Κωνικές τομές
Κύκλος, παραβολή, έλλειψη, υπερβολή: ένας κώνος, τέσσερις τομές.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Β΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, §3.1, 3.2, 3.3, 3.4
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς γιατί κύκλος, έλλειψη, παραβολή και υπερβολή προκύπτουν από τον ίδιο κώνο.
- Να γράφεις την εξίσωση κύκλου και να βρίσκεις κέντρο και ακτίνα συμπληρώνοντας τετράγωνα.
- Να αναγνωρίζεις έλλειψη και υπερβολή από την εξίσωσή τους και να εντοπίζεις τις εστίες.
- Να ερμηνεύεις την εκκεντρότητα ως μέτρο του πόσο απέχει το σχήμα από τον κύκλο.
Ένας κώνος, τέσσερις τομές
Πάρε έναν διπλό κώνο και κόψ' τον με ένα επίπεδο. Η τομή που παίρνεις εξαρτάται μόνο από την κλίση του επιπέδου:
| Κλίση του επιπέδου | Τομή |
|---|---|
| κάθετη στον άξονα | κύκλος |
| λοξή, κόβει μόνο τον έναν κώνο | έλλειψη |
| παράλληλη σε μια γενέτειρα | παραβολή |
| κόβει και τους δύο κώνους | υπερβολή |
Τέσσερα σχήματα που μοιάζουν άσχετα — φακός, πέταλο, καμπύλη φυγής — είναι στην πραγματικότητα τέσσερις όψεις του ίδιου πράγματος. Γι' αυτό λέγονται κωνικές τομές, και γι' αυτό οι εξισώσεις τους μοιάζουν τόσο.
Ο κύκλος
Ο κύκλος με κέντρο και ακτίνα είναι το σύνολο των σημείων που απέχουν από το . Γράφοντας την απόσταση:
Αν αναπτύξεις τα τετράγωνα, παίρνεις τη γενική μορφή . Η αντίστροφη διαδρομή — από τη γενική στην κανονική — γίνεται με συμπλήρωση τετραγώνων, και είναι η πιο συχνή άσκηση του κεφαλαίου.
Έλλειψη και υπερβολή
Και οι δύο ορίζονται με αποστάσεις από δύο εστίες :
- Έλλειψη: τα σημεία όπου το άθροισμα των αποστάσεων είναι σταθερό.
- Υπερβολή: τα σημεία όπου η διαφορά των αποστάσεων είναι σταθερή.
Μία λέξη αλλάζει, και μαζί της αλλάζει τα πάντα: στη μία περίπτωση η καμπύλη κλείνει, στην άλλη φεύγει στο άπειρο.
Έλλειψη:
Υπερβολή:
Και στις εξισώσεις η διαφορά είναι επίσης μία: ένα πρόσημο.
Εκκεντρότητα
Η εκκεντρότητα μετράει πόσο απέχει το σχήμα από τον κύκλο:
- : κύκλος. Οι δύο εστίες έχουν πέσει η μία πάνω στην άλλη, στο κέντρο.
- : έλλειψη. Όσο μεγαλώνει, τόσο πιο «πεπλατυσμένη».
- : παραβολή.
- : υπερβολή.
Πού τις συναντάς
Οι κωνικές δεν είναι σχολική άσκηση. Ο Κέπλερ ανακάλυψε ότι οι πλανήτες κινούνται σε ελλείψεις με τον Ήλιο στη μία εστία — η Γη με , σχεδόν κύκλο, ο κομήτης του Χάλεϊ με .
Το παραβολικό κάτοπτρο συγκεντρώνει κάθε παράλληλη ακτίνα σε μία εστία: έτσι δουλεύουν τα δορυφορικά πιάτα και τα τηλεσκόπια. Και η ελλειπτική αίθουσα ψιθύρων, όπου ο ήχος από τη μία εστία φτάνει καθαρός στην άλλη, είναι η ίδια ιδιότητα σε άλλη κωνική.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες κέντρο και ακτίνα του κύκλου
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ομαδοποιώ τους όρους κάθε μεταβλητής:
Συμπληρώνω τετράγωνα. Για το : το μισό του είναι , στο τετράγωνο . Για το : το μισό του είναι , στο τετράγωνο .
Ό,τι προσθέτω αριστερά, το προσθέτω και δεξιά:
Κέντρο και ακτίνα .
Πρόσεξε τα πρόσημα. Το γράφεται , άρα η τεταγμένη του κέντρου είναι και όχι . Είναι το πιο συχνό λάθος εδώ.
Παράδειγμα 2
Βρες τις εστίες και την εκκεντρότητα της
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Θετικό πρόσημο ανάμεσα, άρα έλλειψη. Οι παρονομαστές δίνουν και , δηλαδή , .
Ο μεγαλύτερος παρονομαστής είναι κάτω από το , άρα ο μεγάλος άξονας είναι οριζόντιος.
Εστίες: και , πάνω στον μεγάλο άξονα.
Τι σημαίνει το . Είναι αρκετά κοντά στο , άρα η έλλειψη είναι σαφώς πεπλατυσμένη — όχι σχεδόν κύκλος. Πράγματι το πλάτος της είναι και το ύψος της .
Παράδειγμα 3
Βρες τις ασύμπτωτες της
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αρνητικό πρόσημο, άρα υπερβολή με και .
Οι ασύμπτωτες μιας τέτοιας υπερβολής είναι οι ευθείες
Από πού βγαίνουν. Για πολύ μεγάλα , το στο δεξί μέλος γίνεται αμελητέο μπροστά στους άλλους όρους, οπότε η εξίσωση πλησιάζει την
Και οι εστίες: , άρα και ✓
Πρόσεξε το άθροισμα εδώ, εκεί που η έλλειψη είχε διαφορά. Ένα από ένα τρίγωνο εμφανίζεται και στις δύο περιπτώσεις, αλλά για διαφορετικό λόγο.
Παράδειγμα 4
Η εξίσωση παριστάνει κύκλο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Συμπληρώνω τετράγωνα, όπως πάντα.
Το δεξί μέλος είναι αρνητικό. Το αριστερό είναι άθροισμα δύο τετραγώνων, άρα πάντα .
Δεν υπάρχει κανένα σημείο που να την ικανοποιεί: η εξίσωση παριστάνει το κενό σύνολο.
Γιατί αξίζει ο έλεγχος. Χωρίς αυτόν θα έγραφες «ακτίνα » και θα προχωρούσες. Το πρόσημο του δεξιού μέλους είναι η τελευταία, υποχρεωτική ερώτηση κάθε τέτοιας άσκησης.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσο είναι η ακτίνα του κύκλου ;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς γιατί κύκλος, έλλειψη, παραβολή και υπερβολή προκύπτουν από τον ίδιο κώνο.
- Να γράφεις την εξίσωση κύκλου και να βρίσκεις κέντρο και ακτίνα συμπληρώνοντας τετράγωνα.
- Να αναγνωρίζεις έλλειψη και υπερβολή από την εξίσωσή τους και να εντοπίζεις τις εστίες.
- Να ερμηνεύεις την εκκεντρότητα ως μέτρο του πόσο απέχει το σχήμα από τον κύκλο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.