Διανύσματα
Μέγεθος και κατεύθυνση μαζί — και το εσωτερικό γινόμενο.
29 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Β΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, §1.1, 1.2, 1.3, 1.4, 1.5
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις διανυσματικά από μονόμετρα μεγέθη και να εξηγείς γιατί χρειάζονται διαφορετική αριθμητική.
- Να προσθέτεις διανύσματα γεωμετρικά και με συντεταγμένες.
- Να υπολογίζεις το εσωτερικό γινόμενο και να το συνδέεις με τη γωνία.
- Να ελέγχεις καθετότητα και παραλληλία δύο διανυσμάτων από τις συντεταγμένες τους.
Όταν ο αριθμός δεν αρκεί
Η θερμοκρασία είναι βαθμοί. Η μάζα είναι κιλά. Αυτά είναι μονόμετρα μεγέθη: ένας αριθμός τα περιγράφει πλήρως.
Η ταχύτητα δεν είναι. « km/h» δεν λέει αν πηγαίνεις βόρεια ή νότια, και η διαφορά είναι ολόκληρη. Τα μεγέθη που χρειάζονται και κατεύθυνση λέγονται διανυσματικά, και παριστάνονται με βέλος: το μήκος του δίνει το μέτρο, η φορά του την κατεύθυνση.
Ένα διάνυσμα στο επίπεδο γράφεται με τις συντεταγμένες του:
Το μέτρο του βγαίνει από το Πυθαγόρειο:
Πρόσθεση: δύο εικόνες, ένας κανόνας
Γεωμετρικά, μεταφέρεις το δεύτερο διάνυσμα ώστε η αρχή του να πέσει στο πέρας του πρώτου. Το άθροισμα είναι το βέλος από την αρχή του πρώτου ως το πέρας του δεύτερου — ο κανόνας του πολυγώνου.
Ισοδύναμα, τα φέρνεις να ξεκινούν από το ίδιο σημείο και σχηματίζεις το παραλληλόγραμμο: το άθροισμα είναι η διαγώνιός του.
Με συντεταγμένες, όλα αυτά καταρρέουν σε κάτι πολύ πιο βαρετό — και πολύ πιο χρήσιμο:
Προσθέτεις κατά συνιστώσα. Το ίδιο και για τον πολλαπλασιασμό με αριθμό: , που τεντώνει ή συρρικνώνει το βέλος και το αντιστρέφει αν .
Εσωτερικό γινόμενο
Δύο διανύσματα δεν πολλαπλασιάζονται όπως δύο αριθμοί. Ο ένας τρόπος που έχει νόημα δίνει αριθμό, όχι διάνυσμα:
Και η βαθύτερη ταυτότητά του:
όπου η γωνία των δύο. Ο ίδιος αριθμός, δύο εντελώς διαφορετικοί υπολογισμοί — και αυτό είναι που τον κάνει χρήσιμο: υπολογίζεις τον έναν τρόπο και διαβάζεις τον άλλον.
Για παραλληλία το κριτήριο είναι άλλο. Τα είναι παράλληλα όταν η ορίζουσά τους μηδενίζεται:
Δηλαδή όταν το ένα είναι πολλαπλάσιο του άλλου — και εδώ ξαναβρίσκεις την ορίζουσα από τα συστήματα, με νέο νόημα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δίνονται και . Βρες το , το και το .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Άθροισμα, κατά συνιστώσα:
Μέτρο του :
Εσωτερικό γινόμενο:
Τι μας λέει το . Είναι θετικό, άρα η γωνία είναι οξεία — αλλά μόλις μόλις: πολύ κοντά στο μηδέν σε σχέση με τα μέτρα.
Πράγματι , δηλαδή . Σχεδόν ορθή.
Παράδειγμα 2
Για ποιο τα και είναι κάθετα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κριτήριο καθετότητας: εσωτερικό γινόμενο ίσο με μηδέν.
Επαλήθευση: και .
✓
Πρόσεξε ότι το έχει κατεύθυνση «πάνω δεξιά» και το «κάτω δεξιά» — λογικό για κάθετα.
Παράδειγμα 3
Είναι τα σημεία , , συνευθειακά;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μετατρέπω σε διανύσματα. Το διάνυσμα από το στο έχει συντεταγμένες τη διαφορά:
Κριτήριο παραλληλίας, με την ορίζουσα:
Μηδέν, άρα τα δύο διανύσματα είναι παράλληλα. Επειδή όμως ξεκινούν από το ίδιο σημείο , παράλληλα σημαίνει πάνω στην ίδια ευθεία.
Τα τρία σημεία είναι συνευθειακά. Πράγματι : το είναι δύο φορές πιο μακριά, στην ίδια κατεύθυνση.
Παράδειγμα 4
Ένα πλοίο πάει km/h προς βορρά. Ρεύμα km/h το σπρώχνει ανατολικά. Ποια η πραγματική του ταχύτητα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Στήνω άξονες: ανατολικά το , βόρεια το .
Ταχύτητα πλοίου , ταχύτητα ρεύματος .
Η πραγματική ταχύτητα είναι το άθροισμα:
Μέτρο:
km/h
Κατεύθυνση: , άρα ανατολικά του βορρά.
Το σημαντικό: η τελική ταχύτητα () δεν είναι το άθροισμα των μέτρων (). Τα μέτρα δεν προστίθενται όταν οι κατευθύνσεις διαφέρουν — οι συντεταγμένες προστίθενται.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Δίνονται και . Πόσο είναι το ;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις διανυσματικά από μονόμετρα μεγέθη και να εξηγείς γιατί χρειάζονται διαφορετική αριθμητική.
- Να προσθέτεις διανύσματα γεωμετρικά και με συντεταγμένες.
- Να υπολογίζεις το εσωτερικό γινόμενο και να το συνδέεις με τη γωνία.
- Να ελέγχεις καθετότητα και παραλληλία δύο διανυσμάτων από τις συντεταγμένες τους.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.