εξαιρετικά εχθρική, με οικονομικά, εκπαιδευτικά, στρατιωτικά και θρησκευτικά μέτρα κατά όλων των χριστιανικών εθνοτήτων. Στα χρόνια του πολέμου προσπάθησαν να περιορίσουν το εμπόριο των χριστιανών, και αυτοί, για να επιβιώσουν, συνεργάστηκαν με τοπικές μουσουλμανικές εθνότητες.

Παράδειγμα 1

Να παρουσιάσετε τους παράγοντες που οδήγησαν στην ακμή του ποντιακού ελληνισμού τον 19ο αιώνα.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Δ2. Ο αγώνας για αυτόνομη Ποντιακή Δημοκρατία (1917–1922)

Γιατί και ποιοι

Η εχθρική πολιτική των Νεοτούρκων ερχόταν σε πλήρη αντίθεση με τις διακηρύξεις του Αμερικανού προέδρου Ουίλσον για την αυτοδιάθεση των λαών. Αυτό οδήγησε τους Πόντιους, κυρίως της Διασποράς, στην απόφαση να αγωνιστούν για μια αυτόνομη Ποντιακή Δημοκρατία.

ΠούΠοιοι
ΜασσαλίαΚ. Κωνσταντινίδης
ΒατούμΒ. Ιωαννίδης, Θ. Θεοφύλακτος
ΣοχούμΙ. Πασσαλίδης
ΚρασνοντάρΛ. Ιασωνίδης, Φ. Κτενίδης
Ιστορικός Πόντοςο μητροπολίτης Τραπεζούντας Χρύσανθος και ο μητροπολίτης Αμάσειας Γερμανός Καραβαγγέλης

Τραπεζούντα 1916–1918: ένα διάλειμμα

Τον Απρίλιο του 1916, λίγες μέρες πριν μπει ο ρωσικός στρατός, ο Τούρκος βαλής Μεχμέτ Τζεμάλ Αζμή μπέης παρέδωσε την πόλη στον μητροπολίτη Χρύσανθο. Χάρη στη συνετή πολιτική του απέναντι στους μουσουλμάνους, τον δέχτηκαν ως ηγέτη οι Ρώσοι και οι πρόξενοι των άλλων κρατών, σε μια περιοχή όπου οι μνήμες από τις σφαγές και τις εχθροπραξίες ήταν ακόμα νωπές. Η δίχρονη προεδρία του Χρύσανθου ήταν, κατά το βιβλίο, «αληθινό διάλειμμα δημοκρατίας και αρμονικής συμβίωσης χριστιανών και μουσουλμάνων».

Τον Φεβρουάριο του 1918, μετά την επικράτηση των μπολσεβίκων (1917), ο ρωσικός στρατός έφυγε και η περιοχή ξαναπέρασε στους Νεότουρκους. Χιλιάδες Έλληνες του ανατολικού Πόντου και του Καρς κατέφυγαν στη Ρωσία, που βρισκόταν τότε σε εμφύλιο πόλεμο.

Οργάνωση και διπλωματία

  • Ιούλιος 1917, Ταϊγάνιο: το Α΄ Πανελλήνιο Συνέδριο των Ελλήνων της Ρωσίας εξέλεξε Κεντρικό Συμβούλιο για τη δημιουργία ανεξάρτητου Ποντιακού Κράτους, με προσωρινή έδρα το Ροστόβ.
  • Οι Πόντιοι οργανώθηκαν για πρώτη φορά σε όλες τις μεγάλες ελληνικές πόλεις (Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Καβάλα, Βόλος) και στο εξωτερικό.
  • Ο Κωνσταντινίδης από τη Μασσαλία ενημέρωνε με υπομνήματα τους Συμμάχους, τύπωσε χάρτη με τα σύνορα της προτεινόμενης δημοκρατίας, και τον κυκλοφόρησε και ως καρτ ποστάλ με γαλλικό κείμενο που καλούσε τους «πολίτες του Πόντου» να ξεσηκωθούν.
  • Φεβρουάριος 1918, Μασσαλία: στο Α΄ Παγκόσμιο Παμποντιακό Συνέδριο ο Κωνσταντινίδης ζήτησε με τηλεγράφημα προς τον Τρότσκι την υποστήριξη της σοβιετικής Ρωσίας.

Η Συνδιάσκεψη Ειρήνης του Παρισιού

Η κυβέρνηση Βενιζέλου ήταν αρχικά σύμφωνη. Στη Συνδιάσκεψη Ειρήνης όμως (από τον Δεκέμβριο του 1918), ο Βενιζέλος, πιεσμένος από τους Συμμάχους, δεν συμπεριέλαβε τον Πόντο στις ελληνικές διεκδικήσεις και συμφώνησε να δοθεί η περιοχή στην υπό ίδρυση Αρμενική Δημοκρατία. Οι Πόντιοι διαμαρτυρήθηκαν σε συνέδρια (Μπακού, Κρασνοντάρ, Βατούμ, Μασσαλία) και με τηλεγραφήματα.

Τον Απρίλιο του 1919 ο Χρύσανθος επισκέφθηκε τον Βενιζέλο στο Παρίσι. Ο πρωθυπουργός πείστηκε να στηρίξει τις προσπάθειες των Ποντίων και του έδωσε την έγκρισή του να ενημερώσει όλους τους πολιτικούς της Συνδιάσκεψης. Οι περισσότεροι, εκτός από τους Βρετανούς, είδαν τα αιτήματα με κατανόηση. Όταν ο Χρύσανθος πρότεινε ανεξάρτητο Πόντο υπό ελληνική εντολή, ο Ουίλσον, όπως καταγράφεται, απάντησε: «Ο Πόντος πρέπει να γίνει ανεξάρτητος. Μίαν ψήφον έχω εις την Συνδιάσκεψιν, αλλά θα την διαθέσω υπέρ του λαού σας».

Ο Χρύσανθος πήγε και στο Ερεβάν και διαπραγματεύτηκε με τους Αρμένιους, αλλά και με τους μουσουλμάνους του Πόντου, μια μορφή συνομοσπονδίας. Η αμοιβαία καχυποψία όμως έφαγε πολύτιμο χρόνο.

Η «ταφόπετρα»: 1921–1922

  • Μάρτιος 1921: συνθήκη φιλίας και συνεργασίας μπολσεβίκων–Κεμάλ. Έδωσε στον ως τότε αδύναμο Κεμάλ οικονομική, στρατιωτική και ηθική δύναμη να συνεχίσει τις επιχειρήσεις κατά των Ποντίων, και να εμφανιστεί στη Συνδιάσκεψη του Λονδίνου με υπερβολικές απαιτήσεις, που οι νικήτριες Δυνάμεις δεν απέρριψαν.
  • 10 Μαρτίου 1921: ο Γερμανός Καραβαγγέλης πρότεινε στον υπουργό Εξωτερικών Μπαλτατζή συνεργασία με Κούρδους και Αρμένιους κατά του Κεμάλ. Η κυβέρνηση Γούναρη, απομονωμένη, δεν έκανε τίποτα.
  • Ο Καραβαγγέλης οργάνωσε δύο συνέδρια: Κωνσταντινούπολη (17 Αυγούστου 1921) και Αθήνα (4 Σεπτεμβρίου 1921).
  • Η τελευταία ποντοαρμενική προσπάθεια άρχισε καθυστερημένα, στις αρχές του 1922, όταν οι Δυνάμεις είχαν αλλάξει πλευρά. Ο Κεμάλ, με τη φανερή υποστήριξη των μπολσεβίκων, της Ιταλίας, της Γαλλίας και τη σιωπηρή της Αγγλίας, έκανε την αντεπίθεση που έφερε την κατάρρευση του μετώπου.

Η Ποντιακή Δημοκρατία έμεινε όνειρο. Η κεμαλική κυβέρνηση καταδίκασε σε θάνατο όλους τους πρωτεργάτες του αγώνα.

Στο μεταξύ, ένας δεύτερος ποντιακός ελληνισμός ζούσε στη Ρωσία: πάνω από 500.000 Πόντιοι, που το 1918, με τους διωγμένους, ξεπέρασαν τους 750.000. Σήμερα στην πρώην Σοβιετική Ένωση ζουν ακόμα πάνω από μισό εκατομμύριο Πόντιοι.

Παράδειγμα 2

Να αναλύσετε τους λόγους για τους οποίους η αυτόνομη Ποντιακή Δημοκρατία δεν έγινε πραγματικότητα.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Δ3. Η μεθοδευμένη εξόντωση (γενοκτονία) των Ελλήνων του Πόντου

Η γενοκτονία των Αρμενίων από τους Νεότουρκους το 1915 είναι γνωστή. Το βιβλίο σου τονίζει ότι λιγότερο γνωστή είναι η μεθοδευμένη εξόντωση των Ελλήνων του Πόντου την περίοδο 1916–1923, με, όπως γράφει, τις ίδιες αναλογίες ποσοτικά και ηθικά.

Το μέγεθος. Από τους 697.000 Πόντιους του 1913, περισσότεροι από 353.000, δηλαδή πάνω από το 50%, θανατώθηκαν ως το 1923 από τους Νεότουρκους και τους Κεμαλικούς: στις πόλεις και στα χωριά, στις εξορίες και στις φυλακές, και στα τάγματα εργασίας, τα «αμελέ ταμπουρού».

Οι μέθοδοι.

  • Τάγματα εργασίας για τους άνδρες, όπου πολλοί θανατώθηκαν.
  • Εξορίες ολόκληρων χωριών: εξοντωτικές πορείες μέσα στο χιόνι, με γυναίκες, παιδιά και γέρους, γιατί οι άνδρες ήταν ήδη στα τάγματα εργασίας ή στον στρατό. Πολλοί πέθαναν από τις κακουχίες.

Η φύση της. Κατά τον ιστορικό Π. Ενεπεκίδη, οι διώξεις έχουν πολλά κοινά με τη γενοκτονία των Εβραίων, αλλά και δύο διαφορές: δεν είχαν ιδεολογική ή ψευδοεπιστημονική φυλετική θεμελίωση, και εξυπηρετούσαν μια πρακτική πολιτική σκοπιμότητα, την εκκαθάριση της Μικράς Ασίας από το ελληνικό στοιχείο.

Οι δύο φάσεις. Η κατάσταση χειροτέρεψε όταν ο ελληνικός στρατός αποβιβάστηκε στη Σμύρνη (15 Μαΐου 1919). Στις 19 Μαΐου 1919 ο ίδιος ο Κεμάλ, αποβιβαζόμενος στη Σαμψούντα, οργάνωσε τη δεύτερη φάση των διωγμών.

Το τέλος. Στις 30 Ιανουαρίου 1923 υπογράφηκε στη Λωζάννη η σύμβαση για την ανταλλαγή των πληθυσμών, και στις 24 Ιουλίου 1923 η Συνθήκη της Λωζάννης όρισε σύνορο τον Έβρο. Οι περισσότεροι Έλληνες όμως είχαν ήδη φύγει πριν από τη σύμβαση, και πολλοί κατέβηκαν στα λιμάνια για να βρουν πλοίο για την Ελλάδα. Την περίοδο 1914–1924 ο παρευξείνιος ελληνισμός της Μικράς Ασίας είτε εξοντώθηκε είτε πήρε τον δρόμο της διασποράς, προς την Ευρώπη, την Αμερική, την Περσία, τη Σοβιετική Ένωση και την Ελλάδα. Τα αρχεία των υπουργείων Εξωτερικών της Ευρώπης και της Αμερικής και οι εκθέσεις διεθνών οργανισμών πιστοποιούν το μέγεθος και το είδος του διωγμού.

Αντίσταση και βία στα βουνά. Στα ορεινά του Πόντου σχηματίστηκαν και ένοπλες ομάδες Ποντίων ανταρτών, κυρίως από άνδρες που ξέφυγαν από τα τάγματα εργασίας και τη στρατολογία. Οι συγκρούσεις τους με τουρκικά στρατεύματα και ατάκτους είχαν θύματα και από τις δύο πλευρές, και οι κεμαλικές αρχές τις επικαλέστηκαν για να δικαιολογήσουν τους εκτοπισμούς. Ο ιστορικός τα καταγράφει όλα αυτά, χωρίς να τα εξισώνει με μια συστηματική πολιτική εξόντωσης ενός ολόκληρου πληθυσμού, και χωρίς να δικαιολογεί καμία βία κατά αμάχων.

Η μνήμη σήμερα. Η Ελλάδα αναγνωρίζει τη γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου με τον νόμο 2193/1994, που όρισε την 19η Μαΐου, την επέτειο της αποβίβασης του Κεμάλ στη Σαμψούντα, ημέρα μνήμης. Η Τουρκία δεν την αναγνωρίζει.

Ιστορικοί όροι

Για το Θέμα Α1 δίνεις σύντομο ορισμό, με χρονολογία και περιεχόμενο:

  • Χάτι Σερίφ (1839) και Χάτι Χουμαγιούν (1856): σουλτανικά διατάγματα μεταρρυθμίσεων που υπόσχονταν ισονομία και θρησκευτική ελευθερία σε όλους τους υπηκόους· άνοιξαν τον δρόμο για την ακμή του ποντιακού ελληνισμού.
  • Διαμετακομιστικό εμπόριο: η μεταφορά εμπορευμάτων από μια αγορά σε άλλη μέσα από ένα λιμάνι· η κύρια πηγή πλούτου των παραλίων του Πόντου, με κέντρο την Τραπεζούντα ως το 1869.
  • Φροντιστήριο Τραπεζούντας: σχολή που ίδρυσε ο Σεβαστός Κυμινήτης το 1682 και λειτούργησε ως το 1922· κέντρο της παιδείας και της εθνικής συνείδησης των Ποντίων.
  • Ποντιακή Δημοκρατία: το αίτημα των Ποντίων, κυρίως της Διασποράς, για αυτόνομο κράτος στον Πόντο (1917–1922), με βάση την αρχή της αυτοδιάθεσης· δεν πραγματοποιήθηκε.
  • «Αμελέ ταμπουρού»: τα τάγματα εργασίας όπου οι νεοτουρκικές και οι κεμαλικές αρχές έστελναν χριστιανούς άνδρες, και όπου πολλοί πέθαναν.

Ο ποντιακός ελληνισμός, 1839–1923

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσο γρήγορα, μετά το 1916, τα γεγονότα πυκνώνουν.

Χάτι Χουμαγιούν · 1856Μετά το Χάτι Σερίφ (1839), ισονομία και θρησκευτική ελευθερία, τουλάχιστον στα χαρτιά.

Όροι

Στις Πανελλήνιες ζητούνται τρεις όροι για 15 μονάδες, και οι μονάδες πάνε στα σημεία του βιβλίου. Διάβασε, συμπλήρωσε, γράψε από μνήμης.

Φροντιστήριο της Τραπεζούντας

Η σχολή που ίδρυσε το 1682 ο μεγάλος Τραπεζούντιος δάσκαλος του Γένους Σεβαστός Κυμινήτης και λειτούργησε, παρά τις αντιξοότητες, μέχρι το 1922. Έπαιξε σημαντικό ρόλο στην πνευματική και ηθική ανάπλαση των Ελληνοποντίων και στην ανάπτυξη της εθνικής τους συνείδησης.

5 σημεία με έντονα: αυτά μετράει ο βαθμολογητής.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποια διατάγματα θεωρεί το βιβλίο αφετηρία της ακμής του ποντιακού ελληνισμού τον 19ο αιώνα;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 7

Πόσοι Έλληνες ζούσαν στις έξι μητροπόλεις του Πόντου το 1913, κατά τη στατιστική του Παναρέτου;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς πώς οι μεταρρυθμίσεις του 1839 και του 1856 και το εμπόριο οδήγησαν στην οικονομική και πνευματική ακμή του ποντιακού ελληνισμού.
  • Να περιγράφεις τις προσπάθειες για αυτόνομη Ποντιακή Δημοκρατία (1917–1922), τα πρόσωπα και τα κέντρα τους.
  • Να αναλύεις γιατί η Ποντιακή Δημοκρατία έμεινε όνειρο, από τη στάση των Μεγάλων Δυνάμεων ως τη συνθήκη μπολσεβίκων–Κεμάλ (1921).
  • Να περιγράφεις τις φάσεις, τις μεθόδους και το μέγεθος της μεθοδευμένης εξόντωσης (γενοκτονίας) των Ελλήνων του Πόντου (1916–1923).

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;